Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Χαρτογραφώντας το θέατρο στη Ζάκυνθο

Διονύσης Μουσμούτης, «Το θέατρο στη Ζάκυνθο τον 19ο αιώνα- Μουσική ζωή & λαϊκά θεάματα» Δίτομο, Πλέσσας, 2017, Σελ. 1.002

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Χαρτογραφώντας το θέατρο στη Ζάκυνθο

  • A-
  • A+

Τα Επτάνησα αποτελούν αναμφίβολα ένα είδος εξαίρεσης στην ιστορική πορεία του Ελληνισμού μετά την επέκταση και επιβολή των Οθωμανών στα Βαλκάνια.

Ως εθνικές οντότητες τα νησιά του Ιονίου διατήρησαν στους επόμενους αιώνες και μέχρι την ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό κράτος, το 1864, στενή επαφή με τη Δύση και με τις εκεί κοινωνικές, πολιτικές και πολιτιστικές εξελίξεις.

Και σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ελλάδα, μπόρεσαν τα ίδια να κοινωνήσουν -έστω και σε κλίμακα- το σύνολο σχεδόν των ρευμάτων που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της Ευρώπης από την Αναγέννηση και μετά.

Από την άλλη τα Επτάνησα υπήρξαν ανέκαθεν φορείς μιας ιδιαίτερης κουλτούρας που μπόρεσε να διατηρήσει την ελληνική ταυτότητα εντός των ποικίλων διεθνών επιδράσεων.

Το αποτέλεσμα ήταν να διαμορφωθεί σε όλα τα Επτάνησα -και σε αντίθεση με την υπόλοιπη ελληνική επικράτεια- μια συνείδηση πρώιμα αστική, με ανοιχτούς ορίζοντες, έντονα κοσμοπολίτικη, η οποία την ίδια στιγμή παρέμενε προσηλωμένη στις εθνικές καταβολές, στην υπόθεση του Γένους, και στη μελλοντική ενσωμάτωση των νησιών στον εθνικό κορμό.

Η πολύ ιδιαίτερη αυτή ιστορική συνθήκη εντοπιότητας στα Επτάνησα είναι το πλαίσιο εντός του οποίου κινείται η σημαντική δίτομη έκδοση για το θέατρο της Ζακύνθου τον 19ο αιώνα του Διονύση Ν. Μουσμούτη. Ο ίδιος είναι συγγραφέας ενός σημαντικού αριθμού εργασιών και μονογραφιών σε ιστοριοδιφικά θέματα, με έμφαση κυρίως σε όσα ζητήματα εμπίπτουν στον χώρο της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Ζακύνθου.

Ωστόσο, με αυτό το τελευταίο πόνημα πολύχρονης εργασίας, ο ερευνητής κατορθώνει να χτίσει ένα στέρεο οικοδόμημα θεατρικής ιστορίας που ξεκινάει από τα αρχικά θεμέλια -από τις πρώτες μαρτυρούμενες παραστάσεις στη Ζάκυνθο (όπως η μαρτυρία για εορταστική παράσταση των «Περσών» του Αισχύλου στα 1571…)- και προχωρά χρόνο με τον χρόνο, ώσπου να καλύψει όλο τον 19ο αιώνα και όλες τις πτέρυγες του θεάτρου στη Ζάκυνθο.

Οπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Βάλτερ Πούχνερ στην εκ μέρους του παρουσίαση του βιβλίου, ο ερευνητής:

«Δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο παραστασιολόγιο και την τεκμηρίωσή του, αλλά αναλύει και κομβικά έργα του δραματολογίου, τις παραστάσεις του ερασιτεχνικού θεάτρου, ακόμα και θεάματα του λαϊκού θεάτρου, ώστε να θέτει νέα standards τόσο στην ιστοριογραφία του επτανησιακού θεάτρου όσο και στο ιστορικό της διάδοσης και καλλιέργειας της ιταλικής όπερας στα ελληνικά αστικά κέντρα».

Οπως γίνεται επομένως φανερό, η εργασία του Μουσμούτη αποτελεί θεμελιώδες έργο για την κατανόηση της θεατρικής παραγωγής και γενικότερα της οργανωμένης θεατρικής ζωής σε έναν από τους ελάχιστους εν τέλει τόπους Ελληνισμού όπου θα μπορούσε να ευδοκιμήσει αυτή η μορφή τέχνης. Ακόμα περισσότερο, προτείνεται σαν έργο θεμελιακό, καθώς αντιμετωπίζει χωρίς προκαταλήψεις τη λαϊκή ή λόγια, επίσημη ή ανεπίσημη έκφραση κάθε καλλιτεχνικής ζωής που εμφανίστηκε στο νησί στη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. Παρέχει έτσι στον σύγχρονο μελετητή την εικόνα μιας πολύβουης θεατρικής ζωής στο νησί της Ζακύνθου που ρέει οριζοντίως και καθέτως, αφορά όλες τις κοινωνικές τάξεις και εμφανίζεται με όλες τις συγκυρίες (σχολικές εορτές, μάγοι, ομιλίες, πρωτότυπα θεατρικά έργα, ερασιτεχνικές και επαγγελματικές παραστάσεις, μελοδραματικές παραγωγές κ.ο.κ.).

Ας σημειωθεί πως ο Μουσμούτης ακολουθεί στην έρευνά του μια σύνθετη μέθοδο που από τη μια διερευνά το υλικό χρονολογικά, ενώ από την άλλη εμβαθύνει σε πλήθος πλάγιων πληροφοριών, αντιπαραβάλλοντας στοιχεία και από τις δυο όχθες του Ιονίου, τη Ζάκυνθο και την Ιταλία.

Η πορεία της έρευνάς του διακρίνεται σε περιόδους, οι οποίες επιμερίζουν την έκδοση σε επιμέρους Κεφάλαια και οι οποίες συνδέονται κάθε φορά με την εμβληματική ίδρυση, λειτουργία (ή παύση…) κεντρικών φορέων και θεσμών, κτιρίων και υποδομών της θεατρικής παραγωγής (Teatro dei Filopatri, θεάτρο «Αδάμ», θέατρο «Απόλλων», θέατρο «Φώσκολος»).

Με αυτόν τον τρόπο και στο πέρασμα των χρόνων, από τη μελέτη παρελαύνουν άνθρωποι και εποχές, καλλιτέχνες και γεγονότα, που συνθέτουν ωστόσο μια πορεία με κοινά χαρακτηριστικά:

Πρώτον, τη γόνιμη επίδραση της ευρωπαϊκής -κυρίως ιταλικής- παράδοσης στον πνευματικό ορίζοντα του νησιού.

Δεύτερον, τη διόλου αμελητέα παρόμοια επίδραση της ελληνικής ιθαγένειας -όπως αυτή διαμορφώνεται στους προηγούμενους της Αλωσης αιώνες, αλλά και όπως μεταλαμπαδεύεται στη Ζάκυνθο από την Κρητική Αναγέννηση.

Τρίτον, τη ζώσα εκείνη πρωτότυπη και γηγενή δημιουργία του νησιού, που όσο κι αν συνδέεται κι ακολουθεί τα ευρωπαϊκά πρότυπα της εποχής, συχνά εγκολπώνεται δημιουργικά τις αξίες τους, κάποτε συνδιαλέγεται ελεύθερα με τα πρότυπά της, και σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις φανερά τα υπερβαίνει.

Ειδικό βάρος στην έκδοση φέρει ως οφείλει το λυρικό θέατρο, του μελοδράματος. Πρόκειται ασφαλώς για βασικό θέμα που είχε και παλιότερα αποτελέσει αντικείμενο της έρευνας, στην παρούσα εργασία ωστόσο διερευνάται σε βάθος και αποτιμάται πλήρως.

Ο Μουσμούτης παρουσιάζει έναν χάρτη της πολύπλευρης και πολυεπίπεδης σχετικής δραστηριότητας στη Ζάκυνθο, η οποία φανερώνει τους στενούς πολιτισμικούς και κρατικούς δεσμούς του νησιού με την ιταλική μητρόπολη και εμφανίζει ίσως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά στοιχεία της εντοπιότητας της ζακυνθινής φυσιογνωμίας: πράγματι, η Ζάκυνθος, και παρά το μικρό μέγεθός της, έχει το προνόμιο να εμφανίζει έντονη δημιουργική πνοή στο επίπεδο της λαϊκής θεατρικής ζωής αλλά και στο επίπεδο της αστικής παράδοσης, με τη δημιουργία, συντήρηση και καλλιέργεια της ιταλοφερμένης και εγχώριας όπερας.

Την προσεγμένη και καλαίσθητη έκδοση ολοκληρώνει, τέλος, ένα πλούσιο Επίμετρο με ανέκδοτα έγγραφα και βιογραφικά συντελεστών και χρονολόγιο παραστάσεων της Οπερας.

Ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης ανήκει στο ολοένα και σπανιότερο εκείνο είδος λογίων που έστρεψαν και στρέφουν το ενδιαφέρον τους στην ανασύσταση της ιστορίας του τόπου τους.

Σε αυτά τα εγχειρήματα «πατριδογνωσίας» κρύβεται πιθανόν κάτι περισσότερο από φιλέρευνη διάθεση. Είναι η ανακάλυψη μιας πατρίδας στης οποίας το παρελθόν εμβαπτίζεται και στης οποίας το πεπρωμένο αναγνωρίζεται ο άνθρωπος, πίσω από τον ιστορικό ή τον αρχειοδίφη. Οπως, παρόμοια, η επίπονη προσπάθεια του Διονύση Ν. Μουσμούτη που παρουσιάζεται τώρα στα ελληνικά και ιταλικά γράμματα αποτελεί κάτι περισσότερο από ένα μεγαλόπνοο επιστημονικό έργο: είναι ο καρπός της ασίγαστης επιθυμίας για αυτογνωσία και προσδιορισμό.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο
Η μετάφραση και έκδοση της μονογραφίας του Freddy Decreus για το θέατρο του Ελληνα σκηνοθέτη από την Αγρα έρχεται σήμερα να επιστεγάσει μια πολλαπλώς επιβεβαιωμένη υπόθεση: ότι αυτή τη στιγμή ο Τερζόπουλος...
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γόνιμη συγκομιδή
Από το 1977, όταν για πρώτη φορά διδάσκεται αυτόνομα μάθημα θεάτρου στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, μέχρι σήμερα, η πορεία της ελληνικής θεατρολογίας συνδέθηκε με την εργασία πρωτοπόρων επιστημόνων, αποκτώντας εν...
Γόνιμη συγκομιδή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από τη λογοτεχνική σελίδα στο θεατρικό σανίδι
Πάνω από πενήντα θίασοι, που δραστηριοποιούνται τη σεζόν 2018-2019, ανεβάζουν όχι θεατρικά έργα, αλλά διασκευασμένη πεζογραφία ή ποίηση. Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν είναι πρωτόγνωρο, αφού πολλές χρονιές τόσο...
Από τη λογοτεχνική σελίδα στο θεατρικό σανίδι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
Οσοι πιστοί -στον Σέξπιρ- προσέλθετε… Η περσινή παγκόσμια επέτειος για τα 400 χρόνια από τον θάνατο του Αγγλου τροβαδούρου έφερε μεταξύ πολλών άλλων και μια «αληθινά καλή ιδέα» στον χώρο των αγγλικών εκδόσεων...
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στη λάμψη του παρόντος
Το βιβλίο της Κωνστάντζας Γεωργακάκη είναι εκτός των άλλων και αυτό: μια άρτια, μεθοδική και επιστημονική εξέταση που αναδεικνύει τη μαρτυρία μιας ζωηρής και λαμπερής «κυρίας» του θεάτρου μας – μιας κυρίας...
Στη λάμψη του παρόντος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη
Απ’ ό,τι φαίνεται κανείς δεν γίνεται να ασχοληθεί με τον Τόμας Μπέρνχαρντ άπαξ και περιστασιακά. Η χαρακτηριστική περιδίνησή του στα βιβλία του, μέχρι του σημείου όπου η πίεση εξουθενώνει τις λέξεις, φαίνεται...
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας