Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οψεις πνευματικής συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού

Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος, «Η πνευματική πορεία του Γένους. Με όχημα το χειρόγραφο και το έντυπο βιβλίο. Β' Τόμος. 16ος αιώνας - μέσα 17ου» Αθήνα, Ατων, 2018. Σελ. 477.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οψεις πνευματικής συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού

  • A-
  • A+

Η βαθμιαία κρυστάλλωση των ιστορικών, κοινωνικών και πνευματικών ψηφίδων που συνθέτουν την ταυτότητα του Νέου Ελληνισμού παρουσιάζεται με ανάγλυφο τρόπο και στον Β' Τόμο του βιβλίου του Κ. Σπ. Στάικου, ο οποίος συνεχίζει το οδοιπορικό του Α' Τόμου (2017), εστιάζοντας στην εν πολλοίς ανέγνωρη εκδοτική δραστηριότητα που έλαβε χώρα κατά τον 16ο και το πρώτο ήμισυ του 17ου αιώνα και στις ποικιλόμορφες δραστηριότητες των νεοελλήνων λογίων τόσο στη Δυτική Ευρώπη όσο και στην Ελλάδα. Με ευμέθοδο τρόπο και σφαιρική θεώρηση καταγράφονται οι σταθμοί εκδίπλωσης της ελληνικής φιλοσοφικής, λογοτεχνικής και θεολογικής σκέψης μέσω των χειρογράφων και κυρίως της παραγωγής και διακίνησης του έντυπου βιβλίου, καθώς και της διδασκαλίας σημαντικών στοχαστών στα ποικίλα εκπαιδευτικά κέντρα της Ιταλίας κατά κύριο λόγο και του χειμαζόμενου ελληνικού χώρου.

Στο Α' Κεφάλαιο παρουσιάζονται τα ιστορικά realia που αφορούν την εξωτερική πολιτική των Οθωμανών και τα στρατιωτικά γεγονότα που οδήγησαν στον σχηματισμό του αντιτουρκικού «Ιερού συνασπισμού» δυτικών κρατών και στη νικηφόρα ναυμαχία της Ναυπάκτου. Στο Β' Κεφάλαιο, η παρουσίαση των πνευματικών δρωμένων στα Πανεπιστήμια της Ιταλίας αντλεί στοιχεία από τον καταλυτικό ρόλο της μελέτης των αριστοτελικών κειμένων μέσω των μεταφράσεων που εκπόνησαν οι νεοέλληνες λόγιοι που μετοίκησαν στην Ιταλία. Η πρώτη έκδοση των Απάντων του Αριστοτέλους από τον Αλδο Μανούτιο (1495-1498) κατέστησε προσιτό το έργο του Σταγειρίτη τόσο στο ευρύ κοινό όσο και στην ακαδημαϊκή κοινότητα, της οποίας το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη Φυσική Φιλοσοφία.

Ο συγγραφέας στο Γ' Κεφάλαιο αναφέρεται στην εκδοτική δραστηριότητα, τις χειρόγραφες πηγές, την αδειοδότηση, την επιμέλεια, τη χρηματοδότηση, καθώς και την πορεία της διακίνησης, ενώ στο Δ' Κεφάλαιο κατηγοριοποιεί τον πλούσιο διάκοσμο (πρωτογράμματα, επίτιτλα, εικόνες, προσωπογραφίες, σχέδια) που συνοδεύει το περιεχόμενο των κοσμικών και εκκλησιαστικών εκδόσεων. Μέσα από τις σελίδες του μελετήματος συνειδητοποιούμε ότι το βιβλίο εκείνη την περίοδο συνιστά ταυτόχρονα ένα γνωσιακό και αισθητικό γεγονός, όπως ο σύγχρονος αναγνώστης θα αντιληφθεί από τα πανομοιότυπα που ενσωματώνονται στο κείμενο.

Το εκδοτικό ενδιαφέρον κατά τον 16ο και 17ο αιώνα για την έκδοση φιλοσοφικών κειμένων συνείρεται με την πρόθεση δημοσίευσης λογοτεχνικών έργων και λειτουργικών - εκκλησιαστικών βιβλίων και ο συγγραφέας κωδικοποιεί και προωθεί την έως σήμερα έρευνα, προβάλλοντας με αναλυτικό τρόπο στο Ε' Κεφάλαιο τα πνευματικά προϊόντα της κρητικής και της επτανησιακής λογοτεχνίας, ιχνογραφώντας ταυτόχρονα και το περιεχόμενό τους.

Στη συνάφεια αυτή εγγράφεται και το Στ' Κεφάλαιο, στο οποίο ο αναγνώστης κατατοπίζεται για τα λειτουργικά βιβλία, τα οποία δεν ικανοποιούσαν μόνον τις ανάγκες της εκκλησιαστικής ζωής, αλλά ανταποκρίνονταν και σε εκπαιδευτικά αιτήματα. Οπως είναι γνωστό, ένας από τους σημαντικότερους παιδευτικούς πόλους στην Ιταλία, ο οποίος προσήλκυσε μεγάλο αριθμό Ελλήνων σπουδαστών, υπήρξε το Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου, στο οποίο η διδασκαλία διεξήγετο στην ελληνική γλώσσα, ενώ αξιοποιείτο και η λατινική, ιδίως όσον αφορά τα μαθήματα της Θεολογίας. Ο συγγραφέας αφιερώνει το Ζ' Κεφάλαιο σε δύο εκ των σημαντικότερων νεοελλήνων φιλοσόφων, στον Θεόφιλο Κορυδαλλέα (1574-1646) και στον Ιωάννη Κωττούνιο (1572-1657).

Στα δύο τελευταία κεφάλαια αναδεικνύονται οι εσώτερες πτυχώσεις της συμβολής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο αποτέλεσε το σημείο αναφοράς για το υπόδουλο Γένος κατά τη διάρκεια της μακράς αιχμαλωσίας.

Το βιβλίο του Κ. Σπ. Στάικου συνιστά έναν ακόμα σηματωρό για τη διαπορεία μας σε πνευματικά πεδία του νεότερου ελληνισμού, τα οποία παραμένουν στην ημισκίερη πλευρά της έρευνας. Με τη γνωστή του φιλοτεχνία και τη λεπτεπίλεπτη προσέγγιση που χαρακτηρίζει τις μελέτες του ο κ. Στάικος κατορθώνει να μας καταστήσει κοινωνούς σε ένα διανοητικό ταξίδι, στο οποίο φανερώνονται οι εσώτερες όψεις της πνευματικής άνθησης που συγκεφαλαιώνεται ως συγκροτημένος παιδευτικός και φιλοσοφικός λόγος κατά τον ύστερο 17ο και τον 18ο αιώνα, όταν πληθαίνουν οι εκπαιδευτικές εστίες στις πόλεις του υπόδουλου Ελληνισμού.

Η σύνολη ανάπτυξη πλαισιώνεται από ένα πλούσιο εικαστικό υλικό, το οποίο μας παρέχει τη δυνατότητα να ανασυνθέσουμε την εικόνα της τυπογραφικής τέχνης και να συνειδητοποιήσουμε τον ρόλο των νεοελλήνων λογίων στο συγκεκριμένο πεδίο της οικονομικής και πνευματικής δραστηριότητας, της οποίας οι επενέργειες στον συλλογικό βίο υπήρξαν καθοριστικές. Υπογραμμίζοντας την απαραγνώριστη συμβολή του Στάικου στην ανάδειξη του εσώτερου τοπίου της ιστορικής συνέχειας του Ελληνισμού και του διηνεκούς διαλόγου του με διαφορετικές και αντίμαχες πνευματικές παραδόσεις, οφείλουμε να υπομνήσουμε το γεγονός ότι με τα βιβλία του συγγραφέα οι μελετητές και οι φιλέρευνοι αναγνώστες έχουν στη διάθεσή τους έγκυρες και καλαίσθητες προσεγγίσεις που θα επιτρέψουν την κατόπτευση των αναβαθμών της πνευματικής συγκρότησης του Νέου Ελληνισμού.

*Καθηγητής Ιστορίας της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Καλύτερα νεκρός
Δώδεκα πρόσωπα νουάρ γραφής μας χαρίζουν ιστορίες αστυνομικής πνοής, με δύσθυμη, ειρωνική, περιπλανητική, πολιτική ή υπερβατική διάθεση. Το «μαύρο» νήμα ξετυλίγει ο Μίνως Ευσταθιάδης.
Καλύτερα νεκρός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον συνταγματικό και παραδειγματικό άξονα της ζωής
Είμαστε σημεία που κινούμαστε σε έναν τρισδιάστατο χώρο, μέσα στον οποίο καθοριζόμαστε από τη σχέση μας με άλλα σημεία; Ή είμαστε, σύμφωνα με τα λόγια του πρωταγωνιστή του Χρίστου Κυθρεώτη, προϊόντα μοντάζ,...
Στον συνταγματικό και παραδειγματικό άξονα της ζωής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η λέξη από «Ι»
Φαντάζει απίστευτο αλλά είναι αληθινό: το βιβλίο του –πολυμεταφρασμένου και στα καθ’ ημάς– Τέρι Ιγκλετον Ιδεολογία: Μια εισαγωγή, δημοσιευμένο πρώτη φορά πριν από τριάντα σχεδόν χρόνια, έρχεται εν έτει 2019 να...
Η λέξη από «Ι»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μοβ φράντζα
Δώδεκα διηγήματα που μετεωρίζονται από την αγωνία της πλοκής στην αγωνία της ύπαρξης, από το σκοτεινό απόθεμα του ήρωα στο σκοτεινό απόθεμα της τρέχουσας πραγματικότητας. Μετά τον Φίλιππο Φιλίππου, τον Τεύκρο...
Μοβ φράντζα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φωτίζοντας αποσιωπήσεις συλλογικής μνήμης
Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Ποταμός το βιβλίο της Αννας Μαρίας Δρουμπούκη που έχει τίτλο «Μια ατέλειωτη διαπραγμάτευση, Η ανασυγκρότηση των ελληνικών εβραϊκών κοινοτήτων και οι γερμανικές...
Φωτίζοντας αποσιωπήσεις συλλογικής μνήμης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
Θα ’μαι εξαρχής σαφής σαν κατακλυσμός. Το «Γεωγραφίες των Φριτς και των Λανγκ» του Θωμά Τσαλαπάτη (γ. 1984, Αθήνα) είναι το «Πεθαίνω σαν χώρα» (βλ. Δημήτρης Δημητριάδης, 1978) μιας νέας «γενιάς», μιας...
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας