Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διαλεκτικός υλισμός στην τέχνη

Walter Benjamin «Για τον Μπρεχτ» Μετάφραση: Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος Εισαγωγή-Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου Ερμα, 2018 Σελ. 192

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διαλεκτικός υλισμός στην τέχνη

  • A-
  • A+

Η συνάντηση του Βάλτερ Μπένγιαμιν με τον Μπέρτολτ Μπρεχτ υπήρξε το πιο κομβικό ίσως σημείο στις συζητήσεις για την ανάπτυξη μιας υλιστικής αισθητικής θεωρίας στους κόλπους του Δυτικού Μαρξισμού, όπου οι αντιπαραθέσεις υπήρξαν ιστορικά θυελλώδεις (Μπρεχτ εναντίον Λούκατς και αντιστρόφως, Αντόρνο εναντίον Λούκατς και αντιστρόφως, Μπλοχ εναντίον Λούκατς και αντιστρόφως, Αντόρνο εναντίον Μπρεχτ και αντιστρόφως, Αντόρνο εναντίον Μπένγιαμιν – για να αναφέρουμε μόνο τις πιο φημισμένες), με το ζεύγος Μπένγιαμιν-Μπρεχτ να παραμένει το μόνο που δεν ήρθε σε εσωτερική ρήξη, παρά τις εμφανείς διαφορές ιδιοσυγκρασίας, κουλτούρας και διανοητικής παραγωγής των δύο αντρών.

Στα κείμενα του Μπένγιαμιν για τον Μπρεχτ που συγκεντρώνονται στον τόμο των εκδόσεων Ερμα (με μια κατατοπιστική εισαγωγή του καθηγητή Βασίλη Αλεξίου), μπορεί κανείς να δει τι ενώνει βαθύτερα τη σκέψη τους ακριβώς εκεί που οι διαδρομές τους και τα ενδιαφέροντά τους μοιάζουν να τους χωρίζουν οριστικά.

Δεν προκαλεί έκπληξη η διαπίστωση ότι ο Μπρεχτ του Μπένγιαμιν είναι πρώτα και κύρια ακριβώς αυτό: ο Μπρεχτ μέσα από τις προσλαμβάνουσες του Μπένγιαμιν, δηλαδή ένα θεματικό αντικείμενο που κατά πρώτο λόγο φωτίζει την εξέλιξη της σκέψης του μελετητή του. Βλέπουμε έτσι τον Μπένγιαμιν να μη διστάζει να εντάξει τον Μπρεχτ σε έναν «ιδιαίτερο γερμανικό δρόμο», ή μάλλον σε ένα «κρυφό μονοπάτι», μέσα από το οποίο φτάνει στο μπρεχτικό έργο η «κληρονομιά του μεσαιωνικού και μπαρόκ θεάτρου, περνώντας πάνω απ’ το ψηλό αλλά άγονο βουνό του κλασικισμού» (σελ. 32).

Η μη τραγικότητα, η φιλοσοφική νηφαλιότητα, η πεζότητα και η αλληγορικότητα του μπρεχτικού θεάτρου διαφυλάσσουν κατά τον Μπένγιαμιν βασικά χαρακτηριστικά του γερμανικού μπαρόκ δράματος, έτσι όπως τα διέκρινε ο ίδιος στην περίφημη αποτυχημένη διατριβή του επ’ υφηγεσία.

Τα χαρακτηριστικά αυτά όμως γονιμοποιούνται ταυτόχρονα –όπως έχει δείξει ο Γιώργος Σαγκριώτης, στο Αυτονομία και στράτευση (εκδ. νήσος)– από τη μεταγενέστερη παράδοση του πρώιμου γερμανικού ρομαντισμού (έτσι όπως τον διάβασε και πάλι ο ίδιος ο Μπένγιαμιν, στη διδακτορική του διατριβή για την πρώιμη ρομαντική έννοια της κριτικής), του οποίου η μέριμνα για την αναστοχαστική «ποιητικοποίηση του κόσμου», κατά Νοβάλις, μεταφράζεται, στον Μπρεχτ κατά Μπένγιαμιν, σε μια «τάση» ή «κατεύθυνση» σκηνικής αναπαράστασης της «λογοτεχνοποίησης των όρων ύπαρξης» (σελ. 148) η οποία χαρακτηρίζει ιδεοτυπικά την αστική νεωτερικότητα – με τον μαζικό αλφαβητισμό και τη διάλυση των παραδοσιακών λογοτεχνικών ειδών στη δημόσια σφαίρα, με την κατάργηση ακόμα και των παραδοσιακών ρόλων του συγγραφέα και του κοινού στα καλλιτεχνικά και κοινωνικά πράγματα.

Ετσι λοιπόν, στις δύο παλιότερες καλλιτεχνικές και θεωρητικές παραδόσεις, του γερμανικού μπαρόκ δράματος και του πρώιμου γερμανικού ρομαντισμού, όπου η «ιδεαλιστική» επιφάνεια ρυτιδώνεται από τις σταθερές αναταράξεις ενός «υλιστικού» πυρήνα, ο Μπρεχτ προσθέτει, σύμφωνα με τον Μπένγιαμιν, και μια τρίτη, νεότερη με τη στενή έννοια: την «ποίηση των μεγαλουπόλεων», του Ουίτμαν, του Μποντλέρ, του Βεράρεν και του Χάιμ, στην οποία εντάσσεται και από την οποία διακρίνεται ο Μπρεχτ, γιατί «είναι ενδεχομένως ο πρώτος σημαντικός ποιητής που είχε να πει κάτι για τον –γενικά απόντα από την παράδοση αυτή, σημειώνει ο Μπένγιαμιν– άνθρωπο της πόλης» (σελ. 108).

Χάρη σε αυτό το νέο μπόλιασμα, η αποσπασματικότητα, ο ρητά επεισοδιακός και αντιμυθοπλαστικός, ρητά αντιπνευματικός, μάλιστα, χαρακτήρας του θεάτρου που ο εμπνευστής του ονόμασε προσφυώς «επικό» γίνονται τα γνωρίσματα μέσω των οποίων το «ιδεαλιστικό» παρελθόν επικαιροποιείται στο «υλιστικό» παρόν της ταξικής πάλης, της σύγκρουσης μεταξύ καπιταλισμού και προλεταριάτου, της μάχης ζωής και θανάτου μεταξύ φασισμού και κομμουνισμού. Και αυτά τα μπρεχτικά γνωρίσματα, βέβαια, είναι διαρκώς ενεργά στην πνευματική συγκρότηση του Μπένγιαμιν, για τον οποίο το μοντέρνο αστικό τοπίο, με σύμβολό του το Παρίσι της Δεύτερης Αυτοκρατορίας, στάθηκε ο λαβύρινθος μέσα στον οποίο πλανήθηκε η σκέψη του επί δεκαετίες, μέχρι και τον πρόωρο θάνατό του μπροστά στη ναζιστική απειλή.

Μετά τα παραπάνω, ωστόσο, φαντάζει επιβεβλημένο το ερώτημα: σχετίζεται αυτός ο Μπρεχτ του Μπένγιαμιν, ο Μπρεχτ σαν οθόνη της πνευματικής βιογραφίας του Μπένγιαμιν, με τον ίδιο τον μεγάλο συγγραφέα, που επιζεί και επιδρά αυτόφωτα, χωρίς να έχει ανάγκη τον κριτικό του;

Η απάντηση είναι παράξενα μονοσήμαντη: σχετίζεται απολύτως. Τα κείμενα του Μπένγιαμιν για τον Μπρεχτ παρακολουθούν εκ του σύνεγγυς το «αντικείμενό» τους, όπως πιστοποιούν με μεθοδολογική αυτοσυνειδησία τα έξοχα «Σχόλια σε ποιήματα του Μπρεχτ», όπου το μη κριτικό, αρχαϊκό και λατρευτικό είδος του σχολίου «επιστρατεύεται στην υπηρεσία» (σελ. 83) μιας αποφασιστικά μη αρχαϊκής και μη λατρευτικής ποίησης. Είναι ο «αυθεντικός» Μπρεχτ αυτός που φέρνουν στο προσκήνιο – και είναι ο αυθεντικός γιατί είναι ο διεξοδικά ερμηνευμένος, ο συγγραφέας-παραγωγός που μελετάται σαν μια εκρηκτική σύγκλιση υπόγειων ρευμάτων των οποίων η εμφάνιση κάνει διαλεκτικό τον υλισμό του, όντας το κρίσιμο εκείνο στοιχείο που αποαισθητικοποιεί την πολιτική του και πολιτικοποιεί την τέχνη του.

Στον Μπρεχτ, ο Μπένγιαμιν προβάλλει την ενότητα των «ιδεαλιστικών» και των «υλιστικών» στοιχείων στην έντονα διαστρωματωμένη δική του σκέψη. Ετσι ακριβώς, απελευθερώνει το μπρεχτικό δυναμικό από τα δεσμά κάθε ψιλής στράτευσης και από τα στεγανά κάθε ψιλής αυτονομίας, την ίδια στιγμή που βρίσκει για τον εαυτό του το πολυπόθητο φυσερό ενάντια στη θανατερή αύρα των καιρών του – και των δικών μας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας