Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Από τη λογοτεχνική σελίδα στο θεατρικό σανίδι

Ειρ. Ιωάννου, Ν. Καρδώνης, Απ. Ψαρρός, «Εξω χιονίζει», σε σκηνοθεσία Μ. Αιγινήτου, Θέατρο Αλμα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Από τη λογοτεχνική σελίδα στο θεατρικό σανίδι

  • A-
  • A+

Πάνω από πενήντα θίασοι, που δραστηριοποιούνται τη σεζόν 2018-2019, ανεβάζουν όχι θεατρικά έργα, αλλά διασκευασμένη πεζογραφία ή ποίηση. Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν είναι πρωτόγνωρο, αφού πολλές χρονιές τόσο μεγάλος αριθμός παραστάσεων μεταπηδά στη συγγενή λογοτεχνία κι αντλεί κείμενα για να τα δραματοποιήσει.

Δεκαοκτώ παραστάσεις διασκευάζουν ξενόγλωσσα κλασικά έργα, που έχουν ήδη μια προδιαγεγραμμένη πορεία στον χώρο των γραμμάτων και τώρα –όχι πάντα για πρώτη φορά– αποκτούν δραματική μορφή, ώστε να βρουν άλλου είδους τρόπο προσέγγισης του ευρέος κοινού. Από το «De profundis» του Οσκαρ Ουάιλντ ώς τα ήδη κινηματογραφικά αξιοποιημένα «Dr. Jekyll and Mr. Hyde» του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον μέχρι το «Εγκλημα στο Orient Express» της Αγκάθα Κρίστι.

Βασίλης Παπαβασιλείου, «Ελένη», σκην. Β. Παπαβασιλείου, Θέατρο Τέχνης

Αλλά και νεότερα έργα που θεωρούνται ακόμη επίκαιρα, όπως «Το βαλς των δέντρων και του ουρανού» του Jean-Michel Guenassia, «Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» του Γκίντερ Γκρας, «Το δείπνο» του Χέρμαν Κοχ και «Ποιος σκότωσε το σκύλο τα μεσάνυχτα» του Σάιμον Στίβενς. Αυτές οι ενδεικτικές καταγραφές δείχνουν πώς η ξένη λογοτεχνία τροφοδοτεί σε σταθερή βάση το θέατρο.

Τη μερίδα, όμως, του λέοντος την έχουν τα ελληνικά κείμενα, που θεωρείται δικαίως ότι μπορούν να πιάσουν πιο εύκολα τον σφυγμό του ελλαδικού κοινού. Υπάρχουν παραστάσεις που στηρίζονται στην ποίηση του Νίκου Καρούζου («Νεολιθική νυχτωδία στην Κρονστάνδη» σε σκηνοθεσία Α. Μπαλή), της Κικής Δημουλά («Χρονικό διάστημα» σε σκηνοθεσία Μ. Ξανθοπουλίδου), του Κωστή Παλαμά («Τρισεύγενη» σε σκηνοθεσία Κ. Τσιάνου) αλλά και του Παναγιώτη Σούτσου («Οδοιπόρος» σε σκηνοθεσία Ηλ. Ελληνικιώτη).

Ενα εξαιρετικό στατιστικό είναι ότι τέσσερις παραστάσεις αντλούν το υλικό τους από τον Γιάννη Ρίτσο: «Η Σονάτα του Σεληνόφωτος» (σε σκηνοθεσία Ν. Κατράκη), το «Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού» (σε σκηνοθεσία Ν. Παπαδάκη), η «Ελένη» (σε σκηνοθεσία Β. Παπαβασιλείου) κι η «Ισμήνη» (σε σκηνοθεσία Β. Νικολαΐδη).

Κι είναι εύλογο ο Γ. Ρίτσος να αξιοποιείται θεατρικά, γιατί μερικές από τις συνθέσεις του αποτελούν ποιητικούς μονολόγους που προσφέρονται για θεατρική παρουσίαση. Ειδικά τα δεκατέσσερα ποιήματα της «Τέταρτης Διάστασης», στα οποία ανήκουν και τα τέσσερα προαναφερθέντα έργα, παρουσιάζουν ιδιαίτερα δομικά στοιχεία, όπως εισαγωγικές «σκηνικές οδηγίες», εκτενή εξομολογητικό μονόλογο, ύπαρξη ενός βουβού προσώπου ως ακροατή κ.ά. Ετσι, τόσο τα αρχαιόθεμα ποιήματα «Ισμήνη» και «Ελένη» όσο και τα άλλα δυο που δίνουν σάρκα και οστά στο γήρας και στα πάθη του προσφέρονται ανέκαθεν στη δραματοποίηση.

Γιάννης Στάνκογλου, «Γιούγκερμαν», σκηνοθεσία Δ. Τάρλοου, Θέατρο Πορεία

Πέρα από τα ποιήματα του Γ. Ρίτσου, που είναι άκρως δεκτικά θεατρικής αξιοποίησης, τα μυθιστορήματα, κατά κύριο λόγο, και τα διηγήματα σε δεύτερη μοίρα της ελληνικής παραγωγής διασκευάζονται με ενεργή συμμετοχή των διασκευαστών, ώστε να αποκτήσουν δραματικότητα και παραστατικότητα.

Ο κλασικός 19ος αιώνας δεν φαίνεται καθόλου παρωχημένος, αφού οι δημοφιλείς στους θεατράνθρωπους –και όχι μόνο- Γεώργιος Βιζυηνός και Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης διασκευάζονται και σκηνοθετούνται για πολλοστή φορά: αναφέρομαι στο «Μεταξύ Πειραιώς και Νεαπόλεως» του πρώτου από τον Κ. Παπακωνσταντίνου και σε έξι παραστάσεις στηριγμένες σε ένα ή περισσότερα διηγήματα του Σκιαθίτη συγγραφέα. Ανάλογα ο διαχρονικός «Συμβολαιογράφος» του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή ανεβαίνει σε σκηνοθεσία Π. Ζούλια.

Αλλα κλασικά ελληνικά κείμενα, που διασκευάζονται και παίζονται στο θέατρο, είναι ο «Κρυφός Καημός» του Ανδρέα Καρκαβίτσα (σε σκηνοθεσία Ν. Δουλγεράκη), η «Eroica» του Κοσμά Πολίτη (σε σκηνοθεσία Γ. Μαρκοπούλου), ο «Γιούγκερμαν» του Μ. Καραγάτση (σε σκηνοθεσία Δ. Τάρλοου), η «Ασκητική» και η «Αναφορά στον Γκρέκο» του Νίκου Καζαντζάκη (σε σκηνοθεσία Α. Κουτσουρέλη και Τ. Χρυσικάκου αντίστοιχα), οι «Γυναίκες» της Γαλάτειας Καζαντζάκη (σε σκηνοθεσία Π. Μιχαηλίδη), η «Λωξάντρα» της Μαρίας Ιορδανίδου (σε σκηνοθεσία Σ. Χατζάκη), η «Οδός Αβύσσου αριθμός 0» του Μενέλαου Λουντέμη (σε σκηνοθεσία Ρ. Μοσχοχωρίτη), «Η αγάπη άργησε μια μέρα» της Λιλής Ζωγράφου (σε σκηνοθεσία Ε. Φεζολλάρι), «Το Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου (σε σκηνοθεσία Φ. Μακρή και Κλ. Τολόγκου).

Τέλος, συναντάμε θεατρικές παραστάσεις που βασίζονται σε σύγχρονα μυθιστορήματα, γραμμένα τα τελευταία χρόνια από δραστήριους ακόμα συγγραφείς, όπως ο «Αρίστος», στηριγμένος στο μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη «Ο γύρος του θανάτου» (σε σκηνοθεσία Γ. Παπαγεωργίου), «Οι Μάγισσες της Σμύρνης» της Μάρας Μεϊμαρίδη (σε σκηνοθεσία Στ. Φασουλή), «Το ευχαριστημένο» της Μαρίνας Καραγάτση (σε σκηνοθεσία Δ. Τάρλοου), το «Εξω χιονίζει» του Σάκη Σερέφα (σε σκηνοθεσία Μ. Αιγινίτου), η «Ρένα» του Αύγουστου Κορτώ (σε σκηνοθεσία Ν. Κουντούρη), «Το οβάλ πρόσωπο» του Γιώργου Φραγκούλη (σε σκηνοθεσία Β. Ιωάννου) και δυο έργα του Γιάννη Μακριδάκη (ο «Ανάμισης ντενεκές» σε σκηνοθεσία Μ. Αιγινίτου και «Η πρώτη φλέβα» σε σκηνοθεσία Αρκ. Ψάλτη). Ιδιαίτερες περιπτώσεις είναι τα έργα των όχι κλασικών ακόμα, αλλά ήδη καταξιωμένων συγγραφέων: «Ο καιρός των χρυσανθέμων» του Μάνου Ελευθερίου (σε σκηνοθεσία Κ. Καραλή), η «Βιοτεχνία Υαλικών» του Μένη Κουμανταρέα (σε σκηνοθεσία Αγγ. Χατζά) και ο «Μύρτος» του Παύλου Μάτεσι (σε σκηνοθεσία Θ. Ζερίτη).

Η Ευσταθία Δήμου στη διδακτορική της διατριβή «Από τον αφηγηματικό στον δραματικό λόγο: θεατρικές διασκευές πεζογραφημάτων από το δεύτερο μισό του 20ού μέχρι και τις αρχές του 21ου αιώνα» (ΕΚΠΑ 2014) διερευνά τους τρόπους με τους οποίους η λογοτεχνία επιλέγεται, διασκευάζεται κι ανεβαίνει ως θεατρικό έργο. Μέσα από τη δική της ματιά, μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι η αφήγηση, η ποίηση και το θέατρο είναι αδελφές πραγματώσεις του λογοτεχνικού λόγου, με βασικές ομοιότητες που ευνοούν τόσο τα υβριδικά κείμενα όσο και τη διασκευή του ενός στο άλλο.

Η βασική ωστόσο διαφορά είναι ότι το θεατρικό έργο, ακόμα κι αν διαβάζεται ασμένως, ολοκληρώνεται όταν τύχει σκηνοθετικής και υποκριτικής πραγμάτωσης που θα το μετατρέψουν σε θέαμα. Επομένως, πολλά κείμενα της πεζογραφίας είτε έχουν από μόνα τους εγγενή δραματικά στοιχεία, όπως πολυφωνία χαρακτήρων, επεισόδια και διαλόγους, ή είναι πρόσφορα στη διασκευή τους σε δράμα, με την ουσιαστική συμβολή καταρχάς του διασκευαστή και στη συνέχεια των συντελεστών της παράστασης.

Συνεπώς, είναι αποδεδειγμένο ότι η αναζήτηση ενός υποκείμενου κειμένου (εδώ: του διηγήματος ή του μυθιστορήματος) πάνω στο οποίο θα στηριχτεί το υπερκείμενο (εδώ: η διασκευή σε θεατρικό έργο) είναι θεμιτή, δημιουργική και γόνιμη. Το γιατί συμβαίνει αυτό, αντί να αναζητηθούν αυτούσια δράματα, είτε ημεδαπών είτε ξένων θεατρικών συγγραφέων, μπορεί να δείξει –και πάντα αλλά και στην τωρινή σεζόν– σε τι προσβλέπουν στη λογοτεχνία οι θεατράνθρωποι αλλά και το κοινό.

Πολλοί ίσως πιστεύουν ότι η διασκευή προκύπτει από θεατρική ένδεια, ένδεια κειμένων που δεν πληρούν τις ανάγκες του σήμερα, κι έτσι οι θίασοι καταφεύγουν σε διαχρονικά έργα της λογοτεχνίας, αλλά και, τούμπαλιν, αυτή η επιλογή περιορίζει την ανάγκη να γραφτούν φρέσκα, πρωτότυπα και δραστικά δράματα. Αλλοι πάλι μπορεί να ισχυριστούν ότι η καταφυγή σε κλασικούς συγγραφείς μειώνει το κόστος, αφού δεν υπάρχουν πλέον πνευματικά δικαιώματα. Ωστόσο, δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι υπάρχει μια αμοιβαία ωφέλεια, καθώς αφενός το δύσπεπτο λογοτεχνικό έργο, αν διασκευαστεί, γίνεται πιο προσιτό στο ευρύ κοινό κι αφετέρου το θέατρο κερδίζει, όταν υιοθετεί τη φήμη ενός αναγνωρισμένου πεζογραφήματος (συχνά διαμέσου της μεγάλης ή μικρής οθόνης), γεγονός που προσελκύει θεατές –συχνά και ολόκληρα σχολεία– χάρη στο όνομα του διάσημου συγγραφέα που έχει υπογράψει το λογοτεχνικό έργο.

Γιατί όμως τα συγκεκριμένα κείμενα; Αν αφήσουμε στην άκρη τα σύγχρονα έργα, πώς επιλέγονται τα κλασικά πεζά ή ποιήματα για να ανέβουν στο θέατρο;

Ούτως ή άλλως, τα μεγάλα έργα διατηρούν τη διαχρονική τους πρόσληψη όσο εξακολουθούν να δίνουν απαντήσεις σε διαφορετικές εποχές. Ετσι, η διαχρονικότητά τους συναντά το εκάστοτε παρόν και τα μηνύματά τους έχουν μια ανανεούμενη διαχρονική αξία, όπως η οικογενειακή ζωή και η πληθωρικότητά της, π.χ. στη «Λωξάντρα». Ετσι, όσοι τα επιλέγουν για να τα διασκευάσουν πιστεύουν ότι αυτά μπορούν να επικοινωνήσουν με τις απαιτήσεις όχι μόνο του αναγνώστη αλλά και του σημερινού θεατή.

Λ.χ. το 2019 συμπληρώνονται 110 χρόνια από τη γέννηση του Γιάννη Ρίτσου, ο οποίος προτιμάται και γι’ αυτό τον λόγο, ενώ στον «Συμβολαιογράφο» παραλληλίζεται η ηθική και πολιτική σήψη του 19ου αιώνα με τη σημερινή εποχή. Αλλά και «Το κιβώτιο» που ανεβαίνει για τέταρτη φορά συνομιλεί με την Αριστερά της εποχής μας και γι’ αυτό μετά την παράσταση οργανώνονται συζητήσεις με προσωπικότητες και το κοινό.

Ο θεατής, λοιπόν, συχνά αναζητεί τη σιγουριά ενός κλασικού κειμένου, που έχει τη δική του αίγλη στο πέρασμα της πολιτισμικής μας ιστορίας, αλλά δεν παύει να επιθυμεί και το επίκαιρο μήνυμα που θα μιλήσει στην ψυχή του αλλά και στο μυαλό του. Οι επιλογές της χρονιάς δείχνουν την προσπάθεια να ανεβούν στο σανίδι τέτοια κλασικά κείμενα, που έχουν δοκιμαστεί και στο παρελθόν, αλλά και νέα λογοτεχνικά έργα, τα οποία τροφοδοτούν τη θεατρική σκηνή.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
Ο Γιώργος Θεοχάρης (Δεσφίνα Φωκίδος, γ. 1951) στο έκτο ποιητικό του βιβλίο συνεχίζει την καλλιέργεια ενός ενιαίου, στο σύνολο του ποιητικού του έργου, κόσμου. Η Ελένη Μαρινάκη (Χανιά, γ. 1951) στο όγδοο...
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
«Δεν υπάρχει τίποτα πιο αστείο από τη δυστυχία», είναι η φράση του Μπέκετ την οποία έχει επιλέξει ο Χρήστος Αστερίου ως προμετωπίδα στο βιβλίο του με τίτλο «Η θεραπεία των αναμνήσεων», που κυκλοφόρησε πρόσφατα...
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
Σε ποιο βαθμό ενδιαφέρει τον σημερινό καλλιεργημένο αναγνώστη της λογοτεχνίας να διαβάσει επινοημένες (μυθοπλαστικές) ερωτικές επιστολές γραμμένες από έναν άγνωστο ελληνόφωνο λόγιο της ύστερης ρωμαϊκής...
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
Οταν η γραμματολογία μας δεν θυμάται τον Θ. Δ. Φραγκόπουλο (1923-1998) για τον ενεργό του ρόλο στα «Δεκαοχτώ κείμενα», τον μνημονεύει δίπλα στους πεζογράφους που εμφανίζονται τη δεκαετία του 1950 (Α. Κοτζιάς,...
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πυρετός μνήμης και εαυτού
Ο Θανάσης Τριαρίδης, γεννημένος το 1970 στη Θεσσαλονίκη, συγκεντρώνει τα ποιήματα των τελευταίων έξι χρόνων σε έναν μικρό τόμο, συνοψίζοντας την κοσμοθεώρηση και την ποιητική του, και δίνοντας μια πρώτης τάξης...
Πυρετός μνήμης και εαυτού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας