Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ψυχική νόσος ή ψυχικό πάθος;

Θανάσης Καράβατος «Η ανάδυση της έννοιας “ψυχική νόσος” στον ευρωπαϊκό πολιτισμό» Συνάψεις 15 Τόπος, 2017, σελ. 124

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ψυχική νόσος ή ψυχικό πάθος;

  • A-
  • A+

Ο Θανάσης Καράβατος είναι ομότιμος καθηγητής της ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, συνιδρυτής με τον αείμνηστο Θανάση Τζαβάρα του περιοδικού Σύναψις, το οποίο πλέον διευθύνει μόνος του. Στο τελευταίο του πολύτιμο βιβλίο αναζητεί στην ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού την καταγωγή της ψυχιατρικής θεωρίας και πρακτικής.

Ο Καράβατος διαπιστώνει ότι, αφού η ψυχιατρική, ως αναγνωρισμένος κλάδος της ιατρικής, καθιερώνεται στις αρχές του 19ου αιώνα, είναι υπερβολικό να μιλά κανείς για αρχαία ψυχιατρική. Από την άλλη ωστόσο, η ψυχιατρική είναι εξ ορισμού η ιατρική της ψυχής, δηλαδή η ιατρική που θεραπεύει τις ψυχικές νόσους, πράγμα που σημαίνει ότι οι ρίζες της πρέπει να αναζητηθούν σε πολύ παλαιότερες ιστορικές περιόδους, όταν ακριβώς συλλαμβάνεται για πρώτη φορά και αρχίζει να αναλύεται η έννοια της «ψυχικής νόσου». Για τον Καράβατο η αρχή πρέπει να τοποθετηθεί στην ιπποκρατική πραγματεία Περί ιεράς νούσου, που γράφεται πιθανώς στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ.

Ο προσδιορισμός μιας απαρχής στον ιστορικό χρόνο εμπεριέχει πάντοτε ένα στοιχείο αυθαιρεσίας. Εδώ το ζητούμενο είναι να εντοπιστεί πότε γνωστά σε όλους φαινόμενα, όπως η τρέλα ή η επιληψία, προσεγγίζονται ως νοσήματα του ανθρώπινου οργανισμού και όχι ως θεόσταλτες επεμβάσεις που έρχονται στον άνθρωπο από έξω. Σε αντίθεση με την προγενέστερη ποιητική παράδοση, ο ιπποκρατικός συγγραφέας θα αρνηθεί τον θεϊκό ή ιερό χαρακτήρα της επιληψίας, θα την αντιμετωπίσει όπως οποιαδήποτε άλλη ασθένεια του οργανισμού και θα αποδώσει τελικά τα αίτιά της σε βλάβες του εγκεφάλου. Στην ίδια γραμμή ερμηνείας, η ελληνιστική ιατρική θα καθιερώσει τον όρο «ψυχική νόσος» και θα επιχειρήσει να διαιρέσει την τρέλα σε είδη: στη μανία, στη φρενίτιδα, στη μελαγχολία. Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ψυχοπαθολογικά νοσήματα και οι αιτίες τους είναι για τους γιατρούς σωματικές.

Ο Καράβατος προσπαθεί να γεφυρώσει το ιστορικό χάσμα ανάμεσα στον Ιπποκράτη και τον Γαληνό (πέντε ολόκληρους αιώνες) ανατρέχοντας στα σπαράγματα που διασώθηκαν από την εν πολλοίς χαμένη ιατρική παράδοση. Το υλικό του ωστόσο το αντλεί σχεδόν αποκλειστικά από τους φιλοσόφους, στα κείμενα των οποίων ο χρόνος φάνηκε λιγότερο αμείλικτος. Βλέπετε, η ιατρική, παρά την άμεση χρησιμότητά της (εν μέρει ίσως και γι' αυτό), δεν απέκτησε ποτέ στην ελληνική αρχαιότητα το καθεστώς της επιστήμης – έμεινε πάντοτε μια αξιοσέβαστη τέχνη. Οι φιλόσοφοι τη γνωρίζουν ώς έναν βαθμό, τη χρησιμοποιούν συχνά ως παράδειγμα, δεν υιοθετούν όμως τις θεωρητικές της γενικεύσεις ούτε διαλέγονται μαζί της.

Τι είναι λοιπόν τελικά η μανία; Ψυχική νόσος ή ψυχικό πάθος; Και ποιος είναι αυτός που θα τη μελετήσει και ενδεχομένως θα τη θεραπεύσει; Ο γιατρός ή ο φιλόσοφος; Ο Καράβατος καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ύστερα από κάποια εποχή, κυρίως μετά την υιοθέτηση του πλατωνικού δυϊσμού ψυχής και σώματος, οι φιλόσοφοι αντιμετωπίζουν την τρέλα ως πάθος της ψυχής ενώ οι γιατροί ως νόσο του σώματος.

Η κατανομή αυτή των ρόλων πράγματι υπάρχει, αν και οι φιλόσοφοι μερικές φορές δείχνουν να προβληματίζονται. Ο Πλάτων στην Πολιτεία θα χαρακτηρίσει τη μανία (και την ερωτική μανία) ολέθριο ψυχικό πάθος, που καθορίζει πλήρως τη συμπεριφορά των ανήθικων τυραννικών ανθρώπων (571b-572c). Στον Φαίδρο ωστόσο θα διακρίνει ένα είδος «θεϊκής μανίας», τον πνευματικό έρωτα, και θα το αναδείξει ως αυθεντικό δρόμο για τη φιλοσοφία (245b).

Στον Τίμαιο τέλος, δείχνει να μιλάει ως γιατρός όταν χαρακτηρίζει τη μανία «νόσο της ψυχής», που ανάγεται στη δυσλειτουργία των χυμών του σώματος, της χολής και του φλέγματος (86b-87a). Κατά παρόμοιο αμφίσημο τρόπο, ο αριστοτελικός συγγραφέας του 30ού Προβλήματος θα αντιμετωπίσει τη μελαγχολία ως νόσο που οφείλεται στην κακή αναλογία της μέλανος χολής στον οργανισμό, θα ξεκινήσει όμως από τη θέση ότι όσοι διακρίνονται είτε στην ποίηση είτε στην πολιτική είτε στη φιλοσοφία είναι όλοι μελαγχολικοί (953a10 κ.ε.).

Θα πρόσθετα μάλιστα ότι, αν το θέμα μας είναι η μελέτη της τρέλας και των ψυχικών παθών στην ελληνική αρχαιότητα, ο καταμερισμός της εργασίας δεν θα πρέπει να περιοριστεί στους γιατρούς και στους φιλοσόφους, αλλά θα πρέπει να γίνει τριμερής. Εναν πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτή την κατανομή έχει αναλάβει μια τρίτη κατηγορία συγγραφέων: οι ποιητές. Τα πάθη της ψυχής απασχολούν όντως τους φιλοσόφους, πολλές φορές περιγράφονται στα κείμενά τους με ιδιαίτερη διεισδυτικότητα, αλλά στο τέλος κατά βάση απωθούνται.

Το διχασμένο ψυχικά άτομο, το άτομο που είναι έρμαιο των παθών του και αδυνατεί να τα υποτάξει, το θύμα του έρωτα και της μανίας, δεν έχει θέση στην ελληνική φιλοσοφική γραμματεία. Η Μήδεια, η Φαίδρα ή ο μαινόμενος Αίας είναι πλάσματα του Ευριπίδη και του Σοφοκλή και είναι αποκλεισμένα από την πλατωνική πολιτεία, όπως άλλωστε αποκλεισμένοι είναι και οι επικίνδυνοι ποιητές, που τόλμησαν να τα φέρουν μπροστά μας.

   

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας