Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στην αρχή των πραγμάτων

Αμάντα Μιχαλοπούλου «Μπαρόκ». Μυθιστόρημα Καστανιώτης, 2018, σελ. 345

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στην αρχή των πραγμάτων

  • A-
  • A+

Αν η σύλληψη ενός ανθρώπου είναι το βότσαλο που πέφτει σε μια λίμνη κι οι κύκλοι που ανοίγουν μπορούν να παρομοιαστούν με τα χρόνια που διαδέχονται το ένα το άλλο, τότε το Μπαρόκ, το πρόσφατο μυθιστόρημα της Αμάντας Μιχαλοπούλου, ξεκινά από τον μεγαλύτερο κύκλο ακολουθώντας στη συνέχεια τους όλο και στενότερους, μέχρι να φτάσει στη στιγμή της ρίψης της πέτρας, τη στιγμή της σύλληψης.

Αυτό το εύρημα της αντίστροφης αφήγησης μου θύμισε την τεχνική του reverse motion που έχει χρησιμοποιήσει ο Ζαν Κοκτό στις ταινίες του, δείχνοντας επί παραδείγματι κάποιον να πλησιάζει μια φωτιά και να βγάζει από μέσα ένα χαρτί (ενώ στην πραγματικότητα το έχει ρίξει και μετά έχει απομακρυνθεί), ένα τριαντάφυλλο να ανακτά ένα ένα τα πέταλά του ή ένα αγγείο να ξαναγίνεται ατόφιο μετά από ανασυγκόλληση των θραυσμάτων του.

Προσπαθεί λοιπόν η Μιχαλοπούλου να επανασυγκολλήσει τον κατακερματισμένο χρόνο; Να καθαρίσει τις στάχτες παραδίδοντας ανέπαφο από φλόγες ετών τον αρχικό εαυτό, με όλες του τις δυνατότητες ακόμα φρέσκες και μοσχομυριστές όπως ένα τριαντάφυλλο;

Η αλήθεια είναι πως στη λογοτεχνία, τεχνικά μιλώντας, δεν μπορεί να υπάρξει απόλυτο reverse motion. Ενα ανάλογο εφέ θα απαιτούσε μια αναστροφή των προτάσεων, των λέξεων, των φθόγγων, ένα ακατανόητο μουρμουρητό ενός γέρου που ολισθαίνει προς τη νηπιακή ηλικία. Η ταινία, σκέφτομαι, που μοιάζει περισσότερο ως σύλληψη είναι το Μη Αναστρέψιμο, του Γκασπάρ Νοέ, όπου παρακολουθούμε την ιστορία ενός βιασμού από το τέλος προς την αρχή των γεγονότων που οδήγησαν σε αυτόν, με τη μια σκηνή να οδηγεί στην αμέσως προηγούμενη, καθώς ο σκηνοθέτης έχει κόψει σε φέτες την αφήγηση και μας τις προσφέρει με αντίστροφη χρονική σειρά.

Αντίστοιχα, η Μιχαλοπούλου έχει χωρίσει το μυθιστόρημά της σε πενήντα κεφάλαια (ο αριθμός αυτός, πιστεύω, συμβολίζει τη μέση ηλικία στην οποία βρίσκεται σήμερα η ηρωίδα) και ξεκινώντας από το 50 καταλήγει στο 0. Κάθε κεφάλαιο μπορεί σημειωτέον να σταθεί και ως αυτόνομο διήγημα, μια φέτα χρόνου με αρχή, μέση, τέλος και δικό του νόημα, που όμως συνεχώς συμπληρώνεται από τα επόμενα κεφάλαια τα οποία συνθέτουν τελικά μια εικόνα όλου, έστω και κατακερματισμένου.

Στην πραγματικότητα, πριν αρχίσουμε να φυλλομετρούμε ανάποδα τις ηλικίες, βρίσκουμε μια επιστολή της αφηγήτριας προς τη συγγραφέα Κλαρίσε Λισπέκτορ: «Αγαπητή Κλαρίσε,/ Οπως πάντα έχεις δίκιο.

Ο εαυτός είναι εξίσου περίπλοκος με το σύμπαν. Με βασανίζει μια ηρωίδα ευφραδής και βουβή, που όλο μου ξεφεύγει. Εκείνη πάλι νομίζει πως με επινόησε για να την επινοήσω. Κοιτάζω τον καθρέφτη ή ο αντικατοπτρισμός με κοιτάζει;» αναρωτιέται συνδιαλεγόμενη άρρητα με τη φωτογραφία στο αυτί του βιβλίου, όπου η Μιχαλοπούλου ποζάρει μπροστά σε έναν καθρέφτη θολώνοντας σκοπίμως τα όρια ανάμεσα σε αφηγητή και συγγραφέα, ανάμεσα σε επινόηση και πραγματικότητα, σε μυθιστόρημα και αυτοβιογραφία.

Η Μιχαλοπούλου μας αφηγείται τη ζωή της; Είναι μεγάλος ο πειρασμός να το πιστέψουμε καθώς γίνεται φανερό πως η συγγραφέας έχει αντλήσει από το πηγάδι του βιώματος και ο αναγνώστης που θα πιει απ’ το νερό των αφηγούμενων αυτή την αίσθηση θα αποκομίσει.

Ομως η σύγχρονη θεωρία της λογοτεχνίας θέλει ακόμα και τα είδη που υπάγονται στη μαρτυρία να συνιστούν κατασκευές. Η Μιχαλοπούλου καταφάσκει σε αυτή τη θεώρηση, ανακατεύοντας το δροσερό νερό του βιώματος με τον πιο απαιτητικό και σύνθετο στην παρασκευή ζωμό της μυθοπλασίας.

Από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση πηδάει στην τριτοπρόσωπη, σε ένα ιδιότυπο κουτσό, μια αέναη παιγνιώδη εναλλαγή προσωπείων αλλά και αφηγηματικών ειδών, καθώς μέσα στο μυθιστόρημα έχουν ενταχθεί διακειμενικές αναφορές, μικροδιηγήματα, ποιήματα, επιστολές και ημερολογιακές καταγραφές. Επιπλέον, την πρώτη σελίδα κάθε κεφαλαίου κοσμεί μια ασπρόμαυρη φωτογραφία που πότε ενισχύει την αίσθηση του προσωπικού λευκώματος, καθώς αποτυπώνει κάποιο στιγμιότυπο από τη ζωή της συγγραφέως, και πότε συνδιαλέγεται με πιο πλάγιο και ανοιχτό σε ερμηνείες τρόπο με το αντίστοιχο κεφάλαιο, ενισχύοντας την αίσθηση της έντεχνης κατασκευής.

Λόγω ετούτης της πληθώρας των αφηγηματικών τεχνοτροπιών έχει ίσως επιλεγεί και ο τίτλος «Μπαρόκ», που δεν παραπέμπει μόνο στον φόρτο της μορφής αλλά υπαινίσσεται κι ένα δραματικό φορτίο το οποίο αισθάνθηκα να κορυφώνεται στη μέση του βιβλίου, στο κεφάλαιο 30, όπου η αφηγήτρια μας μεταφέρει υπό μορφήν ενός μπαρόκ παραμυθιού την επέμβαση στο στήθος της ηρωίδας.

Είναι διαρκώς παρούσα η αίσθηση της τραγικής ειρωνείας: ο αναγνώστης γνωρίζει διαρκώς περισσότερα από την πρωταγωνίστρια, καθώς εκείνη μικραίνει και γνωρίζει όλο και λιγότερα, μεταδίδοντάς μας τη συγκινησιακή φόρτιση που δοκιμάζει κανείς ξεφυλλίζοντας ένα φωτογραφικό άλμπουμ όπου τα αποτυπωμένα πρόσωπα ακτινοβολούν από την άγνοια όσων τους περιμένει.

Εχω την αίσθηση πως αν αυτή η συγκίνηση συνοδευόταν από μια πιο εμφανή σύνδεση ανάμεσα στους κρίκους της αλυσίδας που οδηγεί στο παρελθόν, το αποτέλεσμα -ήδη εντυπωσιακό- θα ενδυναμωνόταν. Δεν είναι τυχαίο, σκέφτομαι, πως μια μερίδα ιστορικών πρεσβεύουν πως η Ιστορία πρέπει να διδάσκεται αντίστροφα. Ετσι ξεδιπλώνεται το νόημα των γεγονότων. Το ξέρουν καλά τόσο οι λάτρεις των αστυνομικών μυστηρίων όσο και οι ψυχαναλυτές: το κλειδί βρίσκεται στην αρχή των πραγμάτων.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις
Εγραφα κάποια στιγμή, υπό τη γόνιμη επήρεια του Μιχαήλ Μπαχτίν, ότι ένα μυθιστόρημα θα μπορούσε να γράφεται από πολλούς συγγραφείς, επειδή πολυφωνικό και πολυεστιακό χρειάζεται τη ματιά πολλών ανθρώπων, ώστε...
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας