Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει

ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΣΤΕΡΙΟΥ. «Η θεραπεία των αναμνήσεων». Μυθιστόρημα. Πόλις, 2019. Σελ. 299

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει

  • A-
  • A+

«Δεν υπάρχει τίποτα πιο αστείο από τη δυστυχία», είναι η φράση του Μπέκετ την οποία έχει επιλέξει ο Χρήστος Αστερίου ως προμετωπίδα στο βιβλίο του με τίτλο «Η θεραπεία των αναμνήσεων», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις.

Πράγματι, τόσο η έννοια του «αστείου», όσο και αυτή της «δυστυχίας» παίζουν κεντρικό ρόλο στο ανά χείρας μυθιστόρημα καθώς ο αφηγητής, ο ελληνικής καταγωγής συγγραφέας Μάικ Μπουζιάνης, σε όλη τη διάρκεια της πλοκής βαδίζει πάνω στο λεπτό σχοινί μιας προσωπικής κρίσης (ένα πρόσφατο διαζύγιο και μια δημιουργική αφλογιστία, γνωστή και ως writer’s block, συνεπικουρούνται από τη γενικότερη κρίση της μέσης ηλικίας) και προσπαθεί να ισορροπήσει κρατώντας οριζόντια το κοντάρι του χιούμορ, με αμφίβολα όμως αποτελέσματα. Πώς όμως έχει φτάσει ώς εκεί;

Ο πενηνταεπτάχρονος σήμερα ήρωας ξεκίνησε την καριέρα του ως stand-up comedian σε μικρά νυχτερινά κλαμπ της Νέας Υόρκης, όπου ζει, ενώ στη συνέχεια διέπρεψε και ως κωμικός συγγραφέας. Το ταλέντο του είναι λοιπόν να διασκεδάζει τους άλλους, «διασκεδάζοντας» ταυτόχρονα και τις δικές του έγνοιες και ανησυχίες, οι οποίες στο σημείο όπου ξεκινάει το μυθιστόρημα βρίσκονται στο κατακόρυφο. «Παρακολουθούσα με τρόμο τη φυσική μου φθορά, ενώ από καιρό είχα σταματήσει να γράφω», μας εξομολογείται ο ήρωας. «Μπορεί να ακούγεται παράδοξο για κάποιον που θήτευσε στην κωμωδία, μα είχα την εντύπωση ότι κατέρρεα. Συν τοις άλλοις, δεν έβλεπα τίποτα αστείο στην εξέλιξη των πραγμάτων». Το χιούμορ αποδεικνύεται αμφίβολης αποτελεσματικότητας ασπίδα όταν η ζωή σε πλήττει πανταχόθεν.

Ο Μάικ αρχίζει να προσβάλλεται από κρίσεις πανικού και αρπάζει άλλη εύκαιρη ασπίδα: το ποτό. Δοκιμάζει επίσης -όπως πολλοί γοητευτικοί κωμικοί ήρωες σε κατάρρευση- την ψυχανάλυση. Η διάγνωση είναι σκληρά λιτή: «προσαρμοστική άρνηση». Κατά την επιστημονική άποψη του ψυχιάτρου, ο ήρωας έμενε προσκολλημένος στο παρελθόν, αδυνατώντας να αποδεχτεί τη νέα κατάσταση όπως αυτή διαμορφωνόταν μετά τον οριστικό χωρισμό.

Κι ενώ οι περίοδοι κρίσης αποτελούν φυτώριο κάθε είδους νευρώσεων, συνιστούν άριστο λογοτεχνικό χώμα για να ξεπηδήσει η μεταμόρφωση του ήρωα, η καθυστερημένη του ενίοτε ενηλικίωση, η αυτογνωσία, η αλλαγή.

Δεν είναι τυχαίο πως το πρώτο μέρος του βιβλίου τιτλοφορείται «Το χρονικό μιας πτώσης», καθώς με πτώση ξεκινάει η αφήγηση. Κατά τη διάρκεια μιας εκδήλωσης προς τιμήν του ήρωα, εκεί όπου αγορεύει ο ίδιος για την απελευθερωτική και διονυσιακή διάσταση του χιούμορ, καταρρέει μετά την εξομολόγηση πως συχνά χρησιμοποιούσε το χιούμορ για να μην αντιμετωπίσει την πραγματικότητα. «Ηταν καταφύγιο, καμουφλάζ, πώς να το πω… Γιατί πίσω απ’ όλο αυτό κρύβεται φυσικά… κρύβεται βέβαια… ε, κρύβεται αρκετός πόνος. Δείτε τους μεγάλους κωμικούς, λίγοι γλίτωσαν την κατάθλιψη. […] Θέλω να πω… δεν είναι εύκολο, καθόλου».

Και ο ήρωας χάνει τις αισθήσεις του, καταρρέει. Κι ενώ ένα απαισιόδοξο μυθιστόρημα οδηγεί σιγά σιγά τον κεντρικό ήρωα στην πτώση, ο Αστερίου ξεκινάει από την πτώση (κυριολεκτική αλλά και μεταφορική) και συνεχίζει με τις κωμικές αλλά και συγκινητικές προσπάθειες του πεπτωκότος να ξανασταθεί στα πόδια του.

Μοχλός σε αυτή την κίνηση προς τη μεταμορφωτική αλλαγή θα γίνει η μνήμη –ο έτερος άξονας περιστροφής του βιβλίου, αν θεωρήσουμε ότι ο πρώτος είναι το χιούμορ. Ο αφηγητής ξανοίγεται σε μια σχέση με μια νεότερή του γυναίκα (με την οποία -σημειωτέον- μοιράζονται την ίδια καταγωγή αλλά και την ίδια έλξη προς αντικείμενα και συνήθειες περασμένων εποχών) και καθώς έρχονται πιο κοντά τού γεννιέται η ανάγκη να της αφηγηθεί τη ζωή του. Αυτό θα τον οδηγήσει στην καταγραφή των απομνημονευμάτων του, τα οποία στο μυθιστόρημα κατέχουν τη θέση του δεύτερου μέρους, με τίτλο «Σημειώσεις για τη ζωή μου».

Ετσι ο Μάικ ξαναμπαίνει στο χρόνια κλειδωμένο γι' αυτόν δωμάτιο της λογοτεχνίας, αυτή τη φορά όμως από την πλαϊνή πόρτα. Κι ενώ μέχρι τώρα έγραφε εμπνεόμενος από πραγματικές ιστορίες τρίτων, υλικό που αντλούσε από τις εφημερίδες, τώρα βουτάει την πένα του στη δική του ιστορία, την ιστορία της οικογένειάς του, ένα υλικό που θα του επιφυλάξει πληγές αλλά και τη θεραπεία τους.

Η δύσκολη σχέση πατέρα-γιου, τόσο προσφιλής στη λογοτεχνία, θα πρωτοστατήσει στο τρίτο και τελευταίο μέρος με τίτλο όμοιο με του βιβλίου, «Η θεραπεία των αναμνήσεων». Εδώ ο ήρωας ταξιδεύοντας στον τόπο καταγωγής του θα ξετυλίξει το νήμα της ζωής του πατέρα Μπουζιάνη, ξεδιαλύνοντας κόμπους και ψέματα, ώστε να συνθέσει εκ νέου την ιστορία του, μια ιστορία που -όπως υπονοεί ο Αστερίου- δεν παύει να αποτελεί δημιούργημα αφήγησης. Η αλήθεια γύρω από τον γονιό (ή και οποιονδήποτε άνθρωπο) είναι άραγε εφικτό να ψηλαφηθεί και να ανασυντεθεί με σιγουριά, μοιάζει να θέλει ο συγγραφέας να αναρωτηθούμε. Και το κυριότερο: Οι αναμνήσεις θεραπεύουν ή χρειάζονται θεραπεία; Ενα αξιόλογο μυθιστόρημα που ξανοίγεται στα βαθιά με σωσίβια λέμβο το χιούμορ.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εφέντης, Γιαννιώτης, Εβραίος, Οθωμανός
Πρόκειται δίχως άλλο για μια ευδιάκριτη τάση στις εκδόσεις διεθνώς: ανασκάλεμα σε οικογενειακές αναμνήσεις και φωτογραφίες και ιστορική ή ιστοριοδιφική αναζήτηση που συχνά διευκολύνεται από τις δυνατότητες...
Εφέντης, Γιαννιώτης, Εβραίος, Οθωμανός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
Ο Παναγιώτης Κουσαθανάς απαθανατίζει την (παλιά) Μύκονο και τους κατοίκους της, και ο Κώστας Καβανόζης αποτυπώνει το ίχνος των φίλων και των συγγενών του μεταξύ ζωής και θανάτου.
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μακριά όσο ένα τραγούδι
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Το αφηγηματικό νήμα πιάνει η Μιράντα Βατικιώτη.
Μακριά όσο ένα τραγούδι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εδώ αλλά όχι εδώ
Πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες ● Δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.» ένα διήγημα. Το αφηγηματικό νήμα πιάνει ο Κωνσταντίνος Πατσαρός.
Εδώ αλλά όχι εδώ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα κατεστραμμένα σου έντερα, η τσακισμένη σου μέση
Ο Εντουάρ Λουί τάραξε τα λογοτεχνικά νερά άμα τη εμφανίσει του και δεν έπαψε έκτοτε να συζητιέται. Εδραίωσε τη φήμη του με την Ιστορία της βίας (2016), για να επανέλθει πρόπερσι με το Ποιος σκότωσε τον πατέρα...
Τα κατεστραμμένα σου έντερα, η τσακισμένη σου μέση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας