Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι Μακεδονίες της Μακεδονίας

Νικηφορίδης & Κουόμο. «Δημόσιος χώρος εν αναμονή». Ιανός, 2018. Σελ. 96

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι Μακεδονίες της Μακεδονίας

  • A-
  • A+

Τρεις εκδόσεις για τον ίδιο τόπο. Τον διεκδικούμενο τον τελευταίο καιρό με μεγάλο πάθος από διάφορες πλευρές. Αλλά και άλλοτε στην Ιστορία, πεδίο συγκρούσεων και αντιδικιών.

Το ελάχιστο αυτό δείγμα τίτλων με αναφορά στη Μακεδονία αγγίζει το παρόν και το παρελθόν με ποικίλους τρόπους, και γι’ αυτό αποκαλύπτει μια πολυπλοκότητα που αγνοείται ή περιφρονείται ως αταίριαστη, αν όχι βλαβερή, από ορισμένες πλευρές σήμερα, εθισμένες να τα βλέπουν όλα απλουστευτικά, ως άσπρο-μαύρο.

Το πρώτο βιβλίο παρουσιάζει το σημαντικό έργο του γραφείου των Π. Νικηφορίδη και Μπ. Κουόμο, με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Αυτή η ομάδα ταλαντούχων αρχιτεκτόνων έχει κερδίσει σημαντικές διακρίσεις σε διαγωνισμούς δημόσιων χώρων. Το κύριο κατασκευασμένο παράδειγμα της δουλειάς τους είναι η γνωστή διαμόρφωση της Νέας Παραλίας της Θεσσαλονίκης, σημερινού τοπόσημου της πόλης.

Αποτελεί σημείο αναφοράς για κατοίκους και επισκέπτες, με διακριτικές σχεδιαστικές χειρονομίες που μοίρασαν τη ζώνη σε υπαίθρια «δωμάτια», μεταμόρφωσαν το θαλάσσιο μέτωπο της πόλης σε ελκυστικό τόπο συνάντησης, βόλτας, άσκησης για παρέες ή μεμονωμένα άτομα. Στο άμεσο μέλλον θα ξεκινήσει η εφαρμογή μιας πιο πρόσφατης μελέτης τους, πάλι βραβείο διαγωνισμού, για το στρατόπεδο Μελά της πόλης.

Στην παρουσίαση του βιβλίου που έγινε στο βιβλιοπωλείο του Ιανού στην Αθήνα, οι αρχιτέκτονες έδωσαν μεγάλη έμφαση στην ελλειπτική διαχείριση και προστασία της Νέας Παραλίας από το Δημόσιο, με αποτέλεσμα να υφίσταται συχνά βανδαλισμούς.

Οι καταγγελίες τους επαληθεύτηκαν αργότερα, όταν κάποιοι (πάντα άγνωστοι, τους ξέρουμε καλά και από την Αθήνα) κατέστρεψαν ένα γλυπτό και κάποιοι άλλοι έκλεψαν φύλλα μεταλλικών επιστρώσεων. Ξέφραγο αμπέλι και την ίδια στιγμή, δημοφιλές έργο εξωραϊσμού; Και να η απορία: Τι να τους κάνουμε τους σπουδαίους αρχιτέκτονες όταν ο δημόσιος χώρος χρησιμεύει μόνο σε διεκδικήσεις;

Μ. Ρόμπου-Λεβίδη. «Επιτηρούμενες ζωές». Μουσική, χορός και διαμόρφωση της υποκειμενικότητας στη Μακεδονία  Αλεξάνδρεια (δεύτερη έκδοση, 2018)  Σελ. 326 

Το δεύτερο βιβλίο, σε επανέκδοση του 2018, είναι μια ανθρωπολογική έρευνα της Μ. Ρόμπου-Λεβίδη σε 25 παραμεθόριες κοινότητες της Ανατολικής Μακεδονίας, κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία, μια περιοχή που γνώρισε μεταπολεμικά ασφυκτικό καθεστώς επιτήρησης, επιβάλλοντας διάφορους τύπους ελέγχου πάνω στους κατοίκους με βασικό κριτήριο την εθνικιστική καθαρότητα.

Η Μ. Ρόμπου-Λεβίδη ορίζει ως στόχο της «την ιστορική και πολιτική διάσταση των εθνογραφικών δεδομένων», κυνηγώντας τη «συνάρθρωση» ανθρωπολογίας και ιστορίας, κάτι που επιτελεί διασχίζοντας την περιοχή προς όλες τις κατευθύνσεις, μόνη ή με ντόπια συντροφιά, για να τη γνωρίσει καλύτερα.

Κύριοι πληροφοριοδότες της είναι γυναίκες και το μέσον εξοικείωσης με τον κόσμο τους είναι η μουσική και ο χορός – εκεί δηλαδή που πρωτοστατούν στις κοινότητες αυτές. Πολύ σύντομα η εθνογράφος θα ανακαλύψει κενά και αποσιωπήσεις, που μαρτυρούν ανομολόγητες προς τα έξω πρακτικές μιας συνενοχής που προσπαθεί να κρύψει τα ίχνη της απαγορευμένης από τις αρχές σλαβικής γλώσσας.

Ομως αυτό μπερδεύει τα βήματα του χορού, προκαλεί αναντιστοιχίες. Σιγά σιγά ξετυλίγεται το νήμα διαδοχικών αποκαλύψεων και παραδοχών, που τεκμηριώνουν τις στρατηγικές των κατοίκων για να αντεπεξέλθουν στη «δοκιμασία της ελληνικότητας» όπου υποβάλλονται.

Το συναρπαστικό αυτό βιβλίο όμως προχωρεί πέρα από τις συνέπειες της βίαιης καταπίεσης της ταυτότητας στις παραμεθόριες αυτές κοινότητες, μετά τον πόλεμο και τον Εμφύλιο. Αγγίζει πιο σύγχρονα φαινόμενα, γνωστά άλλωστε παντού, όπως το πώς ξεχωρίζει ο «ντόπιος» από τον «πρόσφυγα» σε μια περιοχή με συνεχείς μετακινήσεις πληθυσμών, τον ρόλο που παίζουν οι κεντρικοί και οι κατά τόπους πολιτιστικοί σύλλογοι που κωδικοποιούν και κάνουν εύπεπτη την ντόπια «παράδοση» και τον ρόλο που επίσης παίζουν τα μουσικά όργανα και οι εκτελεστές τους, μπροστά στην επέλαση της παντοδύναμης τηλεόρασης.

Αν μπορούσα να ξεχωρίσω κάτι από αυτή την έρευνα, θα ήταν το κεφάλαιο 8, όπου περιγράφεται το πανηγύρι που γινόταν σε έναν εγκαταλειμμένο οικισμό, ένα «χωριό φαντασμάτων» πάνω στη μεθόριο με τη Βουλγαρία, την άλλοτε Λόφτσα (και τώρα, Ακρινό), όπου μαγικά, για την ελάχιστη διάρκεια του πανηγυριού, μαζεύονταν αυθόρμητα και ειρηνικά, ο καθένας κρατώντας την ταυτότητά του, προσκυνητές από τη Βουλγαρία και από την ελληνική επικράτεια, που κάποτε κατοικούσαν σε αυτόν τον τόπο.

Θα ήταν, πιστεύω, πολύ χρήσιμο να μαθευτεί ευρύτερα πώς βίωσαν αυτοί οι πληθυσμοί την επιβεβλημένη κάθαρση ως εισιτήριο εισόδου στην εθνότητα.

Βασίλης Κολώνας. Η Θεσσαλονίκη στη σκιά του Μεγάλου Πολέμου 1915-1918. University Studio Press, 2018. Σελ. 168

Το τρίτο βιβλίο, του Β. Κολώνα, αποτελεί το πλούσια εικονογραφημένο χρονικό της παρουσίας στρατευμάτων των Συμμάχων (της Στρατιάς της Ανατολής των Αγγλογάλλων) στην πόλη της Θεσσαλονίκης την περίοδο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, που περιλάμβανε και τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, γεγονός ορόσημο που κατεύθυνε κατόπιν την εξέλιξή της.

Οι 225 χιλιάδες στρατιωτικοί που αποβιβάστηκαν στη Θεσσαλονίκη, κάτω από την ηγεσία του στρατηγού Σαράιγ, γρήγορα τακτοποιήθηκαν σε «περιχαρακωμένο στρατόπεδο» στα ανατολικά της πόλης, χωριστά ο γαλλικός από τον αγγλικό τομέα, όμως η παρουσία τους ήταν παραπάνω από αισθητή σε μια τότε κοσμοπολίτικη Θεσσαλονίκη, πολύγλωσση – μια πραγματική Βαβέλ, όπως επιγράφεται σε ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου.

Δεν είναι μόνο οι στρατιώτες που κέρδιζαν σύντομες άδειες για να επισκεφθούν και να απολαύσουν τα αξιοθέατα της πόλης και να ξορκίσουν τη φρίκη του πολέμου, αλλά και οι συνοδευτικοί ανταποκριτές και φωτογράφοι, που φέρνουν αυτή τη βαλκανική πόλη ξαφνικά στο διεθνές προσκήνιο. Παράγεται έτσι ένα πλουσιότατο υλικό τεκμηρίωσης, το όνειρο κάθε ερευνητή.

Ο Β. Κολώνας, δεινός συλλέκτης ιστορικού υλικού, κάτι που έχει αποδείξει με πολλές ώς τώρα πετυχημένες μελέτες του, είναι σε θέση, καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον, να το αξιοποιήσει κυριολεκτικά «ανασταίνοντας» αυτή τη σύντομη αλλά τόσο εντυπωσιακή χρονική περίοδο. Το βιβλίο του χωρίζεται σε 17 κεφάλαια, περιγράφοντας παραστατικά την τότε ζωή της πόλης. Η Θεσσαλονίκη δεν είναι έτσι μια αφηρημένη έννοια, εγκλωβισμένη σε στατιστικά στοιχεία, σε γεωγραφικές-αρχιτεκτονικές δομές.

Είναι ο πολύχρωμος πληθυσμός της, που τη ζωντανεύει και της δίνει νόημα. Ετσι, η «σκιά» του πολέμου, σύμφωνα με τον τίτλο του βιβλίου, δεν αποτελεί ένα χρονικό βγαλμένο από τις φρικαλεότητες αυτού του πολέμου -που ξέρουμε καλά από άλλες πηγές (πριν από λίγους μήνες γιορτάστηκε η επέτειος του τέλους του)- αλλά η χαρά της ζωής και η ανεμελιά όσων θέλουν να «ξεχαστούν», απολαμβάνοντας τις διασκεδάσεις που τους προσφέρονται.

Ετσι η Θεσσαλονίκη μετατρέπεται σε πόλη προσωρινής παραμονής στο πουθενά, ένας φαντασιακός παράδεισος για αυτούς τους «κηπουρούς του Σαράιγ», όπως τους αποκάλεσαν κοροϊδευτικά τότε οι δημοσιογράφοι. Γιατί η κρεατομηχανή των λασπωμένων χαρακωμάτων του «πολεμικού θεάτρου» βρισκόταν σε ασφαλή απόσταση από το στρατόπεδό τους…

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οικεία δεινά
Ο Νικόλας Σεβαστάκης έχει πλούσια θητεία στον χώρο του δοκιμίου και των μελετών στα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα. Εχει όμως και μία λογοτεχνική παιδεία τέτοια που του επιτρέπει να φτιάξει ένα μυθιστόρημα...
Οικεία δεινά
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγκαλιά με τη χιονοστιβάδα
Οσο κοντινή είναι στην πραγματικότητα, άλλο τόσο μακρινή φαντάζει η εποχή που ο Ζαν Μποντριγιάρ μνημονευόταν (και συνήθως καταγγελλόταν) ως ο γκουρού του μεταμοντερνισμού, ο αρχιερέας του σχετικισμού, ο...
Αγκαλιά με τη χιονοστιβάδα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις πνευματικής συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού
Η βαθμιαία κρυστάλλωση των ιστορικών, κοινωνικών και πνευματικών ψηφίδων που συνθέτουν την ταυτότητα του Νέου Ελληνισμού παρουσιάζεται με ανάγλυφο τρόπο και στον Β' Τόμο του βιβλίου του Κ. Σπ. Στάικου.
Οψεις πνευματικής συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βασκικά τραύματα
Η λογοτεχνία συχνά επιχειρεί να δει τη μεγάλη εικόνα, να την αποδώσει μέσα στις λίγες σελίδες ενός μυθιστορήματος και να αναδείξει κορυφαία ζητήματα, ακόμα και σήμερα που οι «μεγάλες αφηγήσεις» πλήττονται.
Βασκικά τραύματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τέσσερα πασχαλινά διηγήματα
Το πασχαλινό αίσθημα, πένθιμο ή αναστάσιμο, ανθρωπο­κεντρικό ή υπερβατικό, ήταν απλώς ο σπινθήρας των τεσσάρων ιστοριών που έγραψαν, ειδικά για τους αναγνώστες του Ανοιχτού Βιβλίου, ο Βασίλης Γκουρογιάννης, η...
Τέσσερα πασχαλινά διηγήματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο ρακοσυλλέκτης της μεσαίας τάξης
Ο Ζίγκφριντ Κρακάουερ, ο «περίεργος ρεαλιστής», όπως τον είχε αποκαλέσει ο Αντόρνο (ο οποίος δεν παρέλειπε επίσης να τον κατονομάζει ως τον πραγματικό δάσκαλό του στον Καντ), είναι μια ξεχωριστή περίπτωση στην...
Ο ρακοσυλλέκτης της μεσαίας τάξης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας