Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σοβιετική Ενωση χωρίς Στάλιν

Λέων Τρότσκι και Ιωσήφ Στάλιν

Σοβιετική Ενωση χωρίς Στάλιν

  • A-
  • A+

Το σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα συνήθως προσπαθεί να ξαναδιαβάσει την Ιστορία αλλιώς, με νέα πρίσματα και δομές ερμηνείας. Αλλά συνάμα, ενίοτε, επιχειρεί να ξαναγράψει την Ιστορία, διερευνώντας το γνωστό «what if», δηλαδή το τι θα συνέβαινε αν οι εξελίξεις έπαιρναν άλλο δρόμο. Με αυτόν τον τρόπο εξετάζονται πιθανές προοπτικές της ανθρωπότητας, μελετώνται εναλλακτικά πολιτικά αφηγήματα και τίθενται επί τάπητος οι εθνικές και κοινωνικές επιλογές.

Τέτοιου είδους κείμενα ονομάζονται στο εξωτερικό «ουχρονίες», καθώς προτείνουν ιστορικά σενάρια που δεν έχουν επικρατήσει, αλλά έχουν μια δυνητικότητα, η οποία δείχνει πολλά για την ανθρώπινη ιστορία.

Δημήτρης Μπελαντής, «Ο Στάλιν στην Κολιμά», Μυθιστόρημα, Τόπος, 2017, Σελ. 460

Μια τέτοια εναλλακτική τροπή, που συνδυάζει το ιστορικό μυθιστόρημα με τη δημιουργική (επιστημονική) φαντασία, επινοεί ο Δημήτρης Μπελαντής. Τι θα συνέβαινε λοιπόν, αν, αντί να επικρατήσει στον σοβιετικό Εμφύλιο της δεκαετίας του ’20 ο Στάλιν, μετά τον θάνατο του Λένιν, ανέβαινε στην εξουσία ο Τρότσκι (και ο Ράντεκ); Πιθανόν οι τελευταίοι θα εφάρμοζαν ανάλογη πολιτική πυγμής, εξόντωσης των πολιτικών αντιπάλων, αστυνομοκρατία και βία, γκουλάγκ και παιχνίδια εξουσίας για «μια διαρκή επανάσταση».

Κι ο Στάλιν; Μα θα εξοριζόταν στην παγωμένη σιβηρική Κολιμά (απόηχος του Βαρλαάμ Σαλάμοφ), για να μην οργανώσει την αντεπανάσταση εις βάρος της τροτσκιστικής κομμουνιστικής εξουσίας που ακολουθεί τα χνάρια του Λένιν!

Η αφήγηση εστιάζει στο 1936, όταν ο Στάλιν φτάνει στην Κολιμά, και με αναδρομές εξιστορεί το ιστορικό της ανατροπής του Πατερούλη από τους τροτσκιστές. Μέχρις ενός σημείου τα πραγματικά γεγονότα παρατίθενται αναλλοίωτα, αλλά από ένα σημείο και μετά η εναλλακτική πορεία της Ιστορίας παίρνει κεφάλι.

Κι ο Δ. Μπελαντής καταφέρνει να εναλλάσσει το πραγματικό με το φανταστικό, όπως λ.χ. ο γενικός γραμματέας Καρλ Ράντεκ ονειρεύεται τη δίκη που θα υφίστατο, αν επικρατούσε ο Στάλιν! Τελικά, ο Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς πετυχαίνει να οργανώσει τη δική του σιβηριανή εξέγερση και να τεθεί επικεφαλής της Ανατολικής Σοβιετικής Ενωσης, ενώ την ίδια ώρα ο Λαβρέντι Μπέρια αναρριχάται πραξικοπηματικά στην εξουσία της Δυτικής ΕΣΣΔ.

Η αληθοφάνεια του έργου, στηριγμένη στην πυκνή μαρξιστική και σοβιετική ορολογία (αν και απουσιάζουν ρωσικές λέξεις που θα έκαναν πιο πετυχημένη τη σύνθεση), τα ονόματα των συντρόφων, οι τακτικές των πολιτικών και των στρατιωτικών κ.λπ. εισάγουν τον αναγνώστη κατ' αρχάς στο ιστορικό περικείμενο της εποχής.

Σε δεύτερη φάση τον εισάγουν στον πολιτικό προβληματισμό, στις εμφύλιες έριδες, στις ιδεολογικές διαφορές, στον λόγο της εξουσίας (όποιος την έχει) και στη σκέψη των κρατούμενων –σαν να διαβάζεις το «Μηδέν και το άπειρο» του Αρθουρ Κέσλερ–, κι έτσι τον καταβυθίζουν στο βαθύ σοβιετικό παρασκήνιο της επανάστασης, που εν τέλει έγινε δικτατορία.

Η δράση μοιράζεται έντεχνα ανάμεσα στις καταιγιστικού ρυθμού πράξεις και στους ρητορικούς διαλόγους μεταξύ των πάμπολλων πρωταγωνιστών, οι οποίοι έτσι –κάτι ανάλογο με τις θουκυδίδειες δημηγορίες– ξεδιπλώνουν την ιδεολογία αλλά και τη στυγνή σκέψη τους, που άλλοτε είναι στωική και κυνική κι άλλοτε ρεαλιστικά προσγειωμένη.

Τελικά, ποια συμπεράσματα, ιστορικά και υπαρξιακά, εξάγει ο αναγνώστης από το ταξίδι στο αρχιπέλαγος των σοβιετικών ερίδων; Αφ' ενός ότι, ασχέτως ιδεολογίας, στάσης και φύσης, οι ηγέτες και οι ηγετίσκοι λειτουργούν όταν έχουν την εξουσία ως τύραννοι, ως άνθρωποι που ξέρουν ότι μόνο με τη σιδηρά πυγμή μπορούν να επιβάλουν τη θέλησή τους και ότι η δημοκρατία των σοβιέτ είναι μόνο τυπική.

Η εξουσία δίνει δύναμη και επιβάλλει δύναμη ώστε να παραμείνει αλώβητη. Αφ' ετέρου, πολλοί από αυτούς «δεν σπάνε» όχι μόνο από ηρωικό ιδεαλισμό αλλά κι από μια ιδιοτελή μανία να ορθώσουν ανάστημα στους αντιπάλους. Ηρωες μαζί κι αρνητικοί ήρωες, υστερόβουλοι και συνάμα θιασώτες των πιστεύω τους, στυγνοί εκβιαστές και παράλληλα στοχοπροσηλωμένοι στις μακροπρόθεσμες επιδιώξεις τους.

Τέτοιοι βυζαντινισμοί που φέρνουν τον έναν σφετερισμό της θέσης του γενικού γραμματέα μετά τον άλλο οδηγούν την εμφύλια σύγκρουση στα άκρα, με το κουμπί των πυρηνικών σε ετοιμότητα, όσο κι αν ο Αϊνστάιν δεν ενέδωσε στις πιέσεις του Στάλιν. Και τα άκρα ήταν η καταστροφή, η αλληλοεξόντωση των αλαζόνων ηγετών, ίσως και καλύτερα, αφού κατόπιν η ΕΣΣΔ άλλαξε ρότα και απετράπησαν ο ολοκληρωτισμός, οι εξορίες και η τρομοκράτηση του λαού.

Ο συγγραφέας οραματίζεται μια άλλη Σοβιετική Ενωση, όπου δεν θα αλληλοτρώγονται οι αρχομανείς ηγέτες της, αλλά θα επικρατήσει μια γνήσια δημοκρατία των σοβιέτ.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η εγγύς πλευρά της Ιστορίας
Τον Αμερικανό συγγραφέα Τζον Ουίλιαμς το ελληνικό κοινό τον γνώρισε μέσα από το εξαιρετικό μυθιστόρημα «Στόουνερ». Το Εθνικό Λογοτεχνικό Βραβείο των ΗΠΑ του απονεμήθηκε για το ιστορικό μυθιστόρημα «Αύγουστος»,...
Η εγγύς πλευρά της Ιστορίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συλλογική μνήμη, ατομικά πεπρωμένα
Στην ανθούσα διηγηματογραφία των ημερών μας, νέοι και λιγότερο νέοι συγγραφείς πειραματίζονται στη φόρμα, στην έκταση, στη μικτή τεχνική, στο περιεχόμενο. Πολλοί, για να αφηγηθούν τις ιστορίες τους καταφεύγουν...
Συλλογική μνήμη, ατομικά πεπρωμένα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ιστορική μνήμη ως καθημερινή έγνοια
Η εφαρμογή της ναζιστικής πολιτικής στη χώρα μας σήμαινε την εξόντωση περίπου 65.000 Εβραίων. Στο καινούργιο της βιβλίο η Ρένα Μόλχο συγκεντρώνει κείμενά της για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, τα οποία...
Η ιστορική μνήμη ως καθημερινή έγνοια
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χιουμοριστική ελεγεία για την επανάσταση
Πρόκειται για διήγημα του μεγάλου Χιλιανού πολιτικού ακτιβιστή αλλά και σκηνοθέτη, δημοσιογράφου, πεζογράφου και ασύγκριτου παραμυθά Λουίς Σεπούλβεδα. Ηδη το δέκατο όγδοο βιβλίο του στα ελληνικά, πάντα σε...
Χιουμοριστική ελεγεία για την επανάσταση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
H ιστορία των ανθρώπων
Εξέταση του συγκεκριμένου, του ειδικού, εξαντλητική ανάλυση της τοπικής ιστορίας ώστε μέσα από τις κατάλληλες μελέτες περίπτωσης να φτάσουμε στη γενίκευση, αλλά και να συνδέσουμε πολλά επί μέρους κομμάτια ενός...
H ιστορία των ανθρώπων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νωπή μεταφραστική σοδειά, τρία ξεχωριστά παραδείγματα
Δύο εμβληματικά βιβλία της παγκόσμιας γραμματείας, ενδελεχώς προλογισμένα και σχολιασμένα, γύρισαν ανάγλυφα στην ελληνική ο καθηγητής και παθιασμένος φιλόλογος Νίκος Μ. Σκουτερόπουλος και ο ποιητής και...
Νωπή μεταφραστική σοδειά, τρία ξεχωριστά παραδείγματα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας