Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σαν ρομάντζο του παλιού καιρού

Σαν ρομάντζο του παλιού καιρού

  • A-
  • A+

Στην πολύπλευρη παραγωγή του Θεσσαλονικιού συγγραφέα, η οποία περιλαμβάνει λαογραφικές μελέτες, θεατρικά, ακατάτακτες ειδολογικά δοκιμές, εξαιρετικά αφηγήματα με πρωταγωνιστές συγγραφείς [οι τρεις νουβέλες για τον Παπαδιαμάντη (2012), τον Βιζυηνό (2015) και τον Καβάφη (2017)], διακρίνεται μια σταθερή κίνηση προς τη μυθιστορηματική σύνθεση, αρχής γενομένης από την ντοκουμενταρισμένη αναδιήγηση της υπόθεσης του Δράκου του Σέιχ Σου («Ο γύρος του θανάτου», 2010), η οποία συνεχίστηκε με ένα αυτοβιογραφικό χρονικό που φώτιζε «πολλά σκοτεινά και απόκρυφα» της πολυφυλετικής Πόλης του 20ού αιώνα με αφορμή τα τραγικά γεγονότα του 1955.

Το νέο βιβλίο του Θωμά Κοροβίνη δεν έχει απλώς «κάτι από μεγάλο λαϊκό μυθιστόρημα», όπως σημείωνε ο υποτιθέμενος εκδότης του «’55» (Αγρα, 2012), αλλά είναι ένα μεγάλο «λαϊκό» μυθιστόρημα και ακριβώς γι’ αυτό ο υπότιτλός του είναι «Λαϊκό ρομάντζο τον καιρό της φωτιάς του 1917 στη Θεσσαλονίκη».

Ο «Θρύλος του Ασλάν Καπλάν» συνομιλεί με τη νόρμα του ληστρικού μυθιστορήματος, το οποίο άκμασε στην Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα, και το οποίο, ανήκοντας στην προϊστορία του λαϊκού μυθιστορήματος, περικλείει εν σπέρματι, όπως λένε οι μελετητές του, όλα τα υπό διαμόρφωση κατοπινά ανεξάρτητα είδη-μοντέλα του τελευταίου: το αισθηματικό-κοινωνικό ή και ερωτικό, το ιστορικό και περιπετειώδες, ακόμα και το θαυμαστό. Εξού μοτίβα, θέματα, αφηγηματικές τεχνικές από όλες τις παραπάνω μορφές του λαϊκού ρομάντζου, εξού η προωθημένη γλώσσα των ερωτικών σκηνών και κυρίως το ιστορικό υπόβαθρο και η τοπογραφική ακρίβεια που χαρακτηρίζουν το μυθιστόρημα του Κοροβίνη.

Η συζήτηση για τον διαβόητο Φώτη Γιαγκούλα και τα «πραγματικά παλικάρια του που τα παίρνουν από τους πλούσιους» (σ. 162-163) αλλά και η αναφορά στον «Ρομπέν των δασών» της Μ. Ασίας, τον ληστή-αντάρτη Τσακιτζή (το ομώνυμο βιβλίο του Γιασάρ Κεμάλ έχει μεταφράσει ο Κοροβίνης, Αγρα 1994) εγγράφουν το μυθιστόρημα στη μακρά παράδοση του είδους: «Ο Ασλάν Καπλάν είχε αποκτήσει τη φήμη ενός Τσακιτζή των πόλεων και συγκεκριμένα της Θεσσαλονίκης» (σ. 102).

Η πολυφυλετική, αγροτική και παρασιτικά αστική Θεσσαλονίκη του 1917 είναι ο κατάλληλος χρονότοπος για τη δράση της πολυεθνικής «τσακαλοπαρέας» του Ασλάν Καπλάν («Αυτός, ο Μήτσος ο Τζιβάνης, ο χασάπης, ο Ιταλός ο Φόκο, το γκαρσόνι, ο Χουσεΐν Μπαλαμούτ, ο ψαράς, και ο Αβραμίσκος ο Πίκολο, ο πολυτεχνίτης»), τα μέλη της οποίας ενώνουν η αγάπη για την πόλη τους και «η άτυπη συμφωνία να βοηθούν τη φτωχολογιά κόντρα στην ασύδοτη εκμετάλλευση των προυχόντων κάθε φυλής και θρησκεύματος». Στη γενικευμένη ανασφάλεια της εποχής («Εχει δεν έχει ένα μήνα που η Θεσσαλονίκη συνενώθηκε με το ελληνικό κράτος. Τι περιμένεις; Στο λιμάνι έχει αράξει ο στόλος της Αντάντ και δεν βλέπω να το κουνάει από εκεί […] λέγονται συμμαχικές δυνάμεις μα η αλήθεια είναι ότι βρισκόμαστε υπό κατοχή») μόνη εγγύηση, ο λόγος και το «δίκαιο» των ληστών!

Ετσι νομίζω ότι προκύπτει η λαϊκή μυθιστορία του Κοροβίνη, η οποία με ύφος υψηλό και γλώσσα απαστράπτουσα θα ξανανάψει τη φωτιά του 1917 για να φωτίσει την αγαπημένη Σαλόνικα, Σελανίκ ή Σαλονίκη. Μια σπίθα κάπου στα Κάστρα αρκεί για να φουντώσουν τα ξυλόδμητα σπίτια και μαγαζιά της άναρχα χτισμένης πόλης. Είναι 6/18 Αυγούστου του 1917, του Σωτήρος, και φυσάει Βαρδάρης. Δεν θα σταματήσει παρά μετά από ώρες μαζί με τη φωτιά, η οποία θα κατακάψει μεγάλο μέρος της παλιάς πόλης. «Για τριάντα δύο ώρες συνέχεια έτρωγαν οι φλόγες τα σωθικά της Σαλονίκης. Ετρωγαν, έτρωγαν και δεν χόρταιναν».

Ετσι αρχίζει το τελευταίο κεφάλαιο που οδηγεί στην τραγική λύση, την ώρα που όλα γύρω καπνίζουν. Ωστόσο, μαζί με την παλιά πόλη φλέγονται από τα ερωτικά πάθη τους και οι ήρωες του Κοροβίνη. Πρώτα από όλους ο Τουρκαλβανός τρισέγγονος του Αλή Πασά που ερωτεύεται την Ισπανοεβραία τραγουδίστρια Σαλώμη, η ερωτοπαθής αδελφή του πρωταγωνιστή και ο αδελφός της πρωταγωνίστριας που σχετίζεται με τον επαναστατικό κύκλο του Μπεναρόγια και φυσικά ο σατανικός κα(υ)λόγερος με την εντυπωσιακή είσοδο στην αρχή του βιβλίου…

Να οι πρωταγωνιστές ενός ερωτικού δράματος που γίνεται αφορμή να φωτιστεί η φανερή ή απόκρυφη ιστορία της Μητέρας Θεσσαλονίκης σε ένα τραγικό, ανεπανάληπτο ενσταντανέ. Γιατί η πυρκαγιά του ’17 δεν άλλαξε μόνο τη ρυμοτομία της πόλης, αλλά σήμανε και το τέλος της πολυπολιτισμικής φυσιογνωμίας της, καθώς σημαδεύει την παρακμή του σαλονικιώτικου εβραϊσμού, λίγο πριν ο άτεγκτος βηματισμός της Ιστορίας παρασύρει στο διάβα του τη μουσουλμανική κοινότητα, εντείνοντας με το προσφυγικό την ήδη προβληματική ενσωμάτωση των γηγενών ρωμαίικων πληθυσμών.

Οπως και στο «’55», ο Κοροβίνης αναζητά μια λογοτεχνική απάντηση στη βία της Ιστορίας, μόνο που τώρα στο επίκεντρο βρίσκεται η «μπάσταρδη» «μικρή Κωνσταντινούπολη». Βυθισμένος στο μακρινό 1917 και στο τότε της Ιστορίας, ο Κοροβίνης σχολιάζει πικρά τον 20ό αιώνα, ενώ από το τώρα της γραφής κοιτάει δυσοίωνα το μέλλον. Στη λαϊκή αντίληψη που εκφράζει ένας χαρακτήρας στο προτελευταίο κεφάλαιο («Μουχαμπέτι για τη Θεσσαλονίκη»), η ιστορία του κόσμου φαντάζει ως μια ατέλειωτη αλυσίδα προσφυγιάς (με τον Αδάμ πρώτο μετανάστη) και η ταραγμένη ιστορία της πολυαγαπημένης πόλης ως μικρογραφία της ανθρώπινης μοίρας. Οπως σημειώνει πριν χαθεί στο εφιαλτικό όραμά του: «Εικοστός αιώνας σου λέει, θα γίνει η γη μπουρλότο. Μόνο προσφυγιά πάνω στην προσφυγιά. Θα γεμίσει ο κόσμος ματζίρηδες. Δεν θα τους χωράει ο τόπος».

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διαθήκη αγάπης
​Το μυθιστόρημα του Ζορζ Μπερνανός «Ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημερίου» κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις σε εξαιρετική μετάφραση της...
Διαθήκη αγάπης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το τελευταίο χνάρι…
Στις 6 Δεκεμβρίου συμπληρώνεται ένας χρόνος από τον αναπάντεχο και βίαιο θάνατο του σπουδαίου συγγραφέα. Το «Ανοιχτό Βιβλίο», κατ᾽ αποκλειστικότητα,...
Το τελευταίο χνάρι…
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφικές χειραψίες
15 συγγραφείς συστήνουν τα υπό έκδοση βιβλία τους. Επιλέγοντας δεκαπέντε τίτλους από τη συνολικά αξιοσύστατη φθινοπωρινή εκδοτική σοδειά, το «Ανοιχτό...
Πεζογραφικές χειραψίες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή...
Πέρα από το ανθρώπινο