Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η επινόηση είναι μια δημιουργία κι όχι ένα ψέμα»

ΙΤΑΛΟ ΣΒΕΒΟ, «Η συνείδηση του Ζήνωνα», Μετάφραση: Εφη Καλλιφατίδη, Αντίποδες, 2018, Σελ. 597

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η επινόηση είναι μια δημιουργία κι όχι ένα ψέμα»

  • A-
  • A+

«Η συνείδηση του Ζήνωνα» -ένα από τα πιο σημαντικά έργα του μοντερνισμού- εκδόθηκε το 1923 στην Τεργέστη και το κατέταξαν στην παράδοση του «Δον Κιχώτη» και του «Καλού στρατιώτη Σβέικ» καθώς, όπως και στα εν λόγω έργα, το κωμικό στοιχείο εντοπίζεται στην απόσταση που χωρίζει την υποκειμενική αντίληψη του κεντρικού χαρακτήρα για όσα μας αφηγείται από την αντικειμενική πραγματικότητα.

«Η ζωή είναι πρωτότυπη» θα αναφωνήσει αρκετές φορές ο ήρωας του Σβέβο, όταν έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες των πράξεών του και είναι υποχρεωμένος να επινοήσει νέες ερμηνείες και κίνητρα προκειμένου να αιτιολογήσει την έκβαση των υποθέσεών του.

Ολόκληρο το βιβλίο θα μπορούσε να διαβαστεί και ως η απολογία ενός ανθρώπου που ψυχαναλύει τον εαυτό του, όχι για να εξηγήσει στον ψυχαναλυτή τον λόγο που έγινε αυτός που είναι και να θεραπευτεί, αλλά για να καθησυχάσει τη συνείδησή του πως έπραξε τα δέοντα, όταν χρειάστηκε.

Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας ομολογεί πως ενίοτε επινοεί εικόνες και στιγμιότυπα που ούτε ο ίδιος γνωρίζει αν συνέβησαν στ’ αλήθεια: «Τρέχοντας πίσω από εικόνες, τελικά τις έπιασα», θα πει λίγο πριν από το τέλος της δαιδαλώδους αφήγησής του. «Η επινόηση ωστόσο είναι μια δημιουργία κι όχι ένα ψέμα».

Ο Ζήνωνας Κοζίνι είναι ένας Τεργεστίνος επιχειρηματίας, λίγο πριν από τα εξήντα, νευρωτικός και υποχόνδριος και γράφει για τα χρόνια της νιότης του, ακολουθώντας τη συμβουλή του ψυχαναλυτή του, ο οποίος με τη σειρά του (και για να τον εκδικηθεί) τα δημοσιεύει.

Οι καταγραφές των αναμνήσεών του αφορούν το πώς δεν έκοψε το κάπνισμα, τον επεισοδιακό θάνατο του πατέρα του και το πώς παντρεύτηκε την Αγκούστα, ενώ παρέμεινε πάντα ερωτευμένος με την όμορφη αδελφή της, την Αντα, καθώς και την ενασχόλησή του με τις επιχειρήσεις.

Ο Ζήνωνας δεν έχει υποψιαστεί ότι με την πρωτοπρόσωπη ομολογία του και τις παραληρηματικές εξομολογήσεις του εξαπατά κυρίως τον εαυτό του, ενώ νομίζει πως παραδίδοντάς τες στον ψυχαναλυτή του θα «ελευθερωθεί».

Ωστόσο, δέσμιος μιας ψεύτικης εικόνας του εαυτού του συμπεριφέρεται σαν να είναι ελεύθερος, και αυτό προσδίδει το ιλαροτραγικό στοιχείο στην αφήγησή του· ερμηνεύοντας ακατάπαυστα τις πράξεις του, σύμφωνα με την εικόνα που έχει ο ίδιος για τον εαυτό του, στην προσπάθειά του να αντλήσει ένα νόημα από τα γεγονότα, πιέζεται και το επινοεί ο ίδιος, ανάλογα με το αφήγημα που στήνει κάθε φορά.

Εμείς, οι αναγνώστες, διακρίνουμε από την αρχή την αναξιοπιστία του αλλά και την ικανότητά του να τη διατηρεί καθ’ όλη τη διάρκεια του βίου του. Ο Ζήνωνας αγνοεί το πραγματικό του δράμα καθώς αυτό έχει φωλιάσει βαθιά στο υποσυνείδητό του, όπου ο ίδιος δεν έχει πρόσβαση, ενώ σε εμάς, τους αναγνώστες, δίνεται το περιθώριο να αντιληφθούμε τα αληθινά του κίνητρα.

Για παράδειγμα, ο Ζήνωνος έχει έναν μισητό αντίπαλο, τον Γκουίντο. Σε κάθε ευκαιρία τον υπονομεύει, τον παρατηρεί, βλέπει πως είναι πιο ωραίος, πιο κομψός, πιο καλός από τον ίδιο, επιπλέον έχει όλα τα μαλλιά του και, ακόμα χειρότερα, ο Γκουίντο καταφέρνει να του πάρει την Αντα με την οποία ο Ζήνωνας είναι ερωτευμένος, ή έτσι τουλάχιστον νομίζει, πριν καταλήξει να παντρευτεί την Αγκούστα, την άσχημη αδελφή της. Από το επεισόδιο αυτό και μετά, το μυθιστόρημα είναι μια συνεχής ταλάντευση ανάμεσα στην επιθυμία του για την Αντα και στην απώθησή της.

Ωστόσο ο Ζήνωνας πασχίζει με όλο του το είναι να δείχνει φιλικός απέναντι στον Γκουίντο, μέχρι που ένα βράδυ, την ώρα που αυτός έχει ξαπλώσει σε ένα ψηλό τείχος και δοκιμάζει μια τεχνική για να ξεπεράσει τις φοβίες του, ο Ζήνωνας εύχεται να πέσει και να τσακιστεί. Παρότι αυτή η ευχή διαψεύδει τη συνειδητή του πρόθεση, ο Ζήνωνας εννοεί αυτά που λέει και αγνοεί αυτά που συμβαίνουν σε ασυνείδητο επίπεδο. Επίσης, δεν παραλείπει με κάθε ευκαιρία να δηλώνει την αγάπη του προς τη σύζυγό του, την οποία απατά εξακολουθητικά.

Ομως, οι υπόλοιποι χαρακτήρες του μυθιστορήματος, καθώς και οι αναγνώστες του, ύστερα από εκατοντάδες κωμικοτραγικά επεισόδια όπου ο Ζήνωνας αποδεικνύει περίτρανα πως όχι μόνο δεν είναι αφέντης του εαυτού του, αλλά θύμα της δικής του φαντασίας, μπορούν και τον διαβάζουν, τον βλέπουν να παραμένει μέχρι το τέλος ικανός να συνδυάζει δημιουργικά τις λίγες αλήθειες με τα αμέτρητα ψέματα.

«Η συνείδηση του Ζήνωνα» είναι ένα μυθιστόρημα-σταθμός στην ιστορία του μοντερνισμού που χάρη στον Τζέιμς Τζόις που έζησε στην Τεργέστη και γνώρισε τον Σβέβο, μεταφράστηκε και έφτασε στο ευρύτατο κοινό. Η Εφη Καλλιφατίδη, σε αυτή την τελευταία μετάφρασή της, αναμετρήθηκε με ένα δύσβατο κείμενο και μας έδωσε μια υποδειγματική μετάφραση, απόλαυση για τον αναγνώστη.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους*
O Πλάτων επιλέγει να κλείσει την Πολιτεία, το πιο φιλόδοξο και πιο αντιπροσωπευτικό έργο του, με έναν εσχατολογικό μύθο. Ο γενναίος Ηρ πεθαίνει στη μάχη, αλλά ο θάνατός του είναι μόνο φαινομενικός.
Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους*
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
Συνδυάζοντας φιλολογική οξυδέρκεια, βαθιά γνώση της λογοτεχνίας μας του 20ού αιώνα και αναγνωστική ευαισθησία, η Αθηνά Βογιατζόγλου στρέφει, για ακόμα μια φορά, το ερευνητικό της ενδιαφέρον στο πεδίο της...
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θέλω το γράψιμο να μας κάνει να έχουμε κάτι να περιμένουμε
Το πρώτο βιβλίο του Νίκου Βεργέτη, το «Χόλι Μάουντεν» (εκδ. Κέλευθος 2017), χαρακτηρίστηκε –ατυχώς κατά τη γνώμη μου– παραληρηματικός μονόλογος ενός ετοιμοθάνατου. Το «Χόλι Μάουντεν» ασφαλώς και έχει τη μορφή...
Θέλω το γράψιμο να μας κάνει να έχουμε κάτι να περιμένουμε
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας