Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ελάχιστη τιμή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας

ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΥ «Ετερος εχθρός» Διηγήματα Πόλις, 2017 Σελ. 136

Η ελάχιστη τιμή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας

  • A-
  • A+

Μία από τις τάσεις της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας είναι η διαρκής επιστροφή στο παρελθόν, και ιδιαίτερα σε περιόδους ταραχώδεις ή τραυματικές. Ο Εμφύλιος, η Κατοχή, η δικτατορία αποτελούν συχνά θέμα ή σκηνικό μυθιστορημάτων ή διηγημάτων με ποικίλες στοχεύσεις – και με κυριότερη ανάμεσά τους κατά την περίοδο της κρίσης την προσπάθεια να υπογραμμιστούν ομοιότητες ή να φωτιστούν διαφορές ανάμεσα σε εκείνες τις εποχές και τη σημερινή.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελισάβετ Χρονοπούλου τοποθετεί τις δέκα ιστορίες της δεύτερης συλλογής διηγημάτων στην Κατοχή. Πρόκειται για δέκα πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις, κεντημένες στη λεπτομέρειά τους και δοσμένες με τρόπο που συχνά (αν και όχι πάντα) παραπέμπει στη μαρτυρία: εστίαση στα γεγονότα, απλή γλώσσα και γρήγορος ρυθμός.

Παρότι όμως όλες οι ιστορίες διαδραματίζονται στη συγκεκριμένη περίοδο, ριζώνουν ταυτόχρονα στο παρόν – οι αφηγητές δεν παύουν ποτέ να μας θυμίζουν πως ιστορούν τα γεγονότα από χρονική απόσταση, με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται για την αξιοπιστία ή την πλαισίωσή τους. «…τώρα ξέρω πώς φαίνεται αυτό, τώρα είν’ αλλιώς, όλα τώρα φαίνονται αλλιώς, ακόμα κι εγώ καμιά φορά τα βλέπω αλλιώς, γιατί έχει περάσει πολλή ζωή από τότε και ξεχνάει κανείς», αναφέρει χαρακτηριστικά η πρώτη αφηγήτρια, με ανάλογες νύξεις, ρητές ή όχι, να εντοπίζονται παντού στο βιβλίο. 

Η ανάδειξη της διαφοράς ανάμεσα στο τότε και το τώρα αποτελεί βασικό κομμάτι της αφηγηματικής στρατηγικής των περισσότερων αφηγητών. Από τη δεκαεξάχρονη που εκδιδόταν στην Κατοχή για να μπορέσει να ζήσει, μέχρι τον γάμο που τερματίστηκε άδοξα εξαιτίας μιας ντροπιαστικής σκηνής στο λεωφορείο, και από τον άντρα που καταδίδει έναν φίλο του εξαιτίας του «έτερου εχθρού», του φόβου, μέχρι τον γέρο που αρνείται να πουλήσει το σπίτι του επειδή κανείς δεν καταλαβαίνει τι σημαίνει για εκείνον, όλες οι ιστορίες μοιάζει να υπογραμμίζουν πως το σημερινό μέτρο είναι ακατάλληλο για να κριθούν οι πράξεις του παρελθόντος.

Ολοι οι αφηγητές δείχνουν να διακατέχονται από την αγωνία να κάνουν σαφή αυτή την πραγματικότητα – να αποδείξουν το ορθό ή το αναπόφευκτο της στάσης τους, να δικαιολογήσουν τις πτυχές της που υπό μία σημερινή οπτική γωνία θα φάνταζαν ίσως επιλήψιμες.

Για την υπεράσπισή τους όμως δεν χρησιμοποιούν επιχειρήματα – δεν χρειάζεται. Η απλή παράθεση των γεγονότων μπορεί πολύ αντικειμενικότερα και πειστικότερα να ανασυστήσει το κλίμα του φόβου που επικρατούσε, τα ζοφερά συμφραζόμενα μέσα στα οποία η αξιοπρέπεια σχετικοποιείται και έρχεται συχνά σε σύγκρουση με την ανάγκη για επιβίωση, υποβάλλοντας σιωπηρά στον αναγνώστη το ερώτημα: Εσύ τι θα έκανες στη θέση μου; 

Είναι σαφές ότι η Χρονοπούλου προσέγγισε το θέμα της με σοβαρότητα, έχοντας ερευνήσει σε βάθος και σε λεπτομέρεια την καθημερινότητα της εποχής και επιτυγχάνοντας να φορτίσει τα περισσότερα κείμενα με λεπτή συγκίνηση, που δεν γίνεται πουθενά εύκολη ή μελό.

Οι κορυφώσεις είναι δουλεμένες με ιδιαίτερη προσοχή, ενώ οι πρωτοπρόσωπες αφηγηματικές φωνές, παρότι αρχικά ίσως δημιουργείται η εντύπωση πως δεν διακρίνονται επαρκώς, προσφέρουν με την απλότητα και τη λιτότητά τους μια ενιαία αισθητική ταυτότητα στο βιβλίο, υπηρετώντας ταυτόχρονα το βασικό του ζητούμενο: να διερευνήσει το βάθος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, να αναζητήσει την ελάχιστη τιμή της, να μας μιλήσει για το ίχνος της που διέσωσαν οι ήρωες του βιβλίου – γι' αυτό που μέσα τους παρέμεινε ανθρώπινο, ακόμα κι αν χρειάστηκε να κάνουν, να υποστούν ή να παραστούν μάρτυρες σε απάνθρωπα πράγματα. 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας