Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η μάχη που ο συγγραφέας διαλέγει

Γιώργος Αριστηνός «Ο δολοφόνος» Κίχλη, 2018, σελ. 208

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η μάχη που ο συγγραφέας διαλέγει

  • A-
  • A+

Στη λογοτεχνία μηδενιστικών αποχρώσεων αρκετά συχνά ο ζόφος αντισταθμίζεται από την ελπίδα μιας διεξόδου. Είτε πρόκειται για τον έρωτα είτε, πιο αφηρημένα, για την ομορφιά, για έναν άλλον τόπο ή μια άλλη εποχή, οι πρωταγωνιστές μπορούν να αποβλέπουν σε ένα κυριολεκτικό ή αλληγορικό αλλού, όπου οι συνθλιπτικές συνθήκες τού εδώ και του τώρα τους θα πάψουν να συντρέχουν.

Με το μυθιστόρημά του «Ο δολοφόνος», που σε ευρέως αναθεωρημένη έκδοση κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κίχλη (σελ. 202), δεκαοκτώ χρόνια μετά την αρχική κυκλοφορία του, ο Γιώργος Αριστηνός υποβάλλει τον δικό του πρωταγωνιστή σε ένα σαδιστικό αφηγηματικό πείραμα, στερώντας του κάθε τέτοια διέξοδο – στερώντας του την ικανότητα να αποδώσει, έστω και στιγμιαία ή θεωρητικά, «οποιαδήποτε θετική τιμή στη ζωή». Μεσήλικας, μπροστά στο φάσμα της επερχόμενης σεξουαλικής παρακμής, με διαρκή συνείδηση της δικής του ανεπάρκειας και της μετριότητας των γύρω του, βυθιζόμενος σε ξαφνικά, επώδυνα φλας μπακ στην παιδική του ηλικία και περιφερόμενος σε μια Αθήνα σχεδόν δυστοπική, ο Μάρκος βρίσκει τον εαυτό του τέλεια εγκλωβισμένο μέσα στο προσωπικό και συλλογικό τίποτα.

Η περιγραφή της δράσης του ως σίριαλ κίλερ δεν αφήνει στον αναγνώστη περιθώρια αμφιβολίας: ούτε ο φόνος είναι για αυτόν διέξοδος – το πολύ πολύ να είναι ο τρόπος με τον οποίο σπάει περιστασιακά το απόστημα του μηδενισμού του. Η δολοφονική του ορμή δεν αποτελεί αντίδραση σε όσα συμβαίνουν γύρω του, αφού, όσο αποπνικτικό και αν είναι το περιβάλλον του, ο Μάρκος δεν του καταλογίζει τον δικό του μηδενισμό. Ο δολοφόνος του Αριστηνού δεν είναι εδώ για να ελεεινολογήσει την ευρύτερη απουσία θετικών αξιών ή να μας μιλήσει για τη γενικότερη κατάπτωση, παρ' όλο που βέβαια δεν την παραβλέπει – όμως δεν γεννά αυτή τον δικό του μηδενισμό, που είναι κατά κάποιον τρόπο αυτοφυής, ένα απόλυτα υποκειμενικό και αυτοτροφoδοτούμενο βίωμα, που με τη δύναμη του βλέμματός του ο πρωταγωνιστής προβάλλει στον ασφυκτικό περίγυρό του, αν δεν τον κατασκευάζει μάλιστα ως ασφυκτικό.

Στην πραγμάτευση του φόνου, ο Μάρκος είναι αμείλικτος, αφού δεν αναζητά κανενός είδους ηθική δικαιολόγηση για τις πράξεις του, δεν αναζητά καν νόημα. Ετσι, προς το τέλος του βιβλίου, αποφασίζει να σκοτώσει μια γυναίκα, όχι επειδή τον έθιξε, αλλά μόνο γιατί οφείλει «να αφήσει μετέωρη την αφήγηση» και να συσκοτίσει την όλη δράση του, στερώντας της κάθε προφανές κίνητρο.

Η ηθική διάσταση δεν υπεισέρχεται στην αλληλουχία των γεγονότων ούτε με τη μορφή του δισταγμού: οι δισταγμοί του δολοφόνου, όταν και αν εμφανίζονται, είναι περισσότερο αισθητικής φύσης. Ο φόνος ρητά αντιμετωπίζεται ως αισθητικό γεγονός, ως «το τελευταίο κεφάλαιο» στο βιβλίο της τέχνης, «το πιο φίνο και ταυτόχρονα το πιο υψηλό» – ή τουλάχιστον κρύβει αυτή τη δυνατότητα, αν απαλλαγεί από κάθε ηθικό ενόχλημα, για το οποίο ο Μάρκος ψέγει τους λογοτεχνικούς προγόνους του στις ποικίλες διακειμενικές περιελίξεις του κειμένου. Από τις «συνεχείς αμφιταλαντεύσεις» της Φραγκογιαννούς μέχρι την «ηθική κάθαρση» που «θαμποφέγγει» στην άκρη της περιγραφής του φόνου από τον Τόμας ντε Κουίνσυ, ο δολοφόνος του Αριστηνού μοιάζει να επικρίνει οποιαδήποτε ηθική πρόσμειξη στην αισθητική τελειότητα του φόνου. Υπό αυτή την έννοια, ο φόνος παρουσιάζεται ως η πλήρης επικράτηση της αισθητικής έναντι της ηθικής.

Αυτή η επικράτηση συνδέεται με τον δεδηλωμένο στόχο του συγγραφέα να μας δώσει έναν δολοφόνο «καθαρό σαν έννοια» – δηλαδή μία αφαίρεση όπου θα περιλαμβάνονται όσα είναι ο δολοφόνος, και μόνο αυτά. Η εμπειρική πραγματικότητα θέτει αυτονόητους φραγμούς σε αυτή την επιδίωξη, που αναδεικνύεται έτσι σε έργο της γλώσσας.

Εκεί, στη γλώσσα, πρέπει να εστιάσουμε, για να δούμε πώς αναμετράται ο Αριστηνός με το στοίχημα να δημιουργήσει από λέξεις έναν τέτοιο πειστικό, «πραγματικό» δολοφόνο, έστω μπαινοβγαίνοντας κατά βούληση στην επικράτεια του ρεαλιστικού. Υπό μία έννοια, η γλώσσα είναι η μάχη που ο Αριστηνός διαλέγει να δώσει – και εκεί, σε αυτό το πεδίο, κερδίζει το στοίχημά του: στην πυκνότητα, την ευρηματικότητα και την πολυσημία του παλλόμενου και πολυεπίπεδου λόγου του.

Εκεί, τέλος, στο ίδιο πεδίο, πρέπει να στραφούμε για να δούμε πώς απαντά ο συγγραφέας στο ερώτημα αν είναι νοητή η συνέχιση της ύπαρξης (ή της λογοτεχνίας) μέσα στην πνιγηρή συνθήκη που δημιουργεί για τον πρωταγωνιστή του: είναι, αλλά μόνο μέσα από τη γλώσσα – τη γλώσσα που αντιστέκεται στην εκμηδένιση, επιμένοντας να παράγει σημασίες και νόημα, να παράγει την πραγματικότητα. «Οι λέξεις είναι άνθρωποι», παρατηρεί ο Μάρκος κάποια στιγμή, σε μία από τις ακολουθίες πικρόχολων στοχασμών που κεντούν το μυθιστόρημα. Μέσα στο σκοτεινό σύμπαν του «Δολοφόνου», μπορούμε να πούμε πως ισχύει και το αντίστροφο: οι άνθρωποι είναι λέξεις.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις
Εγραφα κάποια στιγμή, υπό τη γόνιμη επήρεια του Μιχαήλ Μπαχτίν, ότι ένα μυθιστόρημα θα μπορούσε να γράφεται από πολλούς συγγραφείς, επειδή πολυφωνικό και πολυεστιακό χρειάζεται τη ματιά πολλών ανθρώπων, ώστε...
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας