Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει

ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΣΤΕΡΙΟΥ. «Η θεραπεία των αναμνήσεων». Μυθιστόρημα. Πόλις, 2019. Σελ. 299

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει

  • A-
  • A+

«Δεν υπάρχει τίποτα πιο αστείο από τη δυστυχία», είναι η φράση του Μπέκετ την οποία έχει επιλέξει ο Χρήστος Αστερίου ως προμετωπίδα στο βιβλίο του με τίτλο «Η θεραπεία των αναμνήσεων», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις.

Πράγματι, τόσο η έννοια του «αστείου», όσο και αυτή της «δυστυχίας» παίζουν κεντρικό ρόλο στο ανά χείρας μυθιστόρημα καθώς ο αφηγητής, ο ελληνικής καταγωγής συγγραφέας Μάικ Μπουζιάνης, σε όλη τη διάρκεια της πλοκής βαδίζει πάνω στο λεπτό σχοινί μιας προσωπικής κρίσης (ένα πρόσφατο διαζύγιο και μια δημιουργική αφλογιστία, γνωστή και ως writer’s block, συνεπικουρούνται από τη γενικότερη κρίση της μέσης ηλικίας) και προσπαθεί να ισορροπήσει κρατώντας οριζόντια το κοντάρι του χιούμορ, με αμφίβολα όμως αποτελέσματα. Πώς όμως έχει φτάσει ώς εκεί;

Ο πενηνταεπτάχρονος σήμερα ήρωας ξεκίνησε την καριέρα του ως stand-up comedian σε μικρά νυχτερινά κλαμπ της Νέας Υόρκης, όπου ζει, ενώ στη συνέχεια διέπρεψε και ως κωμικός συγγραφέας. Το ταλέντο του είναι λοιπόν να διασκεδάζει τους άλλους, «διασκεδάζοντας» ταυτόχρονα και τις δικές του έγνοιες και ανησυχίες, οι οποίες στο σημείο όπου ξεκινάει το μυθιστόρημα βρίσκονται στο κατακόρυφο. «Παρακολουθούσα με τρόμο τη φυσική μου φθορά, ενώ από καιρό είχα σταματήσει να γράφω», μας εξομολογείται ο ήρωας. «Μπορεί να ακούγεται παράδοξο για κάποιον που θήτευσε στην κωμωδία, μα είχα την εντύπωση ότι κατέρρεα. Συν τοις άλλοις, δεν έβλεπα τίποτα αστείο στην εξέλιξη των πραγμάτων». Το χιούμορ αποδεικνύεται αμφίβολης αποτελεσματικότητας ασπίδα όταν η ζωή σε πλήττει πανταχόθεν.

Ο Μάικ αρχίζει να προσβάλλεται από κρίσεις πανικού και αρπάζει άλλη εύκαιρη ασπίδα: το ποτό. Δοκιμάζει επίσης -όπως πολλοί γοητευτικοί κωμικοί ήρωες σε κατάρρευση- την ψυχανάλυση. Η διάγνωση είναι σκληρά λιτή: «προσαρμοστική άρνηση». Κατά την επιστημονική άποψη του ψυχιάτρου, ο ήρωας έμενε προσκολλημένος στο παρελθόν, αδυνατώντας να αποδεχτεί τη νέα κατάσταση όπως αυτή διαμορφωνόταν μετά τον οριστικό χωρισμό.

Κι ενώ οι περίοδοι κρίσης αποτελούν φυτώριο κάθε είδους νευρώσεων, συνιστούν άριστο λογοτεχνικό χώμα για να ξεπηδήσει η μεταμόρφωση του ήρωα, η καθυστερημένη του ενίοτε ενηλικίωση, η αυτογνωσία, η αλλαγή.

Δεν είναι τυχαίο πως το πρώτο μέρος του βιβλίου τιτλοφορείται «Το χρονικό μιας πτώσης», καθώς με πτώση ξεκινάει η αφήγηση. Κατά τη διάρκεια μιας εκδήλωσης προς τιμήν του ήρωα, εκεί όπου αγορεύει ο ίδιος για την απελευθερωτική και διονυσιακή διάσταση του χιούμορ, καταρρέει μετά την εξομολόγηση πως συχνά χρησιμοποιούσε το χιούμορ για να μην αντιμετωπίσει την πραγματικότητα. «Ηταν καταφύγιο, καμουφλάζ, πώς να το πω… Γιατί πίσω απ’ όλο αυτό κρύβεται φυσικά… κρύβεται βέβαια… ε, κρύβεται αρκετός πόνος. Δείτε τους μεγάλους κωμικούς, λίγοι γλίτωσαν την κατάθλιψη. […] Θέλω να πω… δεν είναι εύκολο, καθόλου».

Και ο ήρωας χάνει τις αισθήσεις του, καταρρέει. Κι ενώ ένα απαισιόδοξο μυθιστόρημα οδηγεί σιγά σιγά τον κεντρικό ήρωα στην πτώση, ο Αστερίου ξεκινάει από την πτώση (κυριολεκτική αλλά και μεταφορική) και συνεχίζει με τις κωμικές αλλά και συγκινητικές προσπάθειες του πεπτωκότος να ξανασταθεί στα πόδια του.

Μοχλός σε αυτή την κίνηση προς τη μεταμορφωτική αλλαγή θα γίνει η μνήμη –ο έτερος άξονας περιστροφής του βιβλίου, αν θεωρήσουμε ότι ο πρώτος είναι το χιούμορ. Ο αφηγητής ξανοίγεται σε μια σχέση με μια νεότερή του γυναίκα (με την οποία -σημειωτέον- μοιράζονται την ίδια καταγωγή αλλά και την ίδια έλξη προς αντικείμενα και συνήθειες περασμένων εποχών) και καθώς έρχονται πιο κοντά τού γεννιέται η ανάγκη να της αφηγηθεί τη ζωή του. Αυτό θα τον οδηγήσει στην καταγραφή των απομνημονευμάτων του, τα οποία στο μυθιστόρημα κατέχουν τη θέση του δεύτερου μέρους, με τίτλο «Σημειώσεις για τη ζωή μου».

Ετσι ο Μάικ ξαναμπαίνει στο χρόνια κλειδωμένο γι' αυτόν δωμάτιο της λογοτεχνίας, αυτή τη φορά όμως από την πλαϊνή πόρτα. Κι ενώ μέχρι τώρα έγραφε εμπνεόμενος από πραγματικές ιστορίες τρίτων, υλικό που αντλούσε από τις εφημερίδες, τώρα βουτάει την πένα του στη δική του ιστορία, την ιστορία της οικογένειάς του, ένα υλικό που θα του επιφυλάξει πληγές αλλά και τη θεραπεία τους.

Η δύσκολη σχέση πατέρα-γιου, τόσο προσφιλής στη λογοτεχνία, θα πρωτοστατήσει στο τρίτο και τελευταίο μέρος με τίτλο όμοιο με του βιβλίου, «Η θεραπεία των αναμνήσεων». Εδώ ο ήρωας ταξιδεύοντας στον τόπο καταγωγής του θα ξετυλίξει το νήμα της ζωής του πατέρα Μπουζιάνη, ξεδιαλύνοντας κόμπους και ψέματα, ώστε να συνθέσει εκ νέου την ιστορία του, μια ιστορία που -όπως υπονοεί ο Αστερίου- δεν παύει να αποτελεί δημιούργημα αφήγησης. Η αλήθεια γύρω από τον γονιό (ή και οποιονδήποτε άνθρωπο) είναι άραγε εφικτό να ψηλαφηθεί και να ανασυντεθεί με σιγουριά, μοιάζει να θέλει ο συγγραφέας να αναρωτηθούμε. Και το κυριότερο: Οι αναμνήσεις θεραπεύουν ή χρειάζονται θεραπεία; Ενα αξιόλογο μυθιστόρημα που ξανοίγεται στα βαθιά με σωσίβια λέμβο το χιούμορ.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
Ο Γιώργος Θεοχάρης (Δεσφίνα Φωκίδος, γ. 1951) στο έκτο ποιητικό του βιβλίο συνεχίζει την καλλιέργεια ενός ενιαίου, στο σύνολο του ποιητικού του έργου, κόσμου. Η Ελένη Μαρινάκη (Χανιά, γ. 1951) στο όγδοο...
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
Σε ποιο βαθμό ενδιαφέρει τον σημερινό καλλιεργημένο αναγνώστη της λογοτεχνίας να διαβάσει επινοημένες (μυθοπλαστικές) ερωτικές επιστολές γραμμένες από έναν άγνωστο ελληνόφωνο λόγιο της ύστερης ρωμαϊκής...
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
Οταν η γραμματολογία μας δεν θυμάται τον Θ. Δ. Φραγκόπουλο (1923-1998) για τον ενεργό του ρόλο στα «Δεκαοχτώ κείμενα», τον μνημονεύει δίπλα στους πεζογράφους που εμφανίζονται τη δεκαετία του 1950 (Α. Κοτζιάς,...
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας