Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τρωτότητα εναντίον επισφάλειας

JYDITH BUTLER•«Σημειώσεις για μια επιτελεστική θεωρία της συνάθροισης»•Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης•Angelus Novus, 2018, σελ. 304

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τρωτότητα εναντίον επισφάλειας

  • A-
  • A+

Στα κείμενα που απαρτίζουν τις (άρτια μεταφρασμένες από τον έμπειρο Μιχάλη Λαλιώτη) Σημειώσεις για μια επιτελεστική θεωρία της συνάθροισης, η Τζούντιθ Μπάτλερ επιχειρεί να απαντήσει σε ένα ερώτημα που, κατά δήλωσή της, της τίθεται συχνά και που είναι πράγματι ποικιλοτρόπως κομβικό, μεταξύ των άλλων και σε ό,τι αφορά την εξέλιξη της σκέψης της τις τελευταίες δύο δεκαετίες: «Πώς περνάει κανείς από μια θεωρία της επιτελεστικότητας του κοινωνικού φύλου στον στοχασμό για την ευάλωτη ζωή;» (σελ. 40).

Η Μπάτλερ, με άλλα λόγια, αναλαμβάνει στο βιβλίο αυτό να εξηγήσει πώς συνδέεται το «πρώιμο» έργο της, από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 έως τις αρχές του 21ου αιώνα, το οποίο περιστρέφεται γύρω από την Αναταραχή φύλου (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια) και τις πρωτοποριακές επιθέσεις της στις φιλοσοφίες και πολιτικές της ταυτότητας, με τη δουλειά της μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 (την οποία εισάγει ουσιαστικά το Ευάλωτη ζωή, στα ελληνικά από τις εκδόσεις νήσος), όταν στο προσκήνιο έρχεται η ιδέα της τρωτότητας και αναπτύσσεται σταδιακά το σχέδιο μιας ολόπλευρης πολιτικής θεωρίας της επιτελεστικότητας, χωρίς περιορισμούς στις μορφές υποκειμενικότητας που καλούνται να την υποστηρίξουν.

Το εγχείρημα της Μπάτλερ θα μπορούσε να συνοψιστεί ως εξής: με βάση τα κεκτημένα της θεωρίας για το φύλο ως κοινωνική κατασκευή που επιτελείται, εντός και σε πείσμα πρόδηλων και πανίσχυρων περιορισμών, από έμφυλα υποκείμενα, είναι νοητή μια ευρύτερη σύλληψη της επιτελεστικότητας στο πολιτικό πεδίο, από υποκείμενα που συναντιούνται, συμμαχούν και συνενώνονται, οσοδήποτε προσωρινά, γύρω από διεκδικήσεις που τους έχει επιβάλει καταναγκαστικά το νεοφιλελεύθερο καθεστώς της επισφάλειας.

Τα ετερόκλητα αυτά υποκείμενα ξαναβρίσκουν έτσι πάνω στην ίδια τη στιγμή της διεκδίκησης κάτι σαν κοινό τόπο μεταξύ τους, μια κατάσταση τρωτότητας η οποία εμφανίζεται στις πρακτικές της αντίστασης όχι (ή όχι μόνο) σαν κάτι αρνητικό, σαν μια βίαιη στέρηση άνωθεν επιβεβλημένη, αλλά και σαν κάτι θετικό, που ονομάζεται πολλαχώς «πολιτική έκθεση», «αλληλεξάρτηση», «εκστατική σχεσιακότητα του σώματος», και προτείνεται ως μια μη ταυτοτική εκδοχή υποκειμενικότητας στο πλαίσιο μιας χειραφετητικής πολιτικής για το παρόν μας και το άμεσο μέλλον μας.

Μια σειρά από πολιτικές διεκδικήσεις της τελευταίας δεκαετίας προσφέρονται, κατά την Μπάτλερ, ως παραδείγματα αυτής της σύλληψης, και όλες τους μοιάζουν να συγκλίνουν γύρω από μια ανανεωμένη έννοια της «συνάθροισης» που δεν δεσμεύεται από τις παραδοσιακές (από τον Αριστοτέλη έως τον Αντόρνο και την Αρεντ, ισχυρίζεται η Μπάτλερ) θεωρήσεις της ενσώματης πολιτικής δράσης σε έναν δημόσιο χώρο προορισμένο για λίγους, ο οποίος διακρίνεται αυστηρά από μια απολιτική ιδιωτική σφαίρα.

Από την πλατεία Ταχρίρ, το πάρκο Γκεζί και το κίνημα Occupy Wall Street, μέχρι πολύ λιγότερο «φανερές» πράξεις αντίστασης ανά τον κόσμο (όπως δίκτυα αλληλεγγύης σε φυλακισμένους, εκτοπισμένους και ανθρώπους υπό απέλαση, ενέργειες μποϊκοταρίσματος του ισραηλινού κράτους και κινητοποιήσεις αποκλεισμένων και μειονοτικών στην Τουρκία ή την Παλαιστίνη), οι «συναθροιζόμενοι», πιστεύει η Μπάτλερ, φαίνονται να υπερβαίνουν (ή έστω να αξιώνουν να υπερβούν) τους υλικούς και συμβολικούς περιορισμούς της κατεστημένης δημοσιότητας, η οποία δεν είναι άλλωστε παρά ένας ευφημισμός για την αρένα της νεοφιλελεύθερης πολιτικής της ιδιωτικοποίησης, διεκδικώντας ακριβώς αυτό που τους αφαιρείται βίαια, αυτό που τους αρνείται το σύμπλεγμα της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας: κοινές συνθήκες βιώσιμης ζωής, ατομική αξιοπρέπεια, συλλογικά δικαιώματα.

Θα ήταν μικροπρεπές να ασκήσει κανείς κριτική σε ένα θεωρητικό σχέδιο που αρθρώνεται υποστηρίζοντας θαρραλέα τόσο αδύναμες -παρά το εύρος τους- μορφές συλλογικής πολιτικής πάλης, επικαλούμενος τον ρεαλισμό του αποτελέσματος και την τελική αποτυχία ή πάντως μη ευόδωση των περισσότερων από τα προαναφερθέντα παραδείγματα.

Πιο αρμόζον θα ήταν ίσως να δούμε και το ίδιο το πρόγραμμα της Μπάτλερ σαν μέρος αυτής της διαλεκτικής πάλης της τρωτότητας εναντίον της επισφάλειας, με τη φιλόσοφο να τοποθετείται τρόπον τινά in medias res, στο μέσον της απόστασης που χωρίζει την επιστημολογία της μη ταυτότητας από την πολιτική της γενικευμένης επιτελεστικότητας.

Κατά παράδοση, αυτό το μέσον ονομάζεται ηθική, έχει (δικαιολογημένα) κακή φήμη, η Μπάτλερ το γνωρίζει, από τις αρχές του αιώνα μας ωστόσο, μετά το ιστορικό τραύμα της 11ης Σεπτεμβρίου, δεν έχει πάψει να το οικειοποιείται σαν τον ασθενή μεν, μόνο αποδεκτό δε τόπο του «υποκειμένου της ζωής» σήμερα. Είναι άραγε η Μπάτλερ άλλη μία περίπτωση ριζοσπαστικής σκέψης που αναδιπλώθηκε στην ηθική τα τελευταία χρόνια; Καλώς ή κακώς, μια τέτοια απόφανση δεν έχει πού να σταθεί –και, ελλείψει τέτοιου πατήματος, η πολιτικοποιημένη ηθική φιλοσοφία έχει σίγουρα καλύτερες υπηρεσίες να προσφέρει από κάθε ηθικοποιημένη πολιτική.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αποδόμηση στον ορίζοντα των fake news
Ακούγεται παράδοξο, αλλά έχει ταυτόχρονα κάτι το πολύ επίκαιρο και κάτι το πολύ ανεπίκαιρο να διαβάζεις εν έτει 2019 τον Ζακ Ντεριντά, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, να αντιστρέφει τον Νίτσε και να...
Η αποδόμηση στον ορίζοντα των fake news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ασμα πολυφωνικό και πένθιμο
Η Μελανία Δαμιανού με το πρώτο της βιβλίο χτίζει έναν κόσμο. Και τον χτίζει γκρεμίζοντάς τον. Το σκηνικό της αφήγησης είναι ένας σωρός από χαλάσματα: πρόκειται για τα ερείπια μιας πόλης μετά την πολιορκία και...
Ασμα πολυφωνικό και πένθιμο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
No free lunch
Στην πρώτη της πεζογραφική εμφάνιση, η Ιωάννου Ντούμπρου βάζει ένα ερωτευμένο ζευγάρι να παραθερίζει για μια βδομάδα σε ένα εξωτικό νησί που προσφέρεται για «αποδράσεις» και χαλάρωση. Μέχρι που ο ιδιοκτήτης...
No free lunch
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το φάντασμα της απώλειας
Ο Γιώργος Βέλτσος (Αθήνα, 1944) προσπαθεί, μετά τη «Λευκή Ελλάδα», που «μελοποιήθηκε» από τον Δημήτρη Καμαρωτό για το Ελληνικό Φεστιβάλ, να μαντέψει το έτος του θανάτου του.
Το φάντασμα της απώλειας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Λέγοντας και ξαναλέγοντας το προσωπικό και το ιστορικό τραύμα
Κάθε ανάγνωση βιβλίου του Νίκου Καχτίτση (1926-1970) είναι πάντα μοναδική εμπειρία. Κερδισμένος βγαίνει όποιος αφεθεί στην περιπέτεια της ανάγνωσης και περιπλανηθεί στον γεμάτο σκοτεινά μυστικά και αινιγματικά...
Λέγοντας και ξαναλέγοντας το προσωπικό και το ιστορικό τραύμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από τον Πούσκιν στη Σιτσόβα
Ο πανεπιστημιακός φιλόλογος Γιάννης Μότσιος, μαχητής και ποιητής του Γράμμου, πρόσθεσε στο πνευματικό του έργο τη δίτομη «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος». Εναν μεταφραστικό άθλο, που συνιστά υψηλής ποιότητας...
Από τον Πούσκιν στη Σιτσόβα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας