• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.8°C / 7.3°C
    0 BF
    76%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 3.1°C / 6.6°C
    2 BF
    77%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.9°C / 11.2°C
    1 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / 2.0°C
    0 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    -2°C -2.1°C / 1.3°C
    0 BF
    74%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.6°C / 5.7°C
    1 BF
    67%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -2.6°C / -0.5°C
    1 BF
    64%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.7°C / 7.6°C
    1 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 6.5°C / 10.3°C
    4 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.1°C / -2.1°C
    2 BF
    54%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.4°C / 10.2°C
    3 BF
    49%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    2 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 12.3°C / 12.3°C
    2 BF
    84%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    2°C -0.5°C / 3.2°C
    0 BF
    81%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C -0.5°C / 6.2°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    9°C 4.8°C / 9.9°C
    3 BF
    33%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.0°C / 7.5°C
    1 BF
    90%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 1.0°C / 4.9°C
    2 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.7°C / 6.7°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    1 BF
    53%

Αμάντα Μιχαλοπούλου «Μπαρόκ». Μυθιστόρημα Καστανιώτης, 2018, σελ. 345

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στην αρχή των πραγμάτων

  • A-
  • A+

Αν η σύλληψη ενός ανθρώπου είναι το βότσαλο που πέφτει σε μια λίμνη κι οι κύκλοι που ανοίγουν μπορούν να παρομοιαστούν με τα χρόνια που διαδέχονται το ένα το άλλο, τότε το Μπαρόκ, το πρόσφατο μυθιστόρημα της Αμάντας Μιχαλοπούλου, ξεκινά από τον μεγαλύτερο κύκλο ακολουθώντας στη συνέχεια τους όλο και στενότερους, μέχρι να φτάσει στη στιγμή της ρίψης της πέτρας, τη στιγμή της σύλληψης.

Αυτό το εύρημα της αντίστροφης αφήγησης μου θύμισε την τεχνική του reverse motion που έχει χρησιμοποιήσει ο Ζαν Κοκτό στις ταινίες του, δείχνοντας επί παραδείγματι κάποιον να πλησιάζει μια φωτιά και να βγάζει από μέσα ένα χαρτί (ενώ στην πραγματικότητα το έχει ρίξει και μετά έχει απομακρυνθεί), ένα τριαντάφυλλο να ανακτά ένα ένα τα πέταλά του ή ένα αγγείο να ξαναγίνεται ατόφιο μετά από ανασυγκόλληση των θραυσμάτων του.

Προσπαθεί λοιπόν η Μιχαλοπούλου να επανασυγκολλήσει τον κατακερματισμένο χρόνο; Να καθαρίσει τις στάχτες παραδίδοντας ανέπαφο από φλόγες ετών τον αρχικό εαυτό, με όλες του τις δυνατότητες ακόμα φρέσκες και μοσχομυριστές όπως ένα τριαντάφυλλο;

Η αλήθεια είναι πως στη λογοτεχνία, τεχνικά μιλώντας, δεν μπορεί να υπάρξει απόλυτο reverse motion. Ενα ανάλογο εφέ θα απαιτούσε μια αναστροφή των προτάσεων, των λέξεων, των φθόγγων, ένα ακατανόητο μουρμουρητό ενός γέρου που ολισθαίνει προς τη νηπιακή ηλικία. Η ταινία, σκέφτομαι, που μοιάζει περισσότερο ως σύλληψη είναι το Μη Αναστρέψιμο, του Γκασπάρ Νοέ, όπου παρακολουθούμε την ιστορία ενός βιασμού από το τέλος προς την αρχή των γεγονότων που οδήγησαν σε αυτόν, με τη μια σκηνή να οδηγεί στην αμέσως προηγούμενη, καθώς ο σκηνοθέτης έχει κόψει σε φέτες την αφήγηση και μας τις προσφέρει με αντίστροφη χρονική σειρά.

Αντίστοιχα, η Μιχαλοπούλου έχει χωρίσει το μυθιστόρημά της σε πενήντα κεφάλαια (ο αριθμός αυτός, πιστεύω, συμβολίζει τη μέση ηλικία στην οποία βρίσκεται σήμερα η ηρωίδα) και ξεκινώντας από το 50 καταλήγει στο 0. Κάθε κεφάλαιο μπορεί σημειωτέον να σταθεί και ως αυτόνομο διήγημα, μια φέτα χρόνου με αρχή, μέση, τέλος και δικό του νόημα, που όμως συνεχώς συμπληρώνεται από τα επόμενα κεφάλαια τα οποία συνθέτουν τελικά μια εικόνα όλου, έστω και κατακερματισμένου.

Στην πραγματικότητα, πριν αρχίσουμε να φυλλομετρούμε ανάποδα τις ηλικίες, βρίσκουμε μια επιστολή της αφηγήτριας προς τη συγγραφέα Κλαρίσε Λισπέκτορ: «Αγαπητή Κλαρίσε,/ Οπως πάντα έχεις δίκιο.

Ο εαυτός είναι εξίσου περίπλοκος με το σύμπαν. Με βασανίζει μια ηρωίδα ευφραδής και βουβή, που όλο μου ξεφεύγει. Εκείνη πάλι νομίζει πως με επινόησε για να την επινοήσω. Κοιτάζω τον καθρέφτη ή ο αντικατοπτρισμός με κοιτάζει;» αναρωτιέται συνδιαλεγόμενη άρρητα με τη φωτογραφία στο αυτί του βιβλίου, όπου η Μιχαλοπούλου ποζάρει μπροστά σε έναν καθρέφτη θολώνοντας σκοπίμως τα όρια ανάμεσα σε αφηγητή και συγγραφέα, ανάμεσα σε επινόηση και πραγματικότητα, σε μυθιστόρημα και αυτοβιογραφία.

Η Μιχαλοπούλου μας αφηγείται τη ζωή της; Είναι μεγάλος ο πειρασμός να το πιστέψουμε καθώς γίνεται φανερό πως η συγγραφέας έχει αντλήσει από το πηγάδι του βιώματος και ο αναγνώστης που θα πιει απ’ το νερό των αφηγούμενων αυτή την αίσθηση θα αποκομίσει.

Ομως η σύγχρονη θεωρία της λογοτεχνίας θέλει ακόμα και τα είδη που υπάγονται στη μαρτυρία να συνιστούν κατασκευές. Η Μιχαλοπούλου καταφάσκει σε αυτή τη θεώρηση, ανακατεύοντας το δροσερό νερό του βιώματος με τον πιο απαιτητικό και σύνθετο στην παρασκευή ζωμό της μυθοπλασίας.

Από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση πηδάει στην τριτοπρόσωπη, σε ένα ιδιότυπο κουτσό, μια αέναη παιγνιώδη εναλλαγή προσωπείων αλλά και αφηγηματικών ειδών, καθώς μέσα στο μυθιστόρημα έχουν ενταχθεί διακειμενικές αναφορές, μικροδιηγήματα, ποιήματα, επιστολές και ημερολογιακές καταγραφές. Επιπλέον, την πρώτη σελίδα κάθε κεφαλαίου κοσμεί μια ασπρόμαυρη φωτογραφία που πότε ενισχύει την αίσθηση του προσωπικού λευκώματος, καθώς αποτυπώνει κάποιο στιγμιότυπο από τη ζωή της συγγραφέως, και πότε συνδιαλέγεται με πιο πλάγιο και ανοιχτό σε ερμηνείες τρόπο με το αντίστοιχο κεφάλαιο, ενισχύοντας την αίσθηση της έντεχνης κατασκευής.

Λόγω ετούτης της πληθώρας των αφηγηματικών τεχνοτροπιών έχει ίσως επιλεγεί και ο τίτλος «Μπαρόκ», που δεν παραπέμπει μόνο στον φόρτο της μορφής αλλά υπαινίσσεται κι ένα δραματικό φορτίο το οποίο αισθάνθηκα να κορυφώνεται στη μέση του βιβλίου, στο κεφάλαιο 30, όπου η αφηγήτρια μας μεταφέρει υπό μορφήν ενός μπαρόκ παραμυθιού την επέμβαση στο στήθος της ηρωίδας.

Είναι διαρκώς παρούσα η αίσθηση της τραγικής ειρωνείας: ο αναγνώστης γνωρίζει διαρκώς περισσότερα από την πρωταγωνίστρια, καθώς εκείνη μικραίνει και γνωρίζει όλο και λιγότερα, μεταδίδοντάς μας τη συγκινησιακή φόρτιση που δοκιμάζει κανείς ξεφυλλίζοντας ένα φωτογραφικό άλμπουμ όπου τα αποτυπωμένα πρόσωπα ακτινοβολούν από την άγνοια όσων τους περιμένει.

Εχω την αίσθηση πως αν αυτή η συγκίνηση συνοδευόταν από μια πιο εμφανή σύνδεση ανάμεσα στους κρίκους της αλυσίδας που οδηγεί στο παρελθόν, το αποτέλεσμα -ήδη εντυπωσιακό- θα ενδυναμωνόταν. Δεν είναι τυχαίο, σκέφτομαι, πως μια μερίδα ιστορικών πρεσβεύουν πως η Ιστορία πρέπει να διδάσκεται αντίστροφα. Ετσι ξεδιπλώνεται το νόημα των γεγονότων. Το ξέρουν καλά τόσο οι λάτρεις των αστυνομικών μυστηρίων όσο και οι ψυχαναλυτές: το κλειδί βρίσκεται στην αρχή των πραγμάτων.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια αντιφατική διαδρομή
Ο πόλεμος μεταξύ Ιρλανδών και Βρετανών το 1921 και οι επακόλουθες συμφωνίες οδήγησαν στην ίδρυση της Δημοκρατίας της Ιρλανδίας, από την οποία όμως έμεινε έξω η επαρχία του Ολστερ, που παρέμεινε στη βρετανική...
Μια αντιφατική διαδρομή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αμφιθυμία του χρόνου
Η νέα συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη υποβάλλει εξαρχής στον αναγνώστη μια ιδιαίτερη και παράξενη γοητεία.
Η αμφιθυμία του χρόνου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θραύσματα μνήμης και Ιστορίας
«Η πλατεία Διαμαντιού, 1962» είναι το ευρύτερα γνωστό μυθιστόρημα της Καταλανής Μερσέ Ροδορέδα αλλά «Ο σπασμένος καθρέφτης,1974» θεωρείται το πιο ώριμο και τεχνικά άρτιο μυθιστόρημά της.
Θραύσματα μνήμης και Ιστορίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρώτα βήματα και σταθερές πορείες
«Γιατί ζωή είναι οι άλλοι και η ζωή είναι όταν οι άλλοι σ’ ακουμπάν κι όταν γυρνούν προς εσένα τα σώματα των ανθρώπων», γράφει στο Μυθιστόρημά του ο Γιώργος Χειμωνάς. Και τι περιπέτεια είναι αυτή. Η περιπέτεια...
Πρώτα βήματα και σταθερές πορείες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η γραφή της διασποράς
Ο άγνωστος στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό Abdulrazak Gurnah, ο φετινός νικητής του Νόμπελ Λογοτεχνίας, έχει στο ενεργητικό του δέκα μυθιστορήματα και έναν μεγάλο αριθμό διηγημάτων και δοκιμίων.
Η γραφή της διασποράς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας