• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.8°C / 7.3°C
    0 BF
    76%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 3.1°C / 6.6°C
    2 BF
    77%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.9°C / 11.2°C
    1 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / 2.0°C
    0 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    -2°C -2.1°C / 1.3°C
    0 BF
    74%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.6°C / 5.7°C
    1 BF
    67%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -2.6°C / -0.5°C
    1 BF
    64%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.7°C / 7.6°C
    1 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 6.5°C / 10.3°C
    4 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.1°C / -2.1°C
    2 BF
    54%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.4°C / 10.2°C
    3 BF
    49%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    2 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 12.3°C / 12.3°C
    2 BF
    84%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    2°C -0.5°C / 3.2°C
    0 BF
    81%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C -0.5°C / 6.2°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    9°C 4.8°C / 9.9°C
    3 BF
    33%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.0°C / 7.5°C
    1 BF
    90%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 1.0°C / 4.9°C
    2 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.7°C / 6.7°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    1 BF
    53%

Gershom Scholem - Hanna Arendt «Δύο επιστολές για τη ρηχότητα του κακού» Εισαγωγή-Μετάφραση-Σημειώσεις: Παναγιώτης Τσιαμούρας Αγρα, 2017 Σελ. 96

Το δικαίωμα στην αυτοκριτική

  • A-
  • A+

Οι Δύο επιστολές για τη ρηχότητα του κακού που ανταλλάσσουν το 1963 η Χάνα Αρεντ και ο Γκέρσομ Σόλεμ έχουν, θα έλεγε κανείς, ένα κρίσιμο φιλοσοφικό θέμα και ένα διάχυτο υπόβαθρο, το οποίο, αν και ίσως λιγότερο βαρυσήμαντο ονομαστικά, συγκροτεί τρόπον τινά τους όρους δυνατότητας του επίδικου ζητήματος. 

Η «ρηχότητα» του κακού –όπως προσφυώς αποδίδει ο μεταφραστής των επιστολών Παναγιώτης Τσιαμούρας τη γνωστή banality of evil της Αρεντ– είναι ακριβώς η (εμπνευσμένη πιθανώς από τον Καρλ Γιάσπερς) θέση που βρίσκει σκανδαλιστική ο Σόλεμ στο βιβλίο της Αρεντ Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ, ιδίως μετά τις παλιότερες, οιονεί καντιανές αναπτύξεις της, στις Απαρχές του ολοκληρωτισμού (1951), για την ύπαρξη ενός «ριζικού κακού» στον κόσμο. «Σήμερα», γράφει η Αρεντ, «είμαι της άποψης πως το κακό δεν είναι ποτέ ριζικό, αλλά μονάχα ακραίο, και ότι δεν έχει ούτε βαθύτητα ούτε κάποια δαιμονική διάσταση (…).

Η σκέψη προσπαθεί να φτάσει στις ρίζες, και από τη στιγμή που καταπιάνεται με το κακό, απογοητεύεται, γιατί δεν βρίσκει τίποτε, γιατί δεν υπάρχει τίποτε να βρει. Μόνο το καλό έχει βαθύτητα και μόνο το αγαθό μπορεί να είναι ριζικό» (σελ. 60-61). Δεν είναι τυχαίο ότι, στον ολικά διοικούμενο μεταπολεμικό κόσμο, το «κακό» αυτό απηχεί δυσοίωνα τη θριαμβευτική μεσοπολεμική διακήρυξη των αντιμεταφυσικά προσανατολισμένων λογικών θετικιστών του Κύκλου της Βιέννης, για την επιστήμη που «δεν έχει βάθη», αλλά «επιφάνεια παντού» – μια ρηχότητα της οποίας την εγκληματική διάσταση έφερε δραματικά στο προσκήνιο ο επιστημονικός σχεδιασμός και η γραφειοκρατική εκτέλεση του Ολοκαυτώματος από τους ναζί, με ιθύνοντες «ανθρωπάκια» σαν τον Αϊχμαν. 

Σιωνιστής και κορυφαίος μελετητής του εβραϊκού μυστικισμού, ο Σόλεμ απορρίπτει αυτή τη θέση: για την καταστροφή του εβραϊκού λαού, υπαίτια δεν μπορεί παρά να υπήρξε μια σατανική, αν και εγκόσμια, «ολοκληρωτική» δύναμη, η δε Αχαβάτ Ισραέλ, η «αγάπη για τον εβραϊκό λαό» (σ. 26), θα επέβαλλε στην Αρεντ, σαν απλή «θυγατέρα του λαού μας» (σ. 27), να μην επιδοθεί σε τόσες επίμονες κατηγορίες εις βάρος των Εβραίων ηγετών για διοικητική και οργανωτική συνέργεια στην «Τελική Λύση».

Από αυτό το τελευταίο σημείο, τη δεύτερη πολυσυζητημένη θέση της Αρεντ στο Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ, μπορεί κανείς να ξεκινήσει για να συλλέξει το διάχυτο υπόβαθρο, όπως το είπαμε, της αντιπαράθεσης Σόλεμ-Αρεντ. «Οτι δεν μπορεί να υπάρξει πατριωτισμός δίχως έναν διαρκή αντίλογο και δίχως τη συνεχή κριτική είναι το δίχως άλλο μια άποψη που μας συνδέει», γράφει με αβρότητα η Αρεντ στον Σόλεμ (σελ. 48), τα πράγματα όμως είναι εμφανώς πιο περίπλοκα. 

«Αλλαξα γνώμη και δεν κάνω λόγο πια για ριζικό κακό», παραδέχεται χωρίς δεύτερη σκέψη η Αρεντ (σελ. 60), και αυτό που αξιώνει για τη διανοητική της πορεία ισχύει και για τις συλλογικές της δεσμεύσεις: «δεν αγαπώ τους Εβραίους και δεν πιστεύω σ’ αυτούς, ανήκω απλώς στον λαό τους» (σελ. 47), γιατί, ατομικά ή συλλογικά μιλώντας, «δεν μπορώ να αγαπήσω τον εαυτό μου, αυτό που ξέρω ότι είναι ένα μέρος, ένα θραύσμα, του ίδιου του δικού μου προσώπου» (σελ. 46). Η προϋπόθεση αυτή αναφέρεται σε μια αυτοκριτική πέρα από τον «διαρκή αντίλογο» και τη «συνεχή κριτική» προς έτερον, πέρα από μια ορισμένη φιλελεύθερη απαίτηση εντιμότητας, ακεραιότητας και επανόρθωσης αδικιών και σφαλμάτων, και βέβαια πέρα από κάθε υποχρέωση αυτοενοχοποίησης που γνωρίζουμε από τις χειρότερες στιγμές αυταρχικών κομμάτων και καθεστώτων. Το πόσο λίγο αυτονόητη και κεκτημένη είναι μια τέτοια αυτοκριτική φαίνεται από το απλό γεγονός ότι ένας διανοούμενος του μεγέθους του Σόλεμ αδυνατεί να τη δεχτεί: η στράτευση στον ατομικό και συλλογικό «εαυτό» αποκλείει κάθε εσωτερική απόσταση, κάθε ένταση στην ταυτότητα, με αποτέλεσμα η Αρεντ να βρίσκεται αναγκασμένη –φανερά χωρίς να το έχει προβλέψει– να τη διεκδικήσει σαν δικαίωμα. 

Υπάρχει ωστόσο κι ένα συμπλήρωμα εδώ, μια προϋπόθεση της προϋπόθεσης, ας πούμε, η οποία ίσως εξηγεί συγχρόνως την ανεξάλειπτη έλξη που άσκησε και συνεχίζει να ασκεί η χειραφετητική σκέψη της Αρεντ σε τόσο ετερόκλητους αναγνώστες: «Εγώ», δηλώνει, «αγαπώ αποκλειστικά και μόνο τους φίλους μου, και η μοναδική αγάπη που γνωρίζω και στην οποία πιστεύω είναι η αγάπη για τα πρόσωπα» (σελ. 46).

Στο αγαθό βάθος των πραγμάτων, το δικαίωμα στην αυτοκριτική το παρακινεί μια ανεξέλεγκτη συλλογικότητα προσώπων που ενώνεται με μύχιους, άνευ κριτηρίων, «δικούς της» δεσμούς. Και ιδού, ενδεχομένως, μια αναπάντεχη υπενθύμιση του πώς και του γιατί το προσωπικό είναι, ή θα έπρεπε να ξαναγίνει, υπόγεια και διακριτικά, και φιλοσοφικό και πολιτικό. 

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια αντιφατική διαδρομή
Ο πόλεμος μεταξύ Ιρλανδών και Βρετανών το 1921 και οι επακόλουθες συμφωνίες οδήγησαν στην ίδρυση της Δημοκρατίας της Ιρλανδίας, από την οποία όμως έμεινε έξω η επαρχία του Ολστερ, που παρέμεινε στη βρετανική...
Μια αντιφατική διαδρομή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αμφιθυμία του χρόνου
Η νέα συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη υποβάλλει εξαρχής στον αναγνώστη μια ιδιαίτερη και παράξενη γοητεία.
Η αμφιθυμία του χρόνου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θραύσματα μνήμης και Ιστορίας
«Η πλατεία Διαμαντιού, 1962» είναι το ευρύτερα γνωστό μυθιστόρημα της Καταλανής Μερσέ Ροδορέδα αλλά «Ο σπασμένος καθρέφτης,1974» θεωρείται το πιο ώριμο και τεχνικά άρτιο μυθιστόρημά της.
Θραύσματα μνήμης και Ιστορίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρώτα βήματα και σταθερές πορείες
«Γιατί ζωή είναι οι άλλοι και η ζωή είναι όταν οι άλλοι σ’ ακουμπάν κι όταν γυρνούν προς εσένα τα σώματα των ανθρώπων», γράφει στο Μυθιστόρημά του ο Γιώργος Χειμωνάς. Και τι περιπέτεια είναι αυτή. Η περιπέτεια...
Πρώτα βήματα και σταθερές πορείες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η γραφή της διασποράς
Ο άγνωστος στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό Abdulrazak Gurnah, ο φετινός νικητής του Νόμπελ Λογοτεχνίας, έχει στο ενεργητικό του δέκα μυθιστορήματα και έναν μεγάλο αριθμό διηγημάτων και δοκιμίων.
Η γραφή της διασποράς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας