Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Εθνος, φυλή και άλλες ιδέες
ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΣΥΦΙΛΤΖΟΓΛΟΥ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εθνος, φυλή και άλλες ιδέες

  • A-
  • A+

Η λογοτεχνία δεν είναι ένα περίκλειστο σύμπαν, αλλά ένα ανοιχτό πεδίο διαλόγου και ζυμώσεων, το οποίο πρέπει να εξετάζουμε και βάσει των ιδεών της εποχής του, ώστε να ανακαλύψουμε πώς διασταυρώνεται μαζί τους, πώς τις αφομοιώνει αλλά και πώς τις γεννά.

Γι’ αυτό είναι πολύ χρήσιμο όταν μελετάμε την κοινωνία να αντιλαμβανόμαστε ποιες ιδεολογίες και ποια κείμενα άσκησαν επίδραση στην ανθρώπινη σκέψη, ώστε να συνειδητοποιήσουμε ότι την Ιστορία δεν την γράφουν τα γεγονότα αυτά καθαυτά, αλλά η ερμηνεία τους. Το ίδιο συμβαίνει και στη λογοτεχνία, όπου τα κείμενα διαπλέκονται με τις φιλοσοφικές και πολιτικές έννοιες, όσες διαχέονται και διερευνώνται στις γραπτές συζητήσεις των Ελλήνων.

Ο Παντελής Βουτουρής πετυχαίνει να αναδείξει την πληθώρα των ιδεών που απασχολούσαν την Ελλάδα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, από τον εθνικισμό στον ρατσισμό (φυλετισμό) κι από τον νιτσεϊσμό στον σοσιαλισμό.

Οι έννοιες αυτές είχαν τότε άλλη σημασία από τη σημερινή, κι οι διανοούμενοι, από τον Κωστή Παλαμά ώς τον Πέτρο Βλαστό κι από τον Γεώργιο Σκληρό έως τον Νίκο Καζαντζάκη, τις χρησιμοποιούσαν, τις αναδείκνυαν ή τους επιτίθεντο, μέσα στα συμφραζόμενα της εποχής.

Πολλά ξεκίνησαν από τον Φρειδερίκο Νίτσε, που ήρθε να ανατρέψει τη φιλήσυχη φιλοσοφία της εποχής, να επιτεθεί στην καλοσύνη του Χριστιανισμού και να κηρύξει τη σκληρότητα, τη δύναμη και τον υπεράνθρωπο. Ο ναζισμός μερικές δεκαετίες αργότερα εγκολπώθηκε τις ιδέες του, αλλά αυτές, πριν ναζιστοποιηθούν, είχαν γίνει αποδεκτές και στην Ελλάδα και ενέπνεαν μια στάση ζωής, ατομικής και εθνικής, που θα αντιτασσόταν στην παρακμή, στη στασιμότητα και στον εκφυλισμό.

Η βασική ιδεολογική αντίθεση, βέβαια, αρθρώνεται γύρω από τη γλώσσα, με τους ανανεωτικούς δημοτικιστές να μάχονται ενάντια στους συντηρητικούς καθαρολόγους. Οι πρώτοι χωρίζονταν σε σοσιαλιστές και νατσιοναλιστές (εθνικιστές), οι οποίοι δεν διέφεραν τόσο πολύ κάτω από το κοινό όραμα της γλώσσας. Οι κοινωνιστές εκπροσωπούν τις φιλάνθρωπες ιδέες της καλοσύνης, ενώ οι δεύτεροι τις ατομικιστικές απόψεις της σκληρότητας, τις οποίες όμως τις ταυτίζουν με το εθνικό σύνολο.

Κι οι δύο πάντως μιλάνε για την ανάγκη διαφυγής από τον εκφυλισμό, που ήταν ο βασικός εχθρός της προόδου.

Οι θεωρίες του Nordau, του Gobineau και του Chamberlain, που αναζητούν τις αιτίες της φθοράς ενός έθνους στους κληρονομικούς παράγοντες, προσλαμβάνονται από τους εθνικιστές οι οποίοι αντιπαρατίθενται στον νοσηρό αισθητισμό, προβάλλουν τον πόλεμο ως υγιή δύναμη της κοινωνίας (το ίδιο κάνουν και οι σοσιαλιστές, όπως ο Σκληρός), ορθώνουν τη Μεγάλη Ιδέα ως στόχο του Εθνους.

O όρος «εθνικισμός» βέβαια, τονίζει ο Βουτουρής, δεν ήταν μόνο η φανατική προσκόλληση στην πατρίδα, αλλά έπαιρνε ταυτόχρονα και τις διαστάσεις του «εθνισμού», προωθώντας την εσωστρέφεια ως συνοχή και αντιπαρατιθέμενος στον γεμάτο φρέσκες επιδράσεις κοσμοπολιτισμό. Ωστόσο, αποτελεί δυναμική ιδεολογία της εποχής, που ταυτίζεται με τις φιλελεύθερες αντιλήψεις, ακολουθεί την κληρονομιά του διαφωτισμού κι έχει προοδευτικό πρόσημο, ενώ εν μέρει τυγχάνει και της αποδοχής των σοσιαλδημοκρατών (Αλέξανδρος Παπαναστασίου).

Ανάλογα, εθνικιστικές απόψεις, στηριγμένες στη γη, στη φύση και στο φως της ελληνικής γης, εκφράζει ο Περικλής Γιαννόπουλος, ενώ αλλού παίρνουν τη μορφή του φυλετισμού (ρατσισμού), ο οποίος αναδεικνύει το αίμα, τη φυλή και τους βιολογικούς παράγοντες σε αιτία ακμής ή παρακμής. Παραδόξως, ο φυλετισμός δεν ταυτίζεται με την καθαρότητα της φυλής, αλλά ενίοτε προτείνει τη συγχώνευση με τους Αλβανούς της Ελλάδας και φτάνει στα χωράφια της ευγονικής θεωρίας, που αναζητεί τρόπους βιολογικής βελτίωσης των Ελλήνων.

Ο Βλαστός λ.χ. εκφράζει έναν φυλετικό ντετερμινισμό, που προσδοκά μια αναγέννηση με ανανέωση του αίματος και με καιάδα κατά των εκφυλισμένων, απόψεις που θα βρουν απήχηση στους δημοτικιστικούς κύκλους. Ανάλογα ο Σκληρός διακηρύσσει την ανάγκη καθαρισμού του έθνους από σάπια ασιατικά στοιχεία που εμφιλοχώρησαν σ’ αυτό στους βυζαντινούς και οθωμανικούς χρόνους.

Οι τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα κι οι πρώτες του 20ού είναι εποχές ρευστότητας, ακαταστάλακτων ιδεών και συγκοινωνουσών ιδεολογιών.

Ο εθνικισμός, ο σοσιαλισμός, ο δημοτικισμός, ο νιτσεϊσμός, ο δαρβινισμός, ο φυλετισμός, ο φιλελευθερισμός βρίσκονται σε αλληλοπεριχώρηση και διάδραση, είναι προοδευτικές θεωρίες, δίνουν ώθηση στις τάξεις των διανοούμενων και οιστρηλατούν τις δυνάμεις για πολιτική και λογοτεχνική ανανέωση.

Μολονότι δεν είναι ίσως στις επιδιώξεις του βιβλίου, ο αναγνώστης θα ζητούσε μια πιο πανοραμική χαρτογράφηση των ιδεολογιών της εποχής, ώστε να καταλάβει πώς τα εξεταζόμενα ρεύματα εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο της ελληνικής διανόησης.

Ωστόσο, ο Βουτουρής κάνει κάτι πολύ ουσιαστικό, που φωτίζει την Ιστορία των Ιδεών σε μια περίοδο όπου η πολιτική προσπαθεί να βρει τα πατήματά της μετά την ήττα του 1897 μέχρι τη Μικρασιατική Εκστρατεία, η λογοτεχνία επιχειρεί να ξεπεράσει τον αισθητισμό και να βγει δυναμικά από την τελμάτωση, ενώ η κοινωνία μπαίνει στον 20ό αιώνα αναζητώντας το νέο της όραμα.

Οποιος μελετά τα επιμέρους θέματα της ελληνικής πραγματικότητας πρέπει να έχει υπόψη το ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ανδρώθηκε ο Ελληνισμός, πριν από τη γενιά του ’30 αλλά και πριν ο εθνικοσοσιαλισμός του Χίτλερ αποδώσει νέα σημασία σε παλιά σχήματα και τα στιγματίσει για πάντα αρνητικά.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
Ο Παναγιώτης Κουσαθανάς απαθανατίζει την (παλιά) Μύκονο και τους κατοίκους της, και ο Κώστας Καβανόζης αποτυπώνει το ίχνος των φίλων και των συγγενών του μεταξύ ζωής και θανάτου.
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μακριά όσο ένα τραγούδι
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Το αφηγηματικό νήμα πιάνει η Μιράντα Βατικιώτη.
Μακριά όσο ένα τραγούδι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εδώ αλλά όχι εδώ
Πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες ● Δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.» ένα διήγημα. Το αφηγηματικό νήμα πιάνει ο Κωνσταντίνος Πατσαρός.
Εδώ αλλά όχι εδώ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα κατεστραμμένα σου έντερα, η τσακισμένη σου μέση
Ο Εντουάρ Λουί τάραξε τα λογοτεχνικά νερά άμα τη εμφανίσει του και δεν έπαψε έκτοτε να συζητιέται. Εδραίωσε τη φήμη του με την Ιστορία της βίας (2016), για να επανέλθει πρόπερσι με το Ποιος σκότωσε τον πατέρα...
Τα κατεστραμμένα σου έντερα, η τσακισμένη σου μέση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αίμα από φράουλες
Κυκλοφόρησε πρόσφατα το ημιτελές αφήγημα Φράουλες του Γιόζεφ Ροτ. Για τον μη τόπο, την ουτοπία της γενέθλιας πόλης του, γράφει ο Ροτ, ξεκινώντας την πρωτοπρόσωπη αφήγησή του με τον τόνο της παραδοσιακής...
Αίμα από φράουλες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας