Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ελληνικοί «ζιλβλάσιοι» και μεγάλοι «ωδοποιοί»
DREAMSTIME
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ελληνικοί «ζιλβλάσιοι» και μεγάλοι «ωδοποιοί»

  • A-
  • A+

Αν η λογοτεχνική ιστορία είναι η ιστορία της δυναμικής εξέλιξης των ειδολογικών παραδόσεων, τότε κάθε σχετική μελέτη ενδιαφέρει αναγνώστες και μελετητές. Δύο νέα βιβλία, εστιάζοντας στον ελληνικό 19ο αιώνα, εξετάζουν σε ιστορική προοπτική (προϊστορία, διαμόρφωση, εξέλιξη) την παρουσία ενός μυθιστορηματικού είδους, το ένα, τη διαμόρφωση ενός ποιητικού το άλλο.

Πέρσα Αποστολή
«Το πικαρικό μυθιστόρημα και
η παρουσία του στον ελληνικό 19ο αιώνα.
Από τον “Ερμήλο” (1817) ώς την “Πάπισσα Ιωάννα” (1866)»

Αρτεμις, 2018, σελ. 461

Τέκνο του «Χρυσού Αιώνα των Ισπανικών Γραμμάτων», το πικαρικό μυθιστόρημα γεννιέται στα μέσα του 16ου αιώνα. Σύμπτωμα των έντονων κοινωνικών ανισοτήτων της εποχής αντανακλά έναν κόσμο ασταθή και απατηλό. Ταπεινής καταγωγής, δούλος των ταπεινών ενστίκτων του, χωρίς ίχνος υψηλών ιδανικών, άσος στην τέχνη της εξαπάτησης και πρωτεϊκός στις μεταμορφώσεις του, ο πικαρικός ήρωας διασχίζει όλα τα κοινωνικά στρώματα για να καταφέρει να επιβιώσει. Το είδος μεταπηδά στη Γαλλία και από κει, ώς τα μέσα του 19ου αιώνα, απλώνεται στην κεντρική Ευρώπη, τη Ρωσία, αλλά και στον ελληνικό χώρο, τροφοδοτώντας διαρκώς το μυθιστορηματικό είδος [από τον «Σιμπλίκιο Σιμπλικίσιμο» (1668) του Γκριμελσχάουζεν μέχρι τις «Εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ» (1965) του Τόμας Μαν].

Το κουβάρι της ελληνικής πρόληψης αναλαμβάνει να ξετυλίξει η Πέρσα Αποστολή. Αφού καταδυθεί στην προϊστορία του είδους (Βίοι Αισώπου, μενίππεια σάτιρα, το μεσαιωνικό καρναβάλι κτλ), αφού παρακολουθήσει τους βασικούς σταθμούς της ευρωπαϊκής διαδρομής του [από τη «Ζωή του Λαθαρίγιο ντε Τόρμες» (1554) στην κανονικοποίηση με την «Ιστορία του Ζιλ Μπλας ντε Σαντιλιάν» (1715-1735) του Λεσάζ αλλά και τον «Ιβάν Βιζίγκιν» (1829) του Φαντέι Μπουλγκάριν] και αποσαφηνίσει τις δεσπόζουσες της ειδολογικής ταυτότητάς του (αντίδραση στον ιδεαλισμό της μυθιστορίας, γκροτέσκος ψευδορεαλισμός κτλ), διερευνά, στο δεύτερο μέρος της μελέτης της, τις «τύχες» του είδους στην Ελλάδα. Τη μεταφραστική υποδοχή και την παρουσία στις ελληνικές βιβλιοθήκες ακολουθούν τα ίχνη που άφησε το είδος στην πρωτότυπη παραγωγή. Η μελέτη θα αποδώσει σε πικαρικές απηχήσεις τις ζωομορφικές μεταμορφώσεις τόσο στο αφηγηματικό ποίημα «Ερμήλος» (1817) του Μιχαήλου Περδικάρη όσο και στον «Πίθηκο Ξουθ» (1848) του Ιακώβου Γ. Πιτζιπιού, θα σχολιάσει πικαρικά θέματα στον «ελληνικό Ζιλβλάσιο» του Γρηγόριου Παλαιολόγου [«Ο Πολυπαθής» (1839)], θα αναζητήσει την πικαρική πονηριά στην έμμετρη μυθιστορηματική βιογραφία ενός σαλού αγίου [Στέφανος Κουμανούδης, «Στράτης Καλοπίχειρος» (1851, 1888, 1901)] και θα διακρίνει ίχνη του πικαρικού σύμπαντος στον αντεστραμμένο κόσμο μιας αμαρτωλής αγίας στην «Πάπισσα Ιωάννα» (1866) του Εμμανουήλ Ροΐδη, με την οποία κορυφώνεται και η «μακρά οδοιπορία του νεοελληνικού μυθιστορήματος».


Πατριωτική ή επαναστατική, πανηγυρική, προσωπογραφική ή ελεγειακή, η ωδή, προσφιλής σε ολόκληρο τον 19ο αιώνα, έχει ισχυρή παρουσία και στην Ελλάδα. Η Θάλεια Ιερωνυμάκη συγκροτεί ένα μεγάλο corpus από δημοσιευμένα ποιήματα σε αυτόνομες συλλογές, ποιητικές ανθολογίες, εφημερίδες και περιοδικά, λαμβάνει υπ’ όψιν μεταφράσεις από την κλασική και την ευρωπαϊκή λογοτεχνία, ακόμα και στιχουργήματα χωρίς ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία, αλλά αναγκαία για τον προσδιορισμό του είδους. Τον θεωρητικό προβληματισμό (από την Αναγέννηση και τον Νεοκλασικισμό μέχρι τις προεπαναστατικές νεοελληνικές μελέτες ποιητικής) ενός υψηλού και σχεδόν ταυτόσημου με τη λυρική ποίηση είδους ακολουθεί η παρακολούθηση των μετασχηματισμών σε στενή συνάρτηση με τα ιστορικοκοινωνικά συμφραζόμενα.

Θάλεια Ιερωνυμάκη
«Η νεοελληνική ωδή έως το 1880.
Ιστορική διαμόρφωση και θεωρία του είδους»

Σμίλη, 2018, σελ. 393

Αναδυόμενο από την ποικιλομορφία των πρώιμων νεοκλασικιστικών εκδοχών του, που παλινδρομούν μεταξύ ύμνου και θούριου, το είδος αποκτά σταδιακά προσωπογραφικό (εξύμνηση υψηλών προσώπων: οι ωδές του Κωνσταντίνου Νικολόπουλου) και επικαιρικό χαρακτήρα, πριν υψωθεί καλλιτεχνικά κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Αν ο Κάλβος, μετατρέποντας το υποκείμενο εκφοράς από υμνητή του αγώνα («Λύρα») σε δρων πρόσωπο μέσα σε μια μυθοπλαστικά οργανωμένη επαναστατική πραγματικότητα («Νέαι Ωδαί»), αυτονομεί το είδος, ο Σολωμός, όπως αποδεικνύει η ανάλυση (από τους Υμνους ώς τις ωδές που περιλαμβάνει «Η γυναίκα της Ζάκυθος»), ωθεί το είδος προς την ελεγεία (πρόθεση, η αποθέωση του –νεκρού συνήθως– εξυμνουμένου).

Την ίδια ώρα, στο αθηναϊκό κέντρο, το έργο του «ωδοποιού» Παναγιώτη Σούτσου αποτυπώνει τους μετασχηματισμούς του είδους από την εξυμνητική στη διθυραμβική εκδοχή του, ενώ η διοχέτευση της πατριωτικής θεματικής σε άλλα είδη επιφέρει τροποποιήσεις: αποσύνδεση από την επικαιρότητα, στροφή στο παρελθόν, άχρονη συμβολοποίηση. Την προσωρινή υποχώρηση (στους Ποιητικούς Διαγωνισμούς) ακολουθεί μια πανηγυρική έξαρση, ταυτόχρονη με τάσεις αυτοαναφορικότητας, κοινωνικής κριτικής, ακόμα και σάτιρας. Στα Επτάνησα, το είδος θα ξαναστραφεί προς τη σολωμική σύζευξη με την ελεγεία, όπως δείχνουν και οι ωδές Επτανήσιων ποιητών για τον θάνατο του εθνικού ποιητή. Εκτοτε, η πρωτότυπη παραγωγή υποχωρεί.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1860, το είδος παραμένει στο προσκήνιο, κυρίως μέσω μεταφράσεων, επανεκδόσεων και συγκεντρωτικών εκδόσεων. Το 1880 (πριν από τη δυναμική εμφάνιση της Γενιάς του Παλαμά), η εικόνα είναι αυτή ενός πολυσυλλεκτικού είδους που παραμένει ασυγκρότητο και ρευστό, ανοιχτό σε νέες προσεγγίσεις.

Δυο νέα βιβλία για τον όχι πλήρως χαρτογραφημένο ελληνικό 19ο αιώνα, ακόμη δύο συμβολές στην ειδολογική ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, δύο χρηστικά και χρήσιμα βιβλία που μας βοηθούν να προσανατολιστούμε στη γραμματολογική παράδοση, αλλά και στη σύγχρονη παραγωγή.

Για παράδειγμα, πώς συνομιλούν με το υψηλό αυτό λυρικής καταγωγής είδος οι «Ωδές στον Πρίγκιπα» του Νίκου-Αλέξη Ασλάνογλου ή οι «Βάρβαρες Ωδές» του Νάσου Βαγενά; Τι σχέση με το πικαρικό είδος και τις παραφυάδες του μπορεί να έχει ο έκκεντρος μυθιστορηματικός κόσμος του πρόσφατου «Ο άνθρωπος που γεννήθηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο» (Διάπλαση, 2018) του Γιάννη Παπαγιάννη;

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
Ο Γιώργος Θεοχάρης (Δεσφίνα Φωκίδος, γ. 1951) στο έκτο ποιητικό του βιβλίο συνεχίζει την καλλιέργεια ενός ενιαίου, στο σύνολο του ποιητικού του έργου, κόσμου. Η Ελένη Μαρινάκη (Χανιά, γ. 1951) στο όγδοο...
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
«Δεν υπάρχει τίποτα πιο αστείο από τη δυστυχία», είναι η φράση του Μπέκετ την οποία έχει επιλέξει ο Χρήστος Αστερίου ως προμετωπίδα στο βιβλίο του με τίτλο «Η θεραπεία των αναμνήσεων», που κυκλοφόρησε πρόσφατα...
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
Σε ποιο βαθμό ενδιαφέρει τον σημερινό καλλιεργημένο αναγνώστη της λογοτεχνίας να διαβάσει επινοημένες (μυθοπλαστικές) ερωτικές επιστολές γραμμένες από έναν άγνωστο ελληνόφωνο λόγιο της ύστερης ρωμαϊκής...
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
Οταν η γραμματολογία μας δεν θυμάται τον Θ. Δ. Φραγκόπουλο (1923-1998) για τον ενεργό του ρόλο στα «Δεκαοχτώ κείμενα», τον μνημονεύει δίπλα στους πεζογράφους που εμφανίζονται τη δεκαετία του 1950 (Α. Κοτζιάς,...
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πυρετός μνήμης και εαυτού
Ο Θανάσης Τριαρίδης, γεννημένος το 1970 στη Θεσσαλονίκη, συγκεντρώνει τα ποιήματα των τελευταίων έξι χρόνων σε έναν μικρό τόμο, συνοψίζοντας την κοσμοθεώρηση και την ποιητική του, και δίνοντας μια πρώτης τάξης...
Πυρετός μνήμης και εαυτού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας