Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διευρύνοντας δυνάμεις και όρια

Διευρύνοντας δυνάμεις και όρια

  • A-
  • A+

Με τη σπινοζική προσέγγιση περί δημοκρατίας καταπιάνεται ο Αρης Στυλιανού στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ο Σπινόζα και η Δημοκρατία», αναδεικνύοντας με κατανοητό και αποτελεσματικό τρόπο τη ριζοσπαστική και πολυεπίπεδη σκέψη του «αιρετικού» φιλοσόφου από την Ολλανδία (1632-1677).

Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που στάθηκαν στον τίτλο του βιβλίου και υποστήριξαν ότι είναι, σε μεγάλο βαθμό, παραπλανητικός. Εξέφρασαν την άποψη ότι δεν συναντούμε μια μελέτη πάνω στη θεωρία του Σπινόζα για τη δημοκρατία, αλλά περισσότερο έχουμε να κάνουμε με μια συγκεκριμένη θεωρητική παράδοση περί δημοκρατίας, η οποία έχει ως κεντρικό άξονα τον Σπινόζα.

Αρης Στυλιανού, «Ο Σπινόζα και η Δημοκρατία», Πόλις, 2016, Σελ. 216

Η «παραπλάνηση» αυτή όμως δεν έχει να κάνει μόνο με την παρατήρηση ότι ο τίτλος δεν αποδίδει με ακρίβεια το θεωρητικό αντικείμενο. Ο συγγραφέας, διαμέσου της δημοκρατικής σκέψης του Σπινόζα, μας προσφέρει κάτι περισσότερο από αυτό που διαβάζουμε στο εξώφυλλο. Αναδεικνύει: α) τη σημασία, για κάθε εποχή, μιας εφαρμοσμένης-πρακτικής φιλοσοφίας και β) την ανάγκη μας, όπως πετυχημένα το έθεσε ο Μπαλιμπάρ, να αναπροσανατολίσουμε τη θεωρία προς την πολιτική.

Η σπινοζική σκέψη δεν υιοθετεί μια φορμαλιστική προσέγγιση της δημοκρατίας, δεν μιλά απλώς για μια μορφή οργάνωσης του κοινωνικού. Η δημοκρατία στον Σπινόζα εκφράζει ένα ποιοτικό μέγεθος και συνδέεται με την έννοια της δύναμης. Είναι ο βαθμός δημοκρατικότητας και γι’ αυτό είναι το μέτρο για την ανθεκτικότητα του κάθε πολιτεύματος.

Οσο πιο δημοκρατικά οργανωμένη είναι η πολιτεία, τόσο περισσότερο αυξάνει τη δύναμή της και επομένως τόσο περισσότερο τείνει το κράτος προς τον σκοπό του, δηλ. την ασφάλεια των πολιτών. Με το να επιτυγχάνει τον μέγιστο δυνατό βαθμό ασφάλειας (αφού λειτουργεί δημοκρατικά), το κράτος ενεργεί σύμφωνα με την ιδιαίτερη φύση του. Υπό αυτή την έννοια το δημοκρατικά οργανωμένο κράτος είναι και το πιο «φυσικό».

Το δημοκρατικό κράτος στοχεύει επομένως όχι απλώς στο ζην, αλλά στο ευ ζην. Ή, όπως μας λέει ο Στυλιανού χρησιμοποιώντας παραθέματα από την Πολιτική Πραγματεία, οι άνθρωποι οφείλουν να ζουν «μια ζωή ανθρώπινη: εκείνη που ορίζεται όχι μόνον από την κυκλοφορία του αίματος και από άλλες λειτουργίες που είναι κοινές σε όλα τα ζώα, αλλά προπάντος από τον ορθό λόγο και από την αυθεντική ψυχική αρετή και ζωή» (σ. 27).

Με αυτό τον τρόπο ο Σπινόζα παρουσιάζει μια διαδικασία παραγωγής της κατηγορίας «πολίτης», διότι ο πολίτης (με όλη τη σημασία της λέξης) δεν γεννιέται, αλλά δημιουργείται εντός του δημοκρατικού βίου.

Η δημοκρατία «είναι πάντα εν κινήσει, σε ρευστή και δυναμική κατάσταση» (σ. 10), γι’ αυτό και άλλωστε είναι πάντοτε ζητούμενο. Στη σπινοζική αντίληψη η δημοκρατία δεν αναφέρεται σε «ένα δεδομένο και παγιωμένο πολίτευμα» (σ. 25), αλλά λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής όλων των πολιτευμάτων, ως γενικός κανόνας τους. Σε αυτή ακριβώς τη μετατόπιση, όπως υποστηρίζει ο Στυλιανού, έγκειται η πρωτοτυπία και η τεράστια θεωρητική συμβολή του φιλόσοφου: ο Σπινόζα υπερασπίζεται σθεναρά μια δημοκρατία την οποία αντιλαμβάνεται ως «τάση και προσπάθεια εκδημοκρατισμού του πολιτικού βίου μέσα σε κάθε μορφής πολίτευμα» (σ. 15).

Πού εδράζεται όμως πραγματικά το θεμέλιο του κράτους; Από πού αντλεί τη δύναμή του (ή την αδυναμία του); Η απάντηση του Σπινόζα φανερώνει τη δημοκρατική στόχευσή του, αφού «το δίκαιο που ορίζεται από τη δύναμη του πλήθους καλείται κράτος» (σ. 26). Στο σπινοζικό έργο το τρίπτυχο κράτος-δημοκρατία-δύναμη θεμελιώνεται πάνω στην έννοια του multitudo (πλήθος). Επομένως το δίκαιο του κράτους βασίζεται, σε τελευταία ανάλυση, στη συλλογική δύναμη. Η συλλογική δύναμη του πλήθους, η δύναμη των πολλών, είναι «τόσο μεγαλύτερη, όσο περισσότερο πλήθος είναι ενωμένο και συντονισμένο σε κάποιον κοινό στόχο» (σ. 63).

Ο Σπινόζα δηλώνει ότι ψάχνει ένα αγαθό το οποίο θα προσδιορίσει τον κοινό στόχο του πλήθους. Κύριο χαρακτηριστικό αυτού του αγαθού είναι να έχει την ικανότητα να μοιράζεται. Οπως καταδεικνύει ο Στυλιανού, με αυτόν ακριβώς τον τρόπο η σπινοζική σκέψη περνά από το άτομο στην κοινότητα. Κοινότητα με τη διπλή έννοια: α) ως αρμονική συνύπαρξη των πολιτών, β) ως συμμετοχή στο κοινό αγαθό.

Η ουσία του αγαθού είναι επομένως η κοινοκτημοσύνη και όσο περισσότεροι το μοιράζονται, τόσο πιο αγαθό γίνεται. Με την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη συμμετοχή η δημοκρατία καθίσταται, εκτός από κοινό μέτρο όλων των πολιτευμάτων, κοινός σκοπός. Οχι όμως κοινός σκοπός ως καθαρή αντικειμενική κίνηση, αλλά κοινός σκοπός ως διαρκής πολιτική στόχευση.

Η σπινοζική διαλεκτική περί δημοκρατίας είναι, όπως είπαμε, κεντρικός άξονας του βιβλίου, ένας άξονας ο οποίος συνδέει τον Σπινόζα τόσο με ένα φιλοσοφικό και πολιτικό παρελθόν, όσο και με ένα αντίστοιχο μέλλον. Δημιουργείται έτσι ένα κοινό δημοκρατικό νήμα το οποίο αναδεικνύει αφενός «πίστη στην ικανότητα και τη δύναμη των “από κάτω”, του πλήθους ή του λαού ή των μαζών» (σ. 175) και, αφετέρου, προσήλωση στην υπόθεση της λαϊκής κυριαρχίας.

Ο Σπινόζα περιγράφει, όπως το θέτει ο συγγραφέας, «μια συλλογική διαδικασία εσωτερικής ενδυνάμωσης, υπό τη μορφή της αύξησης της δύναμης του πλήθους» (σ. 103), διότι κύριο μέλημά του είναι πάντα η ανθρώπινη υπόθεση, η συλλογική και ατομική ευτυχία όλων των ανθρώπων. Τελικά όλες οι πτυχές του κοινωνικού βίου, μεταξύ των οποίων η δημοκρατία και κατ’ επέκταση η συλλογική ευτυχία, δεν αποτελούν παγιωμένη κατάσταση αλλά παραπέμπουν σε μια διαρκή προσπάθεια.

Γι’ αυτό και το εγχείρημα του Στυλιανού να επανιδιοποιηθεί τη σπινοζική σκέψη και να αναδείξει έναν φιλόσοφο επίκαιρο, γόνιμο, μοντέρνο και ριζοσπάστη, εκφράζει μια πραγματική προσπάθεια, προσπάθεια που δεν θα πρέπει να θεωρείται αυτονόητη αν όντως δεν «προσπαθηθεί».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η Τριλογία του Θέμελη στους νέους καιρούς
Η αφήγηση του Θέμελη έχει μια συγκεκριμένη στρατηγική. Εκκινεί από τον ανοιχτό χώρο των αυτοκρατοριών και ακολουθώντας την ιστορική κίνηση συγκλίνει σταδιακά στα όρια του νεοελληνικού εθνικού κράτους, στο...
Η Τριλογία του Θέμελη στους νέους καιρούς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σοβιετική Ενωση χωρίς Στάλιν
Τι θα συνέβαινε, αν, αντί να επικρατήσει στον σοβιετικό Εμφύλιο της δεκαετίας του ’20 ο Στάλιν, μετά τον θάνατο του Λένιν, ανέβαινε στην εξουσία ο Τρότσκι; Ο Δημήτρης Μπελαντής με το μυθιστόρημα «Ο Στάλιν στην...
Σοβιετική Ενωση χωρίς Στάλιν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η εγγύς πλευρά της Ιστορίας
Τον Αμερικανό συγγραφέα Τζον Ουίλιαμς το ελληνικό κοινό τον γνώρισε μέσα από το εξαιρετικό μυθιστόρημα «Στόουνερ». Το Εθνικό Λογοτεχνικό Βραβείο των ΗΠΑ του απονεμήθηκε για το ιστορικό μυθιστόρημα «Αύγουστος»,...
Η εγγύς πλευρά της Ιστορίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οταν η ιστορία συναντάει τη λογοτεχνία
H αφήγηση και η ερμηνεία του πραγματικού για την ιστορία και η αφήγηση-σχόλιο και ανακατασκευή του πραγματικού για τη λογοτεχνία. Οι διαφορές βέβαια εκδηλώθηκαν και εδραιώθηκαν και στους τρόπους της αφήγησης.
Οταν η ιστορία συναντάει τη λογοτεχνία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλοσοφία για διάβασμα
Για τρία συνεχόμενα ένθετα του «Ανοιχτού Βιβλίου», κριτικοί λογοτεχνίας, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, πεζογράφοι και ποιητές θα διακρίνουν τα σημαντικότερα βιβλία της απερχόμενης χρονιάς....
Φιλοσοφία για διάβασμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ταυτότητα και ηθική
Ο φιλόσοφος Κουάμε Αντονι Απια, που γεννήθηκε το 1954 στο Λονδίνο και κατάγεται από την Γκάνα (από την πλευρά του πατέρα του), είναι καθηγητής φιλοσοφίας και νομικής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU)....
Ταυτότητα και ηθική

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας