Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πέρα από το ανθρώπινο

ΚΛΑΡΙΣΕ ΛΙΣΠΕΚΤΟΡ «Τα κατά Α.Γ. πάθη» Μετάφραση: Μάριος Χατζηπροκοπίου Αντίποδες, 2018

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πέρα από το ανθρώπινο

  • A-
  • A+

Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Το πραγματικό εβραϊκό της όνομα ήταν Χάγια μπατ (κόρη) Πινχάς. Είναι το όνομα που χαράχτηκε στον τάφο της. Οι εβραίοι γονείς της αναζητούσαν εναγωνίως τρόπο να μεταναστεύσουν από τη χώρα τους, την Ουκρανία, η οποία μετά τον Α' Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και κατά τη δεκαετία του 1920 είχε μετατραπεί σ’ ένα μέρος μαζικής πείνας και τρομακτικών θρησκευτικών διώξεων.

Αρχικά η οικογένεια εγκαθίσταται στο Μασεϊό της βορειανατολικής Βραζιλίας, μία ιδιαίτερα φτωχή περιοχή της χώρας. Στη νέα τους πατρίδα όλα τα μέλη της οικογένειας άλλαξαν τα ρωσοεβραϊκά ονόματά τους σε λατινογενή. Ο βιογράφος της Λισπέκτορ, Μπέντζαμιν Μόσερ, αναφέρεται στην τραγωδία της οικογένειας: η μητέρα της που έπασχε από σύφιλη μετά από βιασμό που υπέστη το 1919 από ομάδα Ρώσων στρατιωτών, πεθαίνει το 1930. Το 1934 μετακομίζουν στο Ρίο ντε Τζανέιρο και μερικά χρόνια αργότερα εισάγεται στη Νομική Σχολή, ενώ το 1940 πεθαίνει και ο πατέρας της. Παρά τις αντιξοότητες η Κλαρίσε αρχίζει να δημοσιεύει άρθρα και λογοτεχνικά κείμενα, ενώ ταυτόχρονα εργάζεται ως δημοσιογράφος.

Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη Βιρτζίνια Γουλφ, τον Τζέιμς Τζόις, ακόμα και με τον Προυστ, ενώ στο έργο της ανιχνεύονται από τους μελετητές συγγένειες με τους υπαρξιστές Καμί, Σάρτρ και Κίρκεργκαρντ. Η γραφή της ζωντανή και συνάμα απροσπέλαστη, λες και η ίδια η γλώσσα έθεσε τους όρους της για να μιληθεί. Η Λισπέκτορ την υπηρετεί με τη ζωτική δύναμη ενός όντος που προσπαθεί να κατανοηθεί από εκεί που πηγάζει η ελάχιστη, η πρώτη συνείδηση της ανάγκης να υπάρχει.

«Εγώ και η κατσαρίδα είμαστε κολασμένα ελεύθερες γιατί η ζωντανή μας ύλη είναι μεγαλύτερη από εμάς, είμαστε κολασμένα ελεύθερες γιατί η ίδια μου η ζωή χωράει τόσο λίγο μες στο σώμα μου που δεν καταφέρνω να τη χρησιμοποιήσω. […] Γιατί καθισμένη εκεί κι ακίνητη, είχα αρχίσει να θέλω να ζήσω την ίδια μου την απόμακρη φύση σαν μοναδικό τρόπο να ζήσω το παρόν μου».

Η Α.Γ. (δεν γνωρίζουμε ολόκληρο το όνομά της) είναι η περίπλοκη διαδοχή πολλών προσωπείων μιας κατά τ’ άλλα μοναδικής ύπαρξης. Αυτοσυστήνεται ως καλλιτέχνης, αρκετά έως πολύ ευκατάστατη, που υπήρξε ερωτευμένη και ζει σ’ ένα σπίτι «καλλιτεχνική δημιουργία» στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Αναζητώντας να δώσει μορφή σε αυτό που της συνέβη διαπιστώνει ότι έχει «εξανθρωπίσει υπερβολικά τη ζωή». Αυτό είναι το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει στην αρχή ακόμη του βιβλίου για να περιγράψει λίγο αργότερα το συμβάν που θα είναι η αφορμή για μία καταβύθιση στα άγνωστα τοπία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η Α.Γ. πάσχει (αυτό είναι το πάθος της) από την ανάγκη να μορφοποιήσει το άγνωστο, να δώσει ένα νόημα στο α-νοητο και να περιγράψει τον χώρο εκείνο από τον οποίο αφορμάται η ύπαρξη, ανυπότακτη, πρωτογενής και ενστιγματική. Η είσοδος στο σκοτεινό και σχεδόν άδειο δωμάτιο της υπηρέτριάς της, συμβολικά μιλώντας, σημαίνει την είσοδο στον ανοίκειο και ανήλικο χώρο της ύπαρξης. Μόνο σε αυτόν τον χώρο ένα περιστατικό όπως η ενέργεια να λιώσει μια κατσαρίδα κλείνοντας την πόρτα της ντουλάπας μπορεί να σταθεί η αφορμή για έναν αδυσώπητο και σχεδόν φιλοσοφικό μονόλογο. Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γράφει σε κατάσταση έκστασης και πάθους. Με ιερή και νιτσεϊκή μανία δίνει τη δική της (μη) ερμηνεία στο «πολύ ανθρώπινο». Και λέει «μου έδωσαν το παν και για δες τι είναι το παν, είναι μία κατσαρίδα που είναι ζωντανή και που πεθαίνει... ο θησαυρός ήταν ένα κομμάτι μέταλλο, ένα κομμάτι ασβέστη από τον τοίχο, ένα κομμάτι ύλης καμωμένο κατσαρίδα».

«Τα κατά Α.Γ. πάθη» είναι το ευαγγέλιο μιας νέας ύπαρξης. Μιας ανθρώπινης θεϊκότητας που ψάχνει απεγνωσμένα να ελευθερωθεί χρησιμοποιώντας το μόνο μέσο που την κάνει να διαφέρει από τις άλλες υπάρξεις, τον λόγο. Το ιδιαίτερο γλωσσικό πλέγμα της Λισπέκτορ δεν καταγράφεται στη μνήμη του αναγνώστη, αλλά δοκιμάζει το συναίσθημά του. Η ανάγκη να τη διαβάσεις μοιάζει με την ανάγκη να πιστέψεις στο υπερβατικό. Και πίσω από όλη αυτή τη συγγραφική ιδιοτροπία κρύβεται μία βαθύτατη αγωνία. Ανθρωπος, πεπρωμένο, Θεός, αγάπη είναι τα δαιμόνια της δέσμευσης του ανθρώπινου. Και η Λισπέκτορ θέλει να ξεφύγει από το ανθρώπινο, ν’ ανοιχτεί στο φλεγόμενο παρόν μιας σιωπής που θα έχει συνθλίψει κάθε προσδοκία: «Το άγνωστο μας περιμένει, αισθάνομαι όμως πως αυτό το άγνωστο είναι μία ολοκλήρωση που θα είναι ο αληθινός εξανθρωπισμός που λαχταρήσαμε».

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις
Εγραφα κάποια στιγμή, υπό τη γόνιμη επήρεια του Μιχαήλ Μπαχτίν, ότι ένα μυθιστόρημα θα μπορούσε να γράφεται από πολλούς συγγραφείς, επειδή πολυφωνικό και πολυεστιακό χρειάζεται τη ματιά πολλών ανθρώπων, ώστε...
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας