Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αντίδοτο στην αδράνεια

Αντίδοτο στην αδράνεια

  • A-
  • A+

Ζευγάρι; Οχι, δεν ήταν ζευγάρι. Απλώς ένας άντρας και μία 

γυναίκα. Μιλούσαν στον πληθυντικό. Το Εσύ έχει κάποια 

αξία μόνο όταν έχει προκύψει μέσα από το Εσείς (σελ. 27) 

Ο Ράιτερ, πρώην μικρομεσαίος εκδότης βιβλίων λογοτεχνίας, ζει μόνος πια στους πρόποδες των Αλπεων, σε ένα συγκρότημα που στεγάζει κυρίως συνταξιούχους. Η Λεόνι Παλμ, πρώην ιδιοκτήτρια καταστήματος με καπέλα, ζει στο ίδιο συγκρότημα και, το βράδυ που ο Ράιτερ επιστρέφει στο μικρό διαμέρισμά του με το αντίτυπο ενός μικρού βιβλίου, του χτυπά αναπάντεχα την πόρτα.

Ανάμεσα στους δύο μεσήλικες αναπτύσσεται ένας διάχυτος ηλεκτρισμός και, σύντομα, ένα μίγμα αμηχανίας και έλξης τούς κινητοποιεί να ξεκινήσουν μέσα στη νύχτα ένα ταξίδι από τον παγωμένο Βορρά προς τον ιταλικό Νότο — ένα πέρασμα στο οποίο οι Γερμανοί επί δεκαετίες επιστρέφουν με την έξη αποδημητικών πουλιών. Κατά τη διάρκεια του οδοιπορικού τους αυτού, οι δύο ήρωες του Γερμανού συγγραφέα Μπόντο Κίρχοφ (Αμβρούργο, 1948) θα αντιπαρατεθούν στην αδράνεια των τελευταίων ετών της ζωής τους, θα μιλήσουν για τις πιο μύχιες πτυχές των προσωπικών τους ιστοριών, θα πάρουν υπό την προστασία τους ένα ξένο κορίτσι που θα επωμιστεί, ακούσια, τον ρόλο του καταλύτη στη σχέση τους. 

Το «Οταν δεν το περιμένεις» (απόδοση του μάλλον αμετάφραστου «Widerfahrnis» του πρωτότυπου τίτλου σε μια πολύ καλή μετάφραση) είναι το τρίτο βιβλίο του πολυγραφότατου Μπόντο Κίρχοφ που μεταφράζεται στα ελληνικά —με τα «Ινφάντα» (Καστανιώτης, 1992) και «Η μικρή Γκάρμπο» (Μελάνι, 2008) να έχουν προηγηθεί— αλλά κι εκείνο που απέσπασε την υψηλότερη διάκριση της έως σήμερα συγγραφικής πορείας του Κίρχοφ, το Γερμανικό Βραβείο Λογοτεχνίας (2016). Και το ανά χείρας βιβλίο δεν είναι παρά μια παραβολή που επικεντρώνεται στον έρωτα, ιδωμένο μέσα από το φίλτρο της εμπειρίας, και στην ανθρωπιά, εν μέσω του σημερινού ρευστότατου κοινωνικού πλαισίου. 

Για ποιες εκδοχές του έρωτα και της ανθρωπιάς, όμως, μας μιλά ο Κίρχοφ; Συχνά τα προσχήματα της αφήγησης είναι απλοϊκά, εξίσου συχνά οι προσεγγίσεις στα ζητήματα της μετανάστευσης και της ευρωπαϊκής ταυτότητας είναι επιφανειακά. Κι όμως, ο συγγραφέας καταφέρνει να αποφύγει τους μελοδραματισμούς, όσο καταφέρνει να αποφύγει και τις κακοτοπιές μιας εκ καθέδρας προσέγγισης της σύγχρονης πραγματικότητας. Οι δυο του ήρωες, ο Ράιτερ και η Λεόνι, είναι αντισυμβατικοί, μα είναι ταυτόχρονα και δύο «μέσοι» Ευρωπαίοι.

Εκπλήσσουν και εκπλήσσονται, προσπαθούν ξανά και αποτυγχάνουν ξανά. Παίρνοντας τα τεκταινόμενα της αφήγησης με τη σειρά με την οποία τα απαντά ο αναγνώστης, δύο πρώην αστοί εκκινούν για ένα, κατά τα φαινόμενα, παράδοξο road trip με προορισμό τις ακτές την Νότιας Ιταλίας.

Η δύναμη που τους εξωθεί να καταβάλουν, πρώτα απ’ όλα, την αδράνεια της ύστερης ζωής τους είναι εκείνη του όψιμου έρωτα — ο Ράιτερ βρίσκει στην παρουσία της Λεόνι τη μαγεία της ευκαιρίας για συντροφικότητα, όσο κι αν εκείνη είναι που στην ουσία κινεί τα νήματα.

Ομως, δύο άνθρωποι στις τελευταίες δεκαετίες της ζωής τους κουβαλούν περισσότερη ιστορία από ό,τι μέλλον, και οι εμπειρίες του παρελθόντος περιμένουν και τους δύο στη γωνία: η Λεόνι έχει χάσει την κόρη της, ο Ράιτερ την πιο καθοριστική σχέση της ζωής του. Ετσι, ο έρωτας που επιφυλάσσει γι' αυτούς ο Κίρχοφ είναι εξ ορισμού αντίβαρο στα προσωπικά τους κενά. Την ίδια στιγμή, όμως, είναι και το αποκορύφωμα της ανάγκης για ειλικρινή ανθρώπινη επαφή. 

Κι όταν, τελικά, το ταξίδι προς τη θάλασσα του Τάραντα βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, το τοπίο της Ιταλίας στολίζεται με καραβάνια μεταναστών που επιχειρούν την αντίστροφη διαδρομή: από τη Μεσόγειο προς τη γερμανική Γη της Επαγγελίας. Το μοτίβο αυτό, που ο Κίρχοφ κρατά σε δεύτερο πλάνο, με τις διακυμάνσεις στη σχέση του Ράιτερ και της Λεόνι σε πρώτο, περνά στο κέντρο της αφηγηματικής σκηνής όταν στη Σικελία το ζευγάρι θα συναντήσει ένα νεαρό, μελαψό και αμίλητο κορίτσι που ζητιανεύει.

Μέσω μιας ακόμα, φαινομενικά, απλοϊκής λύσης, ο συγγραφέας θα βάλει τη Λεόνι να επιμείνει ώστε να «υιοθετήσουν» τη μικρή, να της ψωνίσουν και να την ταΐσουν, πριν εκείνη φύγει προκειμένου να επιστρέψει στους ομοεθνείς της. Κι όσο κι αν ο τρόπος του Κίρχοφ δεν ευτελίζει τις εν λόγω σκηνές, δεν παύει αυτό να είναι το πλέον αδύναμο κομμάτι του βιβλίου, όπου ο Ράιτερ και η Λεόνι αναπληρώνουν, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, τα γονεϊκά τους κενά. 

Εν τέλει η παραβολή του Κίρχοφ διαλύεται στα εξ ων συνετέθη: ο έρωτας παρουσιάζεται όπως είναι πραγματικά, ισχυρός μα συχνά αδιέξοδος, η ανθρωπιά το ίδιο, ευπρόσδεκτη μα όχι πάντα επαρκής, και η ανθρώπινη συνθήκη ως μια δύναμη φυγόκεντρη της αδράνειας της μοναξιάς. Είναι όμως η χαμηλόφωνη αφήγηση του συγγραφέα και η ιδιαίτερη γωνία θέασης που κάνουν τη διαφορά.

Η τριτοπρόσωπη αφήγηση χρησιμοποιεί ως σημείο αναφοράς τον Ράιτερ, ο οποίος με τη σειρά του αντιμετωπίζει κάθε σκηνή του ταξιδιού του με τη Λεόνι ως ένα οιονεί απόσπασμα μυθιστορήματος που καλείται να επιμεληθεί. Σχολιάζει, κυρίως στον εαυτό του, αν θα ήταν η εν λόγω σκηνή πειστική ή «αφηγήσιμη», αν θα μπορούσε να ταιριάξει στον κυρίως άξονα της ιστορίας, αν θα έδινε ταυτότητα στο υποθετικό βιβλίο χωρίς να πολυλογεί. Εξάλλου, η εμπειρία δεν είναι παρά τα όσα απομένουν από την αφήγησή της — και ο Κίρχοφ το γνωρίζει άριστα αυτό. 

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή...
Πέρα από το ανθρώπινο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νωπό νουάρ εκδοτικό τοπίο
Το είδος, γεννημένο από ένα λογοτεχνικό παιχνίδι του Πόου, εδραιωμένο ως ιστορία μυστηρίου και θρίαμβος της λογικής στη Γηραιά Αλβιόνα, μεταμορφώθηκε...
Νωπό νουάρ εκδοτικό τοπίο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα νέο δημοκρατικό μανιφέστο
Τώρα, προς το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του εικοστού πρώτου αιώνα, άλλα φαντάσματα πλανώνται πάνω από την Ευρώπη. Είναι τα φαντάσματα του...
Ενα νέο δημοκρατικό μανιφέστο