Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Αναζητώντας τις σωστές λέξεις»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Αναζητώντας τις σωστές λέξεις»

  • A-
  • A+

[Τώρα εγώ]

Δεν θέλω τίποτα πιό πολύ· να ’μαι κλεισμένος στην καμπάνα που τη σφυροκοπάει από έξω ο Αντρέι Ρουμπλιόφ

X.A.

Μνήμη Χρήστου Αγγελάκου (1962-2019)

Δύσκολο, την ώρα που το χώμα ακόμα καίει στην παλάμη των συγγενών και τόσων φίλων, να αναζητά κανείς τις κατάλληλες λέξεις. Το οφείλουμε, όμως, στο παράδειγμα αυτών που όχι μόνο τις αναζήτησαν, αλλά και τις βρήκαν. Δάνειος ο τίτλος μου, υπενθυμίζει τη συγκλονιστικά έντιμη συζήτηση («Εφημερίδα των Συντακτών», 29/1/2017) του Χρήστου Αγγελάκου με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη, δύο χρόνια πριν, με αφορμή την αρχή μιας περιπέτειας με γνωστή κατάληξη. Ο συγγραφέας Χρήστος Αγγελάκος, λοιπόν, δεν «έφυγε» από κοντά μας την περασμένη Πέμπτη, αλλά πέθανε, τίμια και συνειδητά, τον θάνατό του.

Τρυφερός και αδέκαστος, υψιπέτης και γήινος, λαϊκός και ευγενής, πραγματικά προοδευτικός και ουσιαστικά θρησκευόμενος, ανθρώπινα διπλός, διχασμένος και δίδυμος, ήταν προσφιλής σε όλους. Θυμάμαι, τώρα, την πρωτοφανή προσέλευση στη γιορτή για την κυκλοφορία του τελευταίου του μυθιστορήματος.

Ικανότατος αφηγητής με χαρίσματα παραμυθά, ακάματος αναγνώστης, βαθύς γνώστης της ποιητικής παράδοσης (με ιδιαίτερο θαυμασμό για τον Καρυωτάκη, και με το «Μ’ ένα στεφάνι φως» της Τζένης Μαστοράκη μονίμως στο προσκεφάλι του), δοκίμασε την ευαισθησία του στην ποίηση («Τα φώτα απέναντι», Ικαρος 2008), τις αντοχές των ελληνικών του στη μετάφραση (Ζαν Σταρομπίνσκι, «Τρεις μανίες», Εστία 1992), το προσωπικό του ύφος στην κριτική (υποδειγματικές οι δοκιμές του για την ποίηση του Διονύση Μαρίνου ή του Γιάννη Στίγκα), επιμελήθηκε την έκδοση των ποιημάτων της Φρίντας Λιάππα (2016) και μετέφερε την υπαρξιακή αγωνία του και τη συλλογική του ευαισθησία σε θεατρικό λόγο («Οι δυο μας τώρα», 2014· «Ηταν ένας και δεν ήταν κανένας», Ευρασία 2015).

Δάσκαλος, επίσης, με αφοσιωμένους μαθητές, δίδασκε, ώς το τέλος, δημιουργική γραφή και μιλούσε πάντα με ενθουσιασμό για τις επιδόσεις των μαθητών του (βλ. «Διηγήματα παντός καιρού», Βακχικόν 2018), ενώ ως εθελοντής στις εσχατιές της Ευρώπης φώτισε με τις δέκα ανοικτές επιστολές του («Τα ημερολόγια Μυτιλήνης») το ψηλαφητό έρεβος που μας περιστοιχίζει.

Ωστόσο, νομίζω ότι η συγγραφική του ανάσα ήταν μυθιστορηματική. Από τη Φιλοσοφική Αθηνών βρέθηκε στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόνης, επιμελώς σκυμμένος πάνω από το «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου, τη «Λέσχη» του Στρατή Τσίρκα και το «…από το στόμα της παλιάς Remington…» του Γιάννη Πάνου. Ετσι άρχισε η δική του περιπλάνηση στο σκοτεινό δάσος της αφήγησης.

Ετσι εξηγείται η ώριμη πρώτη του εμφάνιση: μια διχασμένη γυναικεία συνείδηση, βυθιζόμενη στο γεμάτο φωνές πηγάδι της μνήμης, έχει πολλά να θυμηθεί κι ακόμα περισσότερα να ξεχάσει καθώς ποτίζει την αχόρταγη «μέσα λίμνη της», πρώτα με δάκρυα, ύστερα με αλκοόλ («Η τελευταία εικόνα», Κέδρος, 1998). Από τον εμφύλιο στο σύγχρονο Παρίσι κινείται το εξίσου αφηγηματικά προωθημένο «Δάσος των παιδιών» (Μεταίχμιο, 2011, Athens Prize for Literature), ενώ με το γεμάτο απόηχους από «Ζιλ και Τζιμ» και Ρεμόν Ραντιγκέ τρίτο του μυθιστόρημα διερεύνησε τη συστατική δυαδικότητα της ανθρώπινης ζωής («Ψεύτικοι δίδυμοι», Μεταίχμιο 2017).

Μια άτυπη μυθιστορηματική τριλογία που ο ίδιος, παίζων άμα και σπουδάζων, ονόμαζε «Η τριλογία της παλιάς ζωής». Ολα τους αφορούν μια καθοριστική στιγμή. «Κάποιος συγκρούεται στο τείχος της ενηλικίωσης» έλεγε, για να περιγράψει ακριβώς αυτή την άξαφνη, πλην αναπόφευκτη, συνάντηση των μυθιστορηματικών ηρώων του με την Ιστορία, την επίγνωση και τη συνακόλουθη συντριβή που βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορηματικού του κόσμου.

Με το κατακτημένο, γεμάτο αλλεπάλληλα εύστοχα εκφραστικά τεχνήματα ύφος του, την ποιητικότροπη παραμυθητική αφήγηση που αφήνει την αίσθηση ενός ρευστού χρονότοπου, κινηματογραφικές τεχνικές και καλά κρυμμένες (διότι αφομοιωμένες) επιδράσεις, ο Αγγελάκος καταφέρνει να μιλήσει ταυτόχρονα τόσο για τη σύγχρονη ζωή όσο και για την αιώνια ένταση μεταξύ εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας, και μεταξύ αλληλοσυγκρουόμενων παρορμήσεων του εγώ.

Οπως και να ’χει, μπροστά μας μένει μόνο η ψύχραιμη αποτίμηση. Θα ήταν άδικο να συνδέσει κανείς την πεζογραφική του παραγωγή με την όποια περιπέτεια της υγείας του. Δεν το ήθελε και ο ίδιος. Οχι μόνο γιατί συγγραφέας είναι κάποιος που πεθαίνει σε όλη του τη ζωή μέσα από μακροσκελείς φράσεις ή μέσα από μικρές λέξεις, όπως θα έλεγε ο Μισέλ Σνεντέρ, αλλά και γιατί στην περίπτωσή του το ορατό έργο είχε ήδη ολοκληρωθεί, είναι πάντα εκεί και περιμένει εμάς, τους αναγνώστες του.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους*
O Πλάτων επιλέγει να κλείσει την Πολιτεία, το πιο φιλόδοξο και πιο αντιπροσωπευτικό έργο του, με έναν εσχατολογικό μύθο. Ο γενναίος Ηρ πεθαίνει στη μάχη, αλλά ο θάνατός του είναι μόνο φαινομενικός.
Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους*
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τεράστια επιρροή δέχτηκα από τον Λεβί-Στρος
Το αφηγηματικό κάδρο (άρα και πολιτισμικό και υφολογικό) του σημερινού φιλοξενούμενου της στήλης μας είναι πολύτροπο, μεταβλητό, εξελισσόμενο. Από τη μικροϊστορία στη μακροϊστορία, από το πανοπτικό στο...
Τεράστια επιρροή δέχτηκα από τον Λεβί-Στρος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ζωή γεμάτη από λογοτεχνικές μεταφράσεις
Εφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 74 χρόνων ο μεταφραστής Αρης Μπερλής έχοντας αφήσει πίσω του ένα σπουδαίο μεταφραστικό έργο και μια σημαντική παρουσία στα ελληνικά γράμματα. Γεννήθηκε στην Πάτρα το 1944....
Μια ζωή γεμάτη από λογοτεχνικές μεταφράσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας