Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«… κι οι νεκροί σ’ ένα ποίημα»

Ομηρος

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«… κι οι νεκροί σ’ ένα ποίημα»

  • A-
  • A+

Μορφές, φωνές και μνήμες νεκρών στην ποίηση του Γιώργη Παυλόπουλου

Το πρώτο ποίημα (το Α΄ στο συνθετικό «Απομνημόνευμα») της πρώτης ποιητικής συλλογής (Το Κατώγι) του Γιώργη Παυλόπουλου αναφέρεται σ’ έναν νεκρό — για την ακρίβεια: στον Νεκρό. Το οριστικό άρθρο και το κεφαλαίο αρχικό τον καθιστούν συγκεκριμένο και συγχρόνως αρχετυπικό. Κρίνοντας απ’ ό,τι ακολούθησε, αυτό το εναρκτήριο ποίημα μας συστήνει έναν από τους κεντρικούς πρωταγωνιστές της ποίησης του ΓΠ. Και ακόμη: το σολωμικό μότο στο Κατώγι («επαράσταιναν τον Άδη»), όπως και η επιγραφή της σύνθεσης «Απομνημόνευμα», αντλημένη από τον Θουκυδίδη («των αφανών»), προειδοποιούν γι’ ό,τι έπεται, καθώς και για την προέλευση και τη μοίρα αυτού του Νεκρού. Αλλά και το ποίημα «Το κατώγι», που τιτλοφορεί συνολικά και σφραγίζει ως ακροτελεύτιο τη συλλογή, αναφέρεται ακριβώς στον χώρο των νεκρών, την «κάτω γη». Δεν πρέπει να ξεχνάμε, επίσης, ότι και το πρώτο ελευθερόστιχο ποίημα που δημοσίευσε ο 19χρονος ΓΠ στον περιβόητο Οδυσσέα Πύργου, είχε αρχικά τον τίτλο «Ο νεκρός Γ.Π.» (στην οριστική του μορφή στο Κατώγι έγινε «Μετάσταση»). Στο ποίημα αυτό, γίνεται φανερώνει πόσο ο θάνατος ως ψυχικό γεγονός είχε συντριπτικά επικρατήσει πάνω στον νέο ποιητή. Ο ΓΠ θα μιλήσει όχι μόνον για τους νεκρούς, αλλά και ως νεκρός κάμποσες φορές ώς το τέλος της ποιητικής του διαδρομής. Αυτό το ψυχικό γεγονός τροφοδοτείται στο εν λόγω ποίημα (αλλά και γενικότερα) τόσο από το φρικιαστικό ιστορικό όσο και από το μοντερνιστικό λογοτεχνικό βίωμα, ενώ αξιοποιούνται συγχρόνως στοιχεία της αρχαιοελληνικής (τ’ ασφοδίλι) και της χριστιανικής (ο πόνος στο πλευρό) μυθολογίας του θανάτου.

Πράγματι, οι δύο πρώτες συλλογές, Το Κατώγι (1971) και Το Σακί (1980), κατακλύζονται από ένα μεγάλο πλήθος νεκρών, που κυκλοφορούν στους στίχους, ενίοτε και στους τίτλους, άλλοτε κατά αγέλες και άλλοτε κατά μόνας. Και στις επόμενες συλλογές, όμως, οι νεκροί δεν εξαφανίζονται. Απλώς αραιώνουν κάπως τις εμφανίσεις τους, οι οποίες συνήθως γίνονται συγκαλυμμένες. Ξαναβρίσκουμε πάντως και αργότερα εικόνες και μοτίβα που αποκτούν εντέλει συμβολική ισχύ. Ακολουθώντας την ίδια τακτική, θα μπορούσαμε να επισημάνουμε και άλλα συναφή σημάδια στη μεταγενέστερη ποίηση του ΓΠ. Για παράδειγμα, το τελευταίο, 33ο, από τα Τριαντατρία χαϊκού (1990) επιβεβαιώνει αυτή τη θεματική περιοχή της ποίησής του. Και περαιτέρω: άραγε ποια είναι πράγματι αυτά τα πουλιά, που τ’ αναζητά με τόσο δεξιοτεχνία στο ποίημα «Πού είναι τα πουλιά;» της ομότιτλης προτελευταίας συλλογής (2004); Ή, ποιος δεν πρέπει να λησμονήσει ποιους στο ποίημα «Να μη τους ξεχάσω», που κι αυτό τιτλοφορεί την τελευταία συλλογή του (2008);

Τρία τουλάχιστον ποιήματα στο σύνολο του έργου θεματοποιούν αυτήν την ποιητική των νεκρών. Το ένα είναι το 33ο από τα Τριαντατρία χαϊκού (όλοι χωράμε / οι ζωντανοί κι οι νεκροί / σ’ ένα ποίημα). Τα άλλα δύο επανασυνδέονται (όπως άλλωστε θα αναμενόταν) με την πρωταρχική ομηρική πηγή αυτής της θεματικής. Το 23ο χαϊκού εστιάζει στον ομηρικό τρόμο για την ποιητική αναίρεσιν του νεκρού Έκτορα. Στο «Παράπονο», από τη συλλογή Πού είναι τα πουλία;, η φωνή που μιλά ανακαλύπτει τις μυθικές της αναλογίες προς την αρχετυπική Νέκυια.

Τα αριθμητικά δεδομένα απλώς κάνουν μετρήσιμη αυτή τη γενική εντύπωση. Στο Κατώγι, σε σύνολο 26 ποιημάτων (λογαριάζω το συνθετικό «Απομνημόνευμα» ως μονάδα), τα 16 μελετούν το γεγονός (τετελεσμένο ή επικείμενο) και τα υποκείμενα του θανάτου. Στο Σακί, 17 ποιήματα, από τα 33 συνολικά, επιχειρούν το ίδιο. Στα Αντικλείδια τα ομόλογα ποιήματα είναι 4, όμως και άλλα 3 φαίνονται να συγκαλύπτουν το ίδιο θέμα. Από τα Τριαντατρία χαϊκού μπορούμε να προσμετρήσουμε 5, συν άλλα 3 με έμμεσες αναφορές. Στις τρεις τελευταίες συλλογές 9 ποιήματα μπορούν εύκολα να ενταχθούν σε αυτήν την κατηγορία, αλλά υπάρχουν και κάμποσα άλλα που μια απαλή ερμηνευτική ώθηση θα τα κατηύθυνε προς την ίδια θεματική περιοχή των νεκρικών.

Το νεκρικό ποίημα του ΓΠ εκφωνείται και από τις δύο όχθες, πότε από εκείνη των ζωντανών και πότε από εκείνη των νεκρών, ενώ σε μία περίπτωση διφωνικά, και από τις δύο πλευρές. Στη δεύτερη, την πιο ολιγομελή, ομάδα (αυτήν όπου οι νεκροί μιλούν) εντάσσονται τα ποιήματα «Τραγούδι», «Γραμμένο στον τοίχο», «Μετάσταση», ίσως «Κατάβαση», «Η στάχτη» και «Θα έρχομαι». Σε δύο από αυτά η φωνή του νεκρού συντονίζεται προς ευδιάκριτες περιοχές μιας ομόλογης λογοτεχνικής παράδοσης, που επέδρασαν γενικότερα στον ΓΠ. Στο «Τραγούδι» είναι πρόδηλα τα επιτύμβια συστατικά του δημοτικού τραγουδιού, ενώ στη «Μετάσταση» επικρατεί η ποιητική του μοντερνισμού. Από την άποψη αυτή, θα ήταν θεμιτό να καταμετρήσουμε στην ίδια κατηγορία και το (εκδοτικά πρωθύστερο) «Νέοι ποιητές εις το Ρωσικόν 1946», του οποίου η καταληκτική παράκληση («Τους άγνωστους εμάς της εποχής μας / να μας θυμάσαι φίλε σαν νυχτώνει») φέρει την τυπική ρητορική και συναισθηματική ταυτότητα του επιτύμβιου.

Στο ποίημα «Η αναγνώριση» μιλούν, για μοναδική φορά μαζί, ένας νεκρός και ένας ζωντανός, οι οποίοι μοιάζουν να είναι το θύμα και ο θύτης αντίστοιχα. Όντως, οι νεκροί της ποίησης του ΓΠ στη συντριπτική τους πλειονότητα είναι τα θύματα της Ιστορίας. Στο σύνολο αυτό διακρίνονται ορισμένες επανερχόμενες ομάδες, όπως οι βασανισθέντες νεκροί, οι εκτελεσμένοι ή οι φαντάροι (όλοι οι φαντάροι στα ποιήματα αυτά πρέπει να θεωρούνται περιφερόμενοι νεκροί). Οι μελλοθάνατοι (κατά το ήμισυ εδώ και το υπόλοιπό τους ήδη ανάμεσα στα «είδωλα καμόντων») είναι μια άλλη μερίδα του θανάτου. Αυτούς τους νεκρούς της Ιστορίας τους ανακαλύπτουμε κάποτε κι εκεί που δεν φανερώνουν ρητά την ταυτότητά τους. Για παράδειγμα, οι δύο φωνές που οι στάχτες τους ανεβαίνουν στον ουρανό, και χάνονται και βρίσκονται εναλλάξ και διαρκώς, στο ποίημα «Η στάχτη», ανήκουν σε νεκρούς των κρεματορίων.

Εντός αυτού του νεκρικού κύκλου χρησιμοποιούνται επανειλημμένως ορισμένα μοτίβα, που εντέλει επενδύονται με συμβολική αξία. Εάν ερμηνεύω σωστά, τα στοιχεία αυτά διαδραματίζουν τον ρόλο του μεταιχμίου, την περιοχή δηλαδή ανάμεσα στους δύο κόσμους, εκεί όπου μπορούν να συγχρωτιστούν οι μεν και οι δε ή να γίνουν ορατοί οι μεν από τους δε ή να διέλθουν μεταβαίνοντας από τη μια στην άλλη επικράτεια. Μια τέτοια διάσταση, για παράδειγμα, αναγνωρίζω στην παρουσία της καρέκλας στα ποιήματα «Ο νεκρός»,  «Η καρέκλα» (στην οποία κάθονται αλληλοδιαδόχως οικείοι νεκροί και στο τέλος εκείνος που γράφει το ποίημα) ή «Οι δήμιοι» (καρέκλα για συγγραφή, βασανιστήρια και εντέλει θανάτωση), «Λησμονημένο απόγιομα», πιθανώς και «Η επίσκεψη». Μεταιχμιακό σημείο μπορεί να λογισθεί επίσης ο κινηματογράφος. Από τον κινηματογράφο επιστρέφει ο ποιητής στο ποίημα «Οι αράχνες» και καταπιάνεται να γράφει για «μια γυναίκα πεθαμένη από καιρό», έναν κινηματογράφο στοιχειώνει ο νεκρός φαντάρος στο ποίημα «Αισθηματικό», στον συνοικιακό κινηματογράφο βλέπει ένα ζευγάρι την αναπαράσταση των παθών του Χριστού (αρχέτυπο του βασανισθέντος νεκρού) στο ποίημα «Τα πάθη».

Το στοιχείο, ωστόσο, που λειτουργεί ευκρινέστερα ως μεταίχμιο είναι η σκάλα, που την βρίσκουμε επενδυμένη με συνδηλώσεις του θανάτου σε ποιήματα όπως «Οι δήμιοι», «Η θάλασσα», «Το μαύρο», «Λησμονημένο απόγιομα» και «Μάνα». Όμως, είναι στο ποίημα «Η καρέκλα» όπου βρίσκει τη ρητή επικύρωσή του: «Κι ο Πατέρας φώναζε που ο θάνατος είναι μια σκάλα». Πράγματι, πολλές φορές σ’ αυτές τις σκάλες του ΓΠ νομίζω πως από κάπου ακούγονται οι στίχοι του Καρυωτάκη: «Όταν κατέβουμε τη σκάλα τι θα πούμε / στους ίσκιους που θα μας υποδεχτούνε, / αυστηροί, γνώριμοι, αόριστοι φίλοι, / μ’ ένα χαμόγελο στ’ ανύπαρκτά τους χείλη;». Και είναι τόσο ισχυρή η ταύτιση, που μας ωθεί να διαβάσουμε υπ’ αυτό το πρίσμα και ποιήματα που δεν ανήκουν εκ πρώτης όψεως στην κατηγορία των νεκρικών, όπως την εκθαμβωτική «Αλησμόνητη μέρα» και το σκοτεινό «Θέατρο του ύπνου».

Εντούτοις, ο πιο υποβλητικός μεταιχμιακός τόπος της ποίησης του ΓΠ είναι το ενύπνιο. Οι πολύπλοκες και αλληλοεξαρτώμενες ποιητολογικές και ανθρωπολογικές πτυχές του ονείρου αναδεικνύονται σε όλη την ώριμη περίοδο του ΓΠ, δηλαδή από Τα αντικλείδια και μετά. Η πιο εμφανής χρήση του ονείρου ως μεταιχμίου ζωής και θανάτου στα Αντικλείδια γίνεται στο ποίημα «Καταγραφή ονείρου». Στην πραγματικότητα, όμως, το μεταίχμιο αυτό ο ΓΠ το είχε κατοικήσει, το είχε νοηματοδοτήσει πριν από Τα αντικλείδια, σε δύο μείζονα ποιήματα, τον «Αλφειό» και «Το βαγόνι». Ως γνωστόν, ο Ύπνος είναι ο αδελφός του Θανάτου, κι έτσι ο ΓΠ επιβεβαιώνει τις σταθερές μυθολογικές συνισταμένες του έργου του. Το ιλιαδικό μότο στα Αντικλείδια (όπου ο Αχιλλέας καταδιώκει τον Έκτορα, για να τον σκοτώσει) συναιρεί εύστοχα την προγενέστερη και την επόμενη παραγωγή του, οι νεκροί (μα και οι ζωντανοί) της Ιστορίας (θύτες και θύματα) παγιδεύονται και παραδέρνουν στον άλυτο κλοιό του ονείρου: «Ὡς δ’ ἐν ὀνείρῳ οὐ δύναται φεύγοντα διώκειν· / οὔτ’ ἄρ’ ὃ τὸν δύναται ὑποφεύγειν οὔθ’ ὃ διώκειν» («Πώς μέσα σ’ όνειρο αυτός που κυνηγά δεν γίνεται / αυτόν που φεύγει να τον πιάσει, ούτε μπορεί να φτάσει / τον κυνηγημένο, αλλά ούτε και [εκείνος] να του ξεφύγει», χ 199-200, μετάφραση Δ. Ν. Μαρωνίτη). Αν αναλογιστούμε, λοιπόν, ότι μετά Τα αντικλείδια ο ΓΠ συνέθεσε αρκετά ποιήματα-ενύπνια, τότε είναι θεμιτό να εικάσουμε ότι και στην ώριμη φάση της η ποίησή του εξακολούθησε να κατοικείται από άδηλους νεκρούς.

*   Ο Γ.  Ξούριας είναι επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΕΚΠΑ.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η πρόσληψη του Ε. Α. Πόε στην Ελλάδα
Η υποβλητική ατμόσφαιρα των σκοτεινών και παράδοξων ιστοριών του Ε. Α. Πόε επηρέασε και κινητοποίησε δημιουργικά σημαντικούς Ευρωπαίους και Ελληνες συγγραφείς, στην πλειονότητά τους εκπροσώπους ή θιασώτες του...
Η πρόσληψη του Ε. Α. Πόε στην Ελλάδα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
Θα ’μαι εξαρχής σαφής σαν κατακλυσμός. Το «Γεωγραφίες των Φριτς και των Λανγκ» του Θωμά Τσαλαπάτη (γ. 1984, Αθήνα) είναι το «Πεθαίνω σαν χώρα» (βλ. Δημήτρης Δημητριάδης, 1978) μιας νέας «γενιάς», μιας...
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο κριτικός Παλαμάς: η ποιητικοποίηση των πάντων
Με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου των Απάντων του Παλαμά (2018) και με αρκετούς άλλους τόμους να βρίσκονται στο τυπογραφείο ή να οδεύουν προς αυτό άρχισε να υλοποιείται με ταχείς ρυθμούς το πιο μεγαλεπήβολο...
Ο κριτικός Παλαμάς: η ποιητικοποίηση των πάντων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Oψεις της μνήμης
Ο Δημήτρης Πέτρου συνεχίζει την ιδιαίτερη και συνεπή ποιητική του πορεία και Νέκυια με το τρίτο ποιητικό του βιβλίο, τη «Μόρα». Ο Βασίλης Παπάς με ποίηση στοχαστική και ρητορική και με δομική μονάδα την...
Oψεις της μνήμης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποιητικό ψηφιδωτό 2018
Ποικιλία μορφικών επιλογών, τολμηροί πειραματισμοί ή ωρίμανση κλασικότερων τάσεων, πολιτικές, ενδοσκοπικές ή ενδοποιητικές σκοπιές, τόνοι παιγνιώδεις, δραματικοί, αφηγηματικότεροι ή θραυσματικοί, αλλά και...
Ποιητικό ψηφιδωτό 2018
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφία vs ποίηση, ή και κάτι παραπάνω;
​Το τι παρακολουθούν οι μελετητές της λογοτεχνίας μάς δείχνει ποιον Κανόνα κατασκευάζουμε και συντηρούμε ως έθνος. Δείχνει δηλαδή ποια ονόματα και ποια έργα εξακολουθούν να έχουν απήχηση στη σκέψη του...
Πεζογραφία vs ποίηση, ή και κάτι παραπάνω;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας