Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο φτωχός καλτσοπλέκτης, ο Αγγλος ιστορικός και ο Παριζιάνος φιλόσοφος

E. P. Thompson ● Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης ●  μετάφραση Γ. Παπαδημητρίου, επιστημονική επιμέλεια και εισαγωγή Αντ. Λιάκος ●  Πολιτιστικό Ιδρυμα Τράπεζας Πειραιώς ●  Αθήνα 2018, σελ. 838

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο φτωχός καλτσοπλέκτης, ο Αγγλος ιστορικός και ο Παριζιάνος φιλόσοφος

  • A-
  • A+
Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις - Ο μαρξισμός στη Βρετανία

Διδάσκει η Ιστορία; Οχι, καταπώς φαίνεται απ’ την ίδια την ιστορία! Αλλωστε δεν υπάρχει Ιστορία, γεγονός με το οποίο θα πρέπει, μάλλον, να συμφιλιωθούμε. Υπάρχει, όμως, η ιστοριογραφία και αυτή διδάσκει. Με το πλήθος των τρόπων και των σχολών της, με τα πορίσματά τους και με τις αντιθέσεις και τις συγκρούσεις τους.

Με την ίδια ακριβώς λογική συνέχεια μπορούμε να πούμε και τα εξής: Διδάσκει ο μαρξισμός; Οχι, καταπώς φαίνεται από την ίδια την ιστορία του. Αλλωστε δεν υπάρχει μαρξισμός, υπάρχουν όμως μαρξισμοί και αυτοί διδάσκουν. Με το πλήθος των τρόπων και των σχολών τους, με τα πορίσματά τους και με τις αντιθέσεις και τις συγκρούσεις τους.

Αν υπάρχει ένα ιστοριογραφικό έργο στο οποίο να συμπυκνώνονται και οι δύο αυτοί προβληματισμοί είναι το «Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης» του Ε. Π. Τόμσον (E. P. Thompson). Αλλά, επιπλέον, ένα έργο που μας μιλά για την ιστορία και για τον μαρξισμό, ένα έργο μαρξιστικής ιστοριογραφίας, μας μιλά και για την πολιτική, είναι, επίσης, ένα πολιτικό εγχειρίδιο.

Ο μαρξισμός του Τόμσον, όπως του Χόμπσμπαουμ, του Κρίστοφερ Χιλ και των κομμουνιστών ιστορικών του περιοδικού «Past and Present», ήταν ένας ιδιαίτερος, βρετανικός, μαρξισμός· όχι φιλοσοφικά εμπειριστικός αλλά επιστημολογικά εμπειρικός, σε «διάλογο με τα δεδομένα της εμπειρίας» όπως ο ίδιος γράφει. Είναι λογικό ότι η μεγάλη παράδοση εμπειρισμού των βρετανικών νήσων δεν μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστο τον βρετανικό μαρξισμό, γεγονός που με τη σειρά του ευνοεί το ξέσπασμα ενός ακόμη επεισοδίου εχθροπραξιών μεταξύ βρετανικής και ηπειρωτικής σκέψης, αυτήν τη φορά εντός του μαρξισμού.

Ο Τόμσον γνωρίζει ότι η εμπειρικά προσανατολισμένη σκέψη μειονεκτεί, κάπου, έναντι της θεωρησιακής φιλοσοφίας, έναντι ως εκ τούτου και της μαρξιστικής ηπειρωτικής φιλοσοφίας· όχι, όμως, εκεί όπου θα ήθελε η δεύτερη. Οχι, με άλλα λόγια, στη δυνατότητα για μια όσο το δυνατόν πιο εύλογη και συνεπή ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων, ούτε και στη συνέχειά της με τη μαρξική επιστημολογία. «Λίγα θεάματα φαντάζουν περισσότερο γελοία από το θέαμα ενός Αγγλου ιστορικού –ακόμη περισσότερο, ενός αυτο-ενοχοποιημένου για εμπειρικές πρακτικές– που προσπαθεί να διορθώσει επιστημολογικά έναν αυστηρό παριζιάνο φιλόσοφο», γράφει επιστρατεύοντας το φλέγμα του ο Τόμσον (1)! Αλλωστε, ο Τόμσον κάνει ιστορία, ο «Παριζιάνος» (ο Αλτουσέρ, δηλαδή) κάνει φιλοσοφία.

Ο Τόμσον καταφεύγει διαρκώς στα εμπειρικά δεδομένα, ο Αλτουσέρ φτιάχνει προτάσεις με τον «πιο αφηρημένο και θεωρητικό τρόπο». Ο ιστορικός δεν θαμπώνεται από την αίγλη την οποία έχει ενδυθεί η αφηρημένη και θεωρησιακή σκέψη (εκεί υπερτερεί αυτή), διότι αν μη τι άλλο δεν ήταν αυτός ο τρόπος με τον οποίο εργαζόταν ο Μαρξ. Οταν ο Αλτουσέρ ξιφουλκεί εναντίον του «ιστορικισμού», αλλά και του «ανθρωπισμού», ουσιαστικά αφαιρεί από τη μαρξική μεθοδολογία την αναφορά και τη δέσμευση στην εμπειρία· ο αλτουσεριανός μαρξισμός είναι, συνεπώς, έκθετος «στον ιδεαλισμό και στον αστικό ελιτισμό».

Εδώ πρέπει να είμαστε κάπως προσεκτικοί και να μην αποστρέψουμε το βλέμμα από ό,τι εκ πρώτης μπορεί να φαίνεται ανούσιο και βαρετό αλληλοφάγωμα μεταξύ θεωρητικών του μαρξισμού. Διότι, όση σημασία και βαρύτητα έχει η θεωρία για την πράξη, δηλαδή για την πολιτική, μπορούμε να τη δούμε εδώ. Αν στα ιστορικά έργα του Μαρξ υπάρχει μια «αφήγηση όπου τα μέλη των [κατώτερων] τάξεων, ο πολύς κόσμος, μένει εκτός», όπως υποστηρίζει ο Ιγκερς (2), στον μαρξισμό του Αλτουσέρ απουσιάζει η ίδια η ανθρώπινη πράξη, σύμφωνα τουλάχιστον με τον Τόμσον.

Αυτό το νόημα έχει η επίθεση στον «αντι-ανθρωπισμό» και στον «αντι-εμπειρισμό» του Αλτουσέρ· την αποκατάσταση του ανθρώπου, της ανθρώπινης πράξης, που δεν διακρίνεται ή, καλύτερα, που εξαφανίζεται μέσα στη λειτουργία των δομών. Εδώ βρίσκεται η πολιτική σημασία του ιστοριογραφικού έργου του Τόμσον, καθώς ο «διάλογος με την εμπειρία» δεν αποκαλύπτει απλώς τη γενεσιουργό αιτία όλων των κοινωνικών φαινομένων, τη συνειδητή πράξη των ανθρώπων, αλλά την πράξη των απλών ανθρώπων, των μελών των κατώτερων τάξεων.

Ο Τόμσον κάνει μια ιστορία «από τα κάτω», γιατί κάνει μαρξιστική ιστοριογραφία· επιστρέφει στους πραγματικούς παραγωγούς της κοινωνικής ζωής, στέκεται στη βιωμένη εμπειρία των εργατικών τάξεων, στις οργανώσεις και στους θεσμούς τους, στον πολιτισμό τους. Και αυτό που μας παρουσιάζει είναι μια νέα αντίληψη της έννοιας «τάξη»: «λέγοντας τάξη, εννοώ ένα ιστορικό φαινόμενο το οποίο ενοποιεί διάφορα ετερόκλητα και φαινομενικώς ασύνδετα γεγονότα, τόσο στο ακατέργαστο υλικό της εμπειρίας όσο και στη συνείδηση.

Και τονίζω πως πρόκειται για φαινόμενο ιστορικό. Δεν εκλαμβάνω την τάξη ούτε ως “δομή” ούτε και ως “κατηγορία”, αλλά ως κάτι το οποίο πράγματι συμβαίνει (και το οποίο μπορεί να αποδειχτεί ότι έχει συμβεί) στις ανθρώπινες σχέσεις» (3). Αν αυτός είναι ο ορισμός της τάξης, κάτι που συμβαίνει στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτόν και ο ορισμός της ταξικής συνείδησης: η θέση των ατόμων στην παραγωγική διαδικασία προσδιορίζει την «ταξική τους εμπειρία»· ταξική συνείδηση είναι αυτή η εμπειρία η οποία «μεταπλάθεται με πολιτισμικούς όρους».

Ο μαρξισμός του Τόμσον δεν διαταράσσει απλώς τις σκληρύνσεις συγκεκριμένων μαρξιστικών ερμηνειών, στρέφεται ευθέως ενάντια στην απόληξή τους: «σε μια θεωρία υποκατάστασης: στο κόμμα, στη σέχτα, στον θεωρητικό, που υποδεικνύουν την ταξική συνείδηση, όχι όπως είναι, αλλά όπως θα έπρεπε να είναι» (4). [Για τον Αλτουσέρ η «αυθόρμητη ιδεολογία» του εργατικού κινήματος μπορεί να παράγει μόνο ελλιπείς ή ατελείς μορφές θεωρίας, όπως «τον ουτοπικό σοσιαλισμό, τον τρεϊντγιουνισμό, τον αναρχισμό, τον αναρχοσυνδικαλισμό».

Αντιθέτως, η «γιγαντιαία θεωρητική εργασία συγκρότησης και ανάπτυξης μιας επιστήμης και μιας φιλοσοφίας χωρίς προηγούμενο, δεν θα μπορούσε παρά να είναι το έργο ανθρώπων που διαθέτουν βαθιά ιστορική, επιστημονική και φιλοσοφική μόρφωση, διανοούμενων πολύ μεγάλης αξίας» (5)!]

«Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης» είναι ένα πολιτικό εγχειρίδιο για τη δημοκρατία, γιατί υποδεικνύει τους πραγματικούς παραγωγούς της κοινωνικής ζωής, γιατί αποκαθιστά τη συνειδητή ανθρώπινη πράξη, γιατί στρέφεται ενάντια στον ελιτισμό και στη θεωρία και στην πολιτική. Είναι ένα έργο που μας υπενθυμίζει ότι ο μαρξισμός είναι, ή μπορεί να είναι, κάτι διαφορετικό από τον απωθητικό μαρξισμό των «αυστηρών Παριζιάνων φιλοσόφων».

Είναι όμως και ένα ιστορικό έργο συναρπαστικό, γιατί μπροστά από τα μάτια του αναγνώστη περνούν πολιτικές οργανώσεις εργατών, ταραχές και στασιαστικές συνωμοσίες, λαϊκές και εργατικές κοινότητες με παραδόσεις, έθιμα και τέχνες που αντιστέκονται στην επελαύνουσα εκβιομηχάνηση· δηλαδή «ο φτωχός καλτσοπλέκτης, ο λουδίτης κόπτης υφασμάτων, ο υφαντής με τον “ξεπερασμένο” χειροκίνητο αργαλειό, ο “ουτοπιστής” τεχνίτης». Τα «θύματα της ιστορίας, τα καταδικασμένα για όλη τους τη ζωή», αυτούς που προσπαθεί να διασώσει ο Τόμσον.

* Υποψήφιος δρ Πολιτικής Θεωρίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

1. Από το θεωρητικό έργο του Τόμσον «The poverty of theory» [Η φτώχεια της θεωρίας] του 1978, στο οποίο επιτίθεται στον μαρξισμό του Αλτουσέρ.
2. Γκ. Ιγκερς, «Η ιστοριογραφία στον 20ό αιώνα», μτφρ. Π. Ματάλα, Νεφέλη, Αθήνα 2005, σ. 117.
3. Στον Πρόλογο του βιβλίου, σ. 27.
4. Στο ίδιο, σ. 28.
5. Από τον Πρόλογο του «Για τον Μαρξ», μτφρ. Τ. Μπέτζελου, Εκτός Γραμμής, Αθήνα 2015, σ. 44.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο λαϊκός αντι-ήρωας Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι
Αν η Ιστορία είναι μια επινόηση στην οποία η πραγματικότητα προσκομίζει τα υλικά της, τότε αυτά μπορούν να πάρουν το χρώμα και το σχήμα που ο καθένας θέλει να δώσει ώστε να δημιουργήσει το οικοδόμημά του –...
Ο λαϊκός αντι-ήρωας Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για τη γλώσσα και τη γραφή
Ο δημιουργός οφείλει είτε να ξαναγεννηθεί είτε να «ξαναγεννήσει» τη χώρα του· να νιώσει μέσα του το καθήκον αλλά και τον τάραχο που προκαλεί το παιγνίδι του χορού και του έρωτα - να ξαναμιλήσει, να αρθρώσει...
Για τη γλώσσα και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για βαριά ψυχικά ασθενείς
Ο τίτλος είναι το δεύτερο μέρος του υπότιτλου του βιβλίου [το πρώτο μέρος είναι: Θεραπευτικές κοινότητες]. Πρόκειται για ένα πρωτοποριακό βιβλίο, έτσι το χαρακτηρίζει η Κατερίνα Μάτσα, τ. διευθύντρια της...
Για βαριά ψυχικά ασθενείς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μπαινοβγαίνοντας στο όνειρο και στην πραγματικότητα
Υπάρχουν βιβλία στη βιβλιοθήκη του καθενός, που μάλλον θέλουν τον χρόνο τους να ωριμάσουν ώσπου να διαβαστούν -ή να ωριμάσει ο αναγνώστης. Ερχεται η ώρα τους βεβαίως και τότε απολμβάνεις την ανάγνωση και...
Μπαινοβγαίνοντας στο όνειρο και στην πραγματικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυφερή ποίηση με σκληρές λέξεις
«Ε,μην το παίρνεις τοις μετρητοίς, παιδί μου» [εάν είσαι ποιητής]. Και, επίσης: «εάν είσαι ποιητής, μην επισκεφτείς τους συγγενείς σου... θα σε βάλουν να πεις ότι δεν είσαι αυτό που είσαι». Στα Εξάρχεια ζει η...
Τρυφερή ποίηση με σκληρές λέξεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας