Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αποκάλυψη εντός και εκτός Ιστορίας

Μάνος Ελευθερίου, «Ανδρες του αίματος». Μυθιστόρημα. Μεταίχμιο 2019. Σελ. 435

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αποκάλυψη εντός και εκτός Ιστορίας

  • A-
  • A+

Οι στίχοι του Μάνου Ελευθερίου (1938-2018), μελοποιημένοι από πλείστους συνθέτες, τραγουδιούνται ακόμα και αρκούν από μόνοι τους να αφήσουν αθάνατο το όνομά του («Τα λόγια και τα χρόνια: 1963 – 2013. Τα τραγούδια», Μεταίχμιο 2013.). Ο ίδιος, βέβαια, προχώρησε και στην πεζογραφία, κυρίως με μυθιστορήματα τα οποία εγκωμιάστηκαν για την πολιτική τους σκέψη, παρόλο που συχνά η ποιητική υπερβολή τους ναρκοθέτησε το αφηγηματικό πλάνο.

«Οι άνδρες του αίματος», το τελευταίο του, μεταθανάτια εκδεδομένο, μυθιστόρημα, φαίνεται να έχει πολύ μικρή σχέση με τα προηγούμενα, καθώς ο ποιητικός λόγος, ειδικά των πρώτων του έργων, έχει δώσει τη θέση του σε μια αποκαλυπτική σε ύφος και σε ατμόσφαιρα γραφή. Ο ανώνυμος και χωρίς σαφή ταυτότητα αφηγητής περιγράφει την εποχή του, άχρονη και άτοπη, όσο κι αν υπάρχουν στοιχεία που παραπέμπουν στο σήμερα αλλά και στο ιστορικό διηνεκές. Εκεί, με πολιτικό και βιβλικό τόνο, αποκαλύπτει και στιγματίζει πλευρές της κοινωνικής παθογένειας.

Το μυθιστόρημα δεν έχει πρωταγωνιστή, στο πρότυπο του «Πλήθους» του Ανδρέα Φραγκιά, καθώς δεκάδες άτομα ή μάλλον ομάδες ατόμων ορθώνονται κι εξαφανίζονται, καταγγέλλονται ή οικτίρονται, απορούν σε μόνιμη αφασία ή δρουν σε διαρκή εγρήγορση, περιμένουν τον Μεσσία ή αναγορεύονται οι ίδιοι σε σωτήρες και ηγέτες. Αγονται και φέρονται από φήμες κι επικαλούνται τους επιστήμονες ή εκθειάζουν τους γελοιογράφους, χωρίς όμως να πιστεύουν πραγματικά στην ισχύ τους.

Στην ουσία δυο είναι οι μεγάλοι δυνάστες αυτής της κοινωνίας, η οποία συνεκδοχικά αντιπροσωπεύει όλη την ανθρωπότητα, η αυταρχική κυβέρνηση και το τέρας. Η πρώτη αντικατοπτρίζει εποχές ολοκληρωτισμών, όπου ο μεγάλος αδελφός ελέγχει τα πάντα, η λογοκρισία είναι δεδομένη κι η εξουσία χειραγωγεί κάθε κίνηση.

Το δεύτερο είναι μια ασύλληπτη δύναμη, ερμαφρόδιτη, που μπορεί να συμβολίζει το σύμπαν ή τον Θεό, αόρατο όσο και παντοδύναμο, το Κακό σαν το θηρίο της Αποκάλυψης, απόμακρο και μαζί τόσο γήινο και μιαρό. Αμφίσημο, εχθρός ή φίλος, προστάτης του λαού ή της κυβέρνησης, απειλή ή ανυπόστατη δυστοπία; Ή μήπως τελικά δεν υπάρχει κι είναι αποκύημα της φαντασίας ή της πρόθεσης να βάλουν κάποιοι όρια στο ανθρώπινο πνεύμα;

Απέναντι σ’ αυτήν την αόρατη αλλά καταπιεστική κυβέρνηση και σ’ αυτό το αόρατο αλλά εκφοβιστικό τέρας, ένας άνδρας με γαϊδουράκι, που συναναστρέφεται με τον Ερημίτη και τον πιανίστα Ευδόκιμο, κάνει τη δική του ειρηνική επανάσταση. Χωρίς πύρινα λόγια και με συναίσθηση του επικείμενου άδικου τέλους του, ο άνθρωπος αυτός είναι ο Χριστός –χωρίς να κατονομάζεται- που συντροφεύεται από τους δυο Ιωάννηδες, τον Βαπτιστή και τον Ευαγγελιστή.

Ετσι, το πολιτικό μυθιστόρημα του Μ. Ελευθερίου μετατρέπεται, λίγο πριν από τη μέση του, σε θεολογικό και αποκαλυπτικό, κρυπτικό και μαζί μυστικό, που ευαγγελίζεται την αντίσταση του ατόμου απέναντι στην εξουσία. Η έξοδος δηλαδή από το χάος και τον φόβο ενός πανταχού παρόντος κινδύνου προβάλλεται έξω από την ανθρώπινη Ιστορία.

Ο αφανής αφηγητής του γίνεται έτσι ένας νέος ευαγγελιστής, που γράφει το δικό του απόκρυφο ευαγγέλιο, αλλά κι ένας χρονικογράφος, ο οποίος διασώζει στο έργο του τα έργα και τις ημέρες ολόκληρης της ανθρωπότητας, στην αρχή ως πλήθους κι έπειτα εκπροσωπημένης από τον αθόρυβο ιδεολόγο επαναστάτη. Αντίστοιχα, ο ενδοκειμενικός συγγραφέας Ευδόκιμος γράφει την Αποκάλυψή του, για να συνεχίσει το χριστολογικό μήνυμα της επανάστασης της αγάπης.

Οι «Ανδρες του αίματος» (ίσως από τον ευαγγελικό «αγρό του αίματος»), το κύκνειο άσμα του συγγραφέα, αποτελούν ένα έργο πνοής που ξεφεύγει από τα μέτρα του «φυσιολογικού» μυθιστορήματος, συνδιαλέγεται με τον πολιτικό και θεολογικό λόγο, τον Σολωμό και την Αγία Γραφή, και μεταφέρει την Ιστορία σε ένα άλλο μετα-ιστορικό επίπεδο.

Νομίζω ότι το βιβλίο του Μ. Ελευθερίου συνδυάζει δυο γραμμές σκέψης. Από τη μία, αναφέρεται στο τελματωμένο σήμερα, όταν μια ολοκληρωτική κυβέρνηση απειλεί τις κοινωνίες με την κινδυνολογία και την επιβολή της θέλησής της. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι νιώθουν έρμαια της Ιστορίας, μπλέκονται στα δίχτυα της απηνούς αναγκαιότητας και δεν μπορούν να βρουν σωτηρία, ακόμα και με μεσσιανικές προσμονές. Και σ’ αυτό το σημείο, με μια σπειροειδή κίνηση της Ιστορίας, η απάντηση σ’ αυτό το αδιέξοδο έρχεται από το παρελθόν, όπου ο Χριστός, ιδωμένος σαν τον απόστολο μιας ειρηνικής επανάστασης, έρχεται, όχι με εσχατολογικές εξαγγελίες αλλά με την πίστη στην απλότητα και την πραότητα.

Ο Μάνος Ελευθερίου βάζει σε δεύτερη μοίρα τη σφιχτή δομή του έργου του, καθώς συρράπτει σκηνές και πλάνα σε ένα πολύπτυχο ψηφιδωτό. Δεν τον ενδιαφέρει η γερά θεμελιωμένη πλοκή, αφού σχετικά απότομα αφήνει το τέρας κι εστιάζει στον Χριστό, κι έπειτα τον προσπερνά, για να καταλήξει στον Ευδόκιμο. 

Αλλά η δύναμη της γλώσσας, το εσχατολογικό κλίμα, η αλληγορία και οι τρόποι της, η πανοραμική ματιά και η μύηση σε έναν κόσμο αλλότριο και μαζί οικείο είναι αυτά που θέλγουν τον αναγνώστη και τον τραβούν βαθιά μέσα στη δίνη του μυθιστορήματος. Είναι η βαριά αίσθηση ενός τέλους και μιας αρχής, που κάνει το σύνολο να υπερκερνά τις ατέλειες των μερών.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας «καθαρός» δρόμος στον λαβύρινθο της λογοτεχνίας
«Μόνο μια βιβλιοθήκη που ξεχειλίζει ακατάστατα από παντού είναι χάρμα οφθαλμών» («Βιβλία και βιβλιοθήκες») σημείωνε με άλλη αφορμή ο ποιητής-βιβλιογράφος αλλά και δοκιμιογράφος, κριτικός, ανθολόγος και...
Ενας «καθαρός» δρόμος στον λαβύρινθο της λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διαλεκτικές εικόνες και οφθαλμαπάτες
Αν υποθέσουμε ότι έχει κάποια αξία η απονομή παράσημων στο πεδίο του στοχασμού, ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν θα έθετε ισχυρή υποψηφιότητα για τον χαρακτηρισμό του σημαντικότερου εν ζωή φιλοσόφου.
Διαλεκτικές εικόνες και οφθαλμαπάτες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αέρας ανανέωσης στη βραχεία λίστα του Βραβείου Booker 2020
Θετική υπήρξε η υποδοχή της διεθνούς κριτικής στην ανακοίνωση της φετινής βραχείας λίστας του Βραβείου Booker, της σημαντικότερης ετήσιας βρετανικής λογοτεχνικής διάκρισης που απονέμεται σε μυθιστορηματικά...
Αέρας ανανέωσης στη βραχεία λίστα του Βραβείου Booker 2020
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
Από τη φθινοπωρινή σοδειά των εκδοτών διακρίναμε 18 τίτλους (αναμφίβολα υπάρχουν κι άλλα ενδιαφέροντα βιβλία), τα οποία θα κυκλοφορήσουν το προσεχές δίμηνο.
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από το εγώ στο εμείς
Ο Βασίλης Λαδάς (Πάτρα, γ. 1946), με σπουδές Νομικής και κάτοχος του Ειδικού Κρατικού Βραβείου για το μυθιστόρημά του «Παιχνίδια κρίκετ» (2013), ύστερα από επτά βιβλία πεζών κειμένων και δέκα ποιητικές...
Από το εγώ στο εμείς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας