Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Συνωμοσίες και αφηγηματικό θράσος

Χ.Λ. ΜΠΟΡΧΕΣ

Συνωμοσίες και αφηγηματικό θράσος

  • A-
  • A+

Είναι πασίγνωστη η θέση του Μπόρχες υπέρ του διηγήματος, συμπυκνωμένη στη φημισμένη ρήση «Ποιος ο λόγος να γράψεις ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα, όταν μπορείς να γράψεις την περίληψή του ή, έστω, ένα σχόλιο;».

Και βέβαια ο ίδιος αναζήτησε στο μάκρος μιας ζωής την ουσία του αφηγηματικού λόγου στη μικρή φόρμα. Στην οπτική «αυτού» του Μπόρχες, όλα τα υπόλοιπα ήταν «περιγραφές, ψυχολογικές αναλύσεις, όμορφος ή ακατάλληλος λεκτικός διάκοσμος», όπως έλεγε παρέα με τον Κασάρες!

Είναι γνωστό επίσης ότι πάντα υπάρχει και ο «άλλος» Μπόρχες. Οταν κάποτε ρωτήθηκε γιατί δεν είχε χρησιμοποιήσει ποτέ τη φόρμα του μυθιστορήματος, η απάντησή του ήταν: «Ο λόγος είναι ότι δεν μπορώ να γράψω ένα μυθιστόρημα, αν και μπορώ να γράψω διηγήματα, κι αυτό είν’ όλο». Φανατικός αναγνώστης μυθιστορημάτων και οξυδερκής κριτικός, δήλωνε ότι το «βασικό θέμα του μυθιστορήματος της εποχής μας είναι ο χαρακτήρας του ανθρώπου και οι παραλλαγές του».

Είναι, τέλος, γνωστό ότι θέμα και της πεζογραφίας του Μπόρχες είναι η μορφή του Μπόρχες, ο χαρακτήρας του και οι παραλλαγές του.

Αυτό, όμως, που δεν είναι τόσο γνωστό είναι η όλο και μεγαλύτερη συχνότητα με την οποία ο μεγάλος Αργεντινός πρωταγωνιστεί σε διηγήματα ή μυθιστορήματα ομοτέχνων του. Μένω σε μερικά παραδείγματα.

Στο διήγημα «Το χαμένο βιβλίο του Μπόρχες» του Αργεντινού Μέμπο Τζαρντινέλι (1947), ο αφηγητής συναντά τον Μπόρχες σ’ ένα αεροπορικό ταξίδι και για λίγο πιάνει στα χέρια του ένα μυθιστόρημα του Μπόρχες το οποίο θα χαθεί! Λίγα χρόνια πριν γνωρίσαμε στην Ελλάδα το εξαιρετικό επίσης μυθιστόρημα του Λουίς Φερνάντο Βερίσιμο «Ο Μπόρχες και οι αιώνιοι ουραγκοτάγκοι» (Αγρα, 2007).

Εκεί, ο Βραζιλιάνος συγγραφέας έστηνε την αστυνομική σπαζοκεφαλιά του με επίκεντρο ένα συνέδριο αφιερωμένο στον Πόου και με τον μεγάλο Χόρχε ως μάρτυρα στη σκηνή του εγκλήματος.

Νομίζω ότι αυτή είναι η παράδοση στην οποία πατάει ο πρωτοεμφανιζόμενος Γκαστόν Φιόρδα (1979) από την Αργεντινή. Με εφόδια γερές γνώσεις φιλοσοφίας και τη βαθιά γνώση του μπορχικού corpus παίρνει τη σκυτάλη. «Δίπλα μου μια μισοτελειωμένη παρτίδα σκάκι, πάνω στο κομοδίνο, μια φωτογραφία ενός αρχαίου ελβετικού νομίσματος, και ο δεύτερος τόμος του “Δον Κιχώτη”», διαβάζουμε κάπου στην αρχή.

Το σκηνικό έχει στηθεί καταλλήλως και ο μεταληπτικός ίλιγγος μπορεί να ξεκινήσει. Ο Φιόρδα βάζει τον εαυτό του ως χάρτινο συγγραφέα και μανιώδη αναγνώστη να ελίσσεται, μεταξύ ύπνου και ξύπνου, στα στενά δρομάκια του Μπουένος Αϊρες, σε υποφωτισμένα καπηλειά, σκονισμένα βιβλιοπωλεία και παράξενες οκταγωνικές βιβλιοθήκες, ανάμεσα σε ετοιμόρροπες ντάνες με τόμους της Βρετανικής Εγκυκλοπαίδειας, αναζητώντας τα ίχνη της πιο σκοτεινής φιλολογικής συνωμοσίας όλων των εποχών.

Πρόκειται πράγματι για μια νάρκη στα θεμέλια της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ικανή να ανατρέψει την ιστορία της όπως τη γνωρίζουμε. Αν ο πιο επιδραστικός συγγραφέας του 20ού αιώνα δεν ήταν παρά επινόημα, ένα συλλογικό δημιούργημα της ομάδας του περιοδικού «Sur»;

Αν ο μεγάλος Μπόρχες δεν ήταν παρά ένας μεγάλος απατεώνας, ένας ατάλαντος συγγραφίσκος που απλώς υπέγραφε τα πεζά και τα ποιήματα που του ενεχείριζε ο κύκλος της Βικτόριας Οκάμπο; Υπάρχουν αποδείξεις; Τι πραγματικά λένε οι διάσπαρτες ενδείξεις; Τι εννοούσε η Μαρία Κοδάμα μιλώντας για τα «ρόδινα μάγουλα» του Μπόρχες κατά τη νεκρώσιμη ακολουθία εκείνη την αποφράδα ημέρα του Ιουνίου του 1986;

Ο Φιόρδα, με τεράστιο αφηγηματικό θράσος αλλά και «την αλαζονεία του ήρωα», τολμά να παρωδήσει τον Μπόρχες! Απέναντι στους θεματοφύλακες της μπορχικής κληρονομιάς, τολμά να παίξει με τον Μπόρχες… μέχρι να βρεθεί πεσμένος, ανυπεράσπιστος και εξουθενωμένος μέσα στο ίδιο του το κείμενο…

Κεντώντας ψιλοβελονιά πάνω σε βιογραφικές λεπτομέρειες και σε πραγματικά αποσπάσματα από κείμενα και συνεντεύξεις του Μπόρχες, επανερμηνεύει, παρερμηνεύει ή υπερερμηνεύει, παραπλανά και παραμορφώνει, δημιουργώντας ένα απολαυστικό βιβλιοφιλικό θρίλερ, έναν λαβυρινθώδη εφιάλτη με αστυνομική πλοκή που ανακυκλώνει όλα τα μπορχικά μεγαθέματα, φόρο τιμής στον μεγάλο Αργεντινό.

Το είναι με το φαίνεσθαι συναιρούνται. Το όνειρο εισβάλλει στην πραγματικότητα, το βιβλίο στο βιβλίο, το μυθιστόρημα στο μυθιστόρημα. Ποιος γράφει; Τι είναι γραμμένο; Πού σταματά η μυθοπλασία; Πού αρχίζει η όποια πραγματικότητα;

Σπάνια αναγνωστική απόλαυση για τους φίλους του Μπόρχες, αλλά και για τους τολμηρούς αναγνώστες που τους αρέσει να χάνονται στο σύμπαν το οποίο κάποιοι ονομάζουν Βιβλιοθήκη, μεταφρασμένο υπέροχα, υπομνηματισμένο με εμβρίθεια.

Βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι τη μετάφραση υπογράφει ο Αχιλλέας Κυριακίδης, γιος του Πάραμο και εγγονός του Μπόρχες, ξάδελφος του Κορτάσαρ και αδελφός του Περέκ.

Ταιριαστό, επίσης, γιατί o ίδιος μεταφραστής-συγγραφέας μάς έχει προσφέρει ήδη διηγήματα με ήρωα τον Μπόρχες! Τα δύο μάλιστα απ’ αυτά, δημοσιευμένα στις φιλόξενες σελίδες του «Ανοικτού Βιβλίου». Θυμίζω την πρωτοχρονιάτικη έκπληξη με την «εκστατική» ιστορία για το αίνιγμα του χρόνου «Ο Τζόρτζι στο κτήμα» (βλ. φύλλο της 30/12/2017) και, λίγα χρόνια πριν, μια καλοκαιρινή σύντομη και παράξενη ιστορία με τίτλο «25 Ιανουαρίου» (βλ. 28/7/2013).

Εκεί, με μουσική υπόκρουση το μάμαλο του Βίρχεν ντε λος Λόμπος (ή μήπως του Ιονίου, γιατί όχι και του ποταμού Ουζ;) ο Τζόρτζι (Μπόρχες), παρά θίν' αλός, παρέα με τον μεγάλο δάσκαλο Μασεδόνιο, τον Θωμά, τη Βιρτζίνια αλλά και τον δικό μας Κωνσταντίνο, όλοι τους «σιωπηλές» ασώματες φιγούρες, όπως στον «Αθάνατο» του Μπόρχες... Ο «ατέρμων κοχλίας» της αφήγησης αλληγορούσε κι εδώ την ιστορία της λογοτεχνίας (και της ανθρωπότητας που, σε τελική ανάλυση, είναι το ίδιο) ως την ιστορία ενός και μόνο Πνεύματος.

«Μία είναι η λογοτεχνία, και μέσα σε έναν συγγραφέα όλοι οι συγγραφείς», συναντά γραμμένο σε κάθε του βήμα ο ήρωας Γκαστόν του Γκαστόν Φιόρδα. Ενα μυθιστόρημα, λοιπόν, ύμνος στη μυθική μορφή του Δημιουργού, λαμπρή επίδειξη της παντοδυναμίας του ευχάριστου αλλά και ανησυχαστικού παιχνιδιού που ονομάζουμε λογοτεχνία.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας