Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κάτω απ’ τον ίσκιο της Ιλιάδας

ΚΩΣΤΑΣ Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά» Μεταίχμιο, 2018 Σελ. 270

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κάτω απ’ τον ίσκιο της Ιλιάδας

  • A-
  • A+

Μετά τη βραβευμένη συλλογή διηγημάτων Νυχτερινό Ρεύμα, ο Κώστας Κατσουλάρης μάς παρουσιάζει το νέο του μυθιστόρημα από τις εκδόσεις Πατάκη. Ο τίτλος, Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά, προέρχεται από τη Β΄ ραψωδία της Ιλιάδας, όπου ο Ποιητής, δηλώνοντας την αδυναμία του να σταθεί αυθεντικός μάρτυρας των γεγονότων, επικαλείται τις Μούσες: «Εγώ δεν θα μπορούσα να το πω, μήτε να το ονομάσω, κι ας είχα γλώσσες δέκα, στόματα δέκα, φωνή ακατάλυτη, στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά».

Οι Μούσες είναι πανταχού παρούσες και ως εκ τούτου γνωρίζουν τα πάντα, εξ ου κι ο συγγραφέας επιλέγει την τριτοπρόσωπη αφήγηση, αυτή του «παντογνώστη», αόρατου αφηγητή, που ακολουθεί όμως κατά πόδας τον ήρωά του, τον πενηντάχρονο φιλόλογο Αργύρη Σταυρινό, έτσι ώστε να καταφέρει με «χάλκινη καρδιά» να αφηγηθεί τη δική του Ιλιάδα, τη δική του «μήνιν», το δικό του πένθος.

Ο Αργύρης, διορισμένος σ’ ένα δημόσιο Γυμνάσιο, αναλαμβάνει επί χρόνια τη Β’ Γυμνασίου, διδάσκοντας έτσι κατ’ εξακολούθηση την Ιλιάδα στους μαθητές, με έναν εκ των οποίων θα συνδεθεί ιδιαίτερα με τρόπο που θα αλλάξει στο εξής τη ζωή του καθώς ο εν λόγω μαθητής, ο Νάσος, εξαφανίζεται. Το μυθιστόρημα ξεκινά με τη γραπτή «Απολογία» του φιλολόγου στο πλαίσιο ενός πειθαρχικού ελέγχου για τις σχέσεις του με τον μαθητή καθώς υφέρπει η υποψία πως δεν κινούνταν μέσα στο ενδεδειγμένο πλαίσιο.

Καθώς προχωράει η αφήγηση γεννώνται ανάλογες απορίες και στο μυαλό του αναγνώστη: Ποια η φύση της αδυναμίας του Αργύρη προς τον Νάσο; Πώς ερμηνεύεται η θερμή ανταλλαγή ηλεκτρονικής αλληλογραφίας ανάμεσα σε δάσκαλο και μαθητή; Το περιεχόμενο της αλληλογραφίας αντανακλά μόνο το ενδιαφέρον που είχε καταφέρει να εμπνεύσει ο ικανός φιλόλογος στον χαρισματικό μαθητή για την Ιλιάδα ή κάτω απ’ την κρούστα του λιμνάζουν τα μικρόβια μιας κακοφορμισμένης πληγής;

Η ιδέα μιας κρυφής πληγής υποβάλλεται αρκετά συχνά και με διάφορους τρόπους κατά τη διάρκεια του μυθιστορήματος. Αλλωστε ένα από τα νήματα που διατρέχουν την αφήγηση είναι οι ομαδικές συνεδρίες στις οποίες λαμβάνει μέρος ο Αργύρης, όπου κι εκεί όμως μιλά με στίχους από την Ιλιάδα ή από άλλους ποιητές που εμπνεύστηκαν από αυτήν.

Ποιο ρόλο παίζουν τελικά οι ομηρικοί στίχοι για τον πρωταγωνιστή; Είναι γάζες που επιθέτει σε κάποιο αόρατο σ’ εμάς τραύμα; Είναι ένας κώδικας, μια γλώσσα για να μπορέσει να εκφράσει κάτι αβάσταχτο να ειπωθεί αλλιώς;

Ή είναι ένα πέπλο που πίσω του ο καθηγητής προσπαθεί να κρυφτεί, να καλύψει εκείνο το αναφιλητό που αίφνης ακούει όταν είναι μόνος στο σπίτι; «Θύμιζε κλάμα μικρού παιδιού που το έχεις μαλώσει, το έχεις πληγώσει, κι αφού έχει πλαντάξει, δεν μπορεί πλέον να σταματήσει, το κλάμα έχει γίνει κάτι σαν σπασμός[…]». Ποιο είναι το παιδί που κλαίει και γιατί; Οι κηλίδες που έχει αρχίσει να εμφανίζει ο πρωταγωνιστής στο δέρμα είναι μήπως η απτή αποτύπωση αυτών των δακρύων;

Το μυθιστόρημα κινείται σε τρία επίπεδα. Το πρώτο, αυτό που αποτελεί το έδαφος της ιστορίας, είναι η σχέση καθηγητή-μαθητή και η εξαφάνιση του τελευταίου. Το δεύτερο είναι το κοινωνικό περιβάλλον αυτής της σχέσης: η σύγκρουση χρυσαυγιτών και αντιεξουσιαστών («αντιφάδων») στους κόλπους της μαθητικής κοινότητας αλλά και εκτός αυτής, οι πρόσφυγες που κατακλύζουν την Αθήνα αλλά και αυτοί που ξεβράζονται στις ακτές της Λέσβου, απέναντι απ’ την Τροία, εκεί που ονειρεύεται να αποσυρθεί ο πρωταγωνιστής. Το τρίτο είναι οι συνεδρίες της ψυχοθεραπευτικής ομάδας.

Η Ιλιάδα, το κεντρικό διακείμενο του βιβλίου, ρίχνει τον ίσκιο της σε κάθε επίπεδο ξεχωριστά: οι τίτλοι κάθε κεφαλαίου είναι παρμένοι από αυτήν, αποσπάσματα του έπους είναι διάσπαρτα στο κείμενο και συνομιλούν με την πλοκή, ο πρωταγωνιστής έχει δώσει στα μέλη της Ομάδας παρατσούκλια παρμένα από ομηρικούς ήρωες και ηρωίδες, ο γιατρός που ανακοινώνει στον πρωταγωνιστή τα της ασθένειάς του, παρομοιάζεται με τον μάντη Κάλχα.

Οσο για τον σύγχρονό του «πόλεμο», μας λέει ο πρωταγωνιστής: «Εγώ διδάσκω τον πόλεμο, μελετάω τον πόλεμο, τον πιο διάσημο πόλεμο όλης της Ιστορίας, είμαι ολόκληρος βουτηγμένος στο αίμα. Αλλά αυτός εδώ ο πόλεμος, αυτή η καθημερινή κακομοιριά, με κλοτσιές, μπουνιές, βρισιές, απειλές με ανόητα συνθήματα στους τοίχους […] είναι ο δικός σας πόλεμος, μια νεοελληνική παρωδία».

Με την παρωδία φλερτάρει ενίοτε και το ύφος του βιβλίου, όταν μεταφέρει τα τεκταινόμενα στις συνεδρίες της Ομάδας (με μια υπερβολή που, κατά την ταπεινή μου άποψη, αγγίζει τα όρια του γκροτέσκου). Από την άλλη πλευρά, πολύ ενδιαφέρουσα βρίσκω τη διακύμανση του αφηγηματικού ύφους από το «στεγνό» της μαρτυρίας –ο συγγραφέας έχει συμπεριλάβει στη μυθοπλασία αυτούσια αποσπάσματα από εφημερίδες και ηλεκτρονικούς ιστότοπους– έως το έντονα λυρικό ενίοτε, ενός λόγου μεταφορικού και ευφάνταστου. Πρόκειται για ένα βιβλίο που διεγείρει ισορροπημένα τον στοχασμό και τη συγκίνηση, μια ώριμη στιγμή στη συγγραφική πορεία του Κατσουλάρη.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας