• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C -1.2°C / 5.2°C
    1 BF
    72%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    0°C -2.5°C / 3.2°C
    0 BF
    65%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    2°C 0.0°C / 5.7°C
    2 BF
    46%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    -8°C -8.1°C / -8.1°C
    0 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    -5°C -5.1°C / -5.1°C
    0 BF
    86%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    2°C -3.1°C / 2.6°C
    1 BF
    62%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -6°C -6.6°C / -1.0°C
    2 BF
    79%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.4°C / 3.6°C
    1 BF
    58%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.0°C / 7.5°C
    4 BF
    84%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    0°C -5.1°C / -0.1°C
    2 BF
    69%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.1°C / 9.1°C
    4 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    2°C 1.8°C / 6.6°C
    4 BF
    56%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 7.0°C / 7.0°C
    2 BF
    66%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    -6°C -6.1°C / -3.5°C
    0 BF
    86%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    0°C -3.5°C / 1.2°C
    1 BF
    78%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 2.8°C / 5.4°C
    2 BF
    50%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C -0.1°C / 5.4°C
    1 BF
    68%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    1°C -3.7°C / 3.3°C
    1 BF
    58%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    2°C -4.3°C / 3.3°C
    1 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -6°C -6.2°C / -6.2°C
    1 BF
    70%

«Η Ανάγνωση» Πρόλογος: Γιάννης Παπαθεοδώρου Επιμέλεια: Διονύσης Καψάλης, Βασιλική Χατζηγεωργίου, Ματθίλδη Πυρλή Σειρά: ΑΦΕΛΙΑ 3 Αρχείο Φωτογραφίας ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ ΜΙΕΤ, 2016 Σελ. 120 Του Στέφανου Δημητρίου

Οπτικές της ανάγνωσης

  • A-
  • A+

Πώς θα ήταν μια εικονική εξιστόρηση της ανάγνωσης; Αυτό το βιβλίο, με τις ογδόντα φωτογραφίες και την πολύ καλογραμμένη και περιεκτική εισαγωγή του Γιάννη Παπαθεοδώρου, απαντά. Είδα το υψηλής καλαισθησίας φωτογραφικό υλικό έχοντας κατά νου την εισαγωγή στο βιβλίο.

Ο Παπαθεοδώρου συνθέτει την ιστορία της ανάγνωσης από τον Διαφωτισμό και μετά. Ξεκινώντας από τον βολταιρικό Καντίτ, επισημαίνει τον διαμορφωτικό ρόλο των «μεγάλων» βιβλίων. Ετσι είναι πιο ξεκάθαρο το πώς η επανάσταση του Γουτεμβέργιου ανακαθόρισε τον γραμματειακό πολιτισμό.

Ο συγγραφέας δείχνει πώς ο Διαφωτισμός και η τυπογραφία καθιδρύουν νέες αναγνωστικές συνήθειες. Είναι σαν το αριστοτελικό «το πείθεσθαι παρά το έθος» να συναντά την αναγνωστική πρακτική∙ να καθιερώνει νέα αναγνωστική πρακτική. Τέτοιο παράδειγμα είναι, στην εισαγωγή, ο Παπατρέχας του Κοραή. Εκεί διαπιστώνεται η δύναμη της «αγίας τυπογραφίας» και στην παιδεία και στην απόλαυση της δημιουργίας βιβλίων. Ετσι ο Γιάννης Παπαθεοδώρου εξετάζει την αλλαγή που επέρχεται στις αναγνωστικές συνήθειες της νεοελληνικής κοινωνίας, την εποχή των Φώτων.

Η εξηγητική του υπόθεση συνίσταται στο ότι η παραδοχή πως το βιβλίο συμβάλλει στην εθνική, πνευματική αφύπνιση συμβαδίζει με την κοινωνική δυναμική μεταξύ συγγραφέα, εκδότη και αναγνώστη. Ετσι σχηματίζεται η πρακτική της λόγιας ανάγνωσης: είναι «ανάγνωση της συνεχούς αυτοδιδασκαλίας». Η ανάγνωση γίνεται τρόπος ζωής.

Αποτελεί πρακτική συντελούμενη και στην ιδιωτική και στη δημόσια σφαίρα. Εδώ κάνει κάτι ενδιαφέρον ο Παπαθεοδώρου: ενώ αφηγείται την ιστορία του βιβλίου -και ταυτοχρόνως τη στοχάζεται-, κάνει υποθέσεις και επιχειρηματολογεί, εκεί που δείχνει ξεκάθαρα πώς η ανάγνωση γίνεται πρακτική, εκεί ακριβώς στερεώνει αυτό το «ξεκάθαρα» με μια εικόνα.

Το παράδειγμα για τον Ντιντερό, που διάβαζε στη σύζυγό του Νανέτ τρία αποσπάσματα από τον Ζιλ Μπλας καθημερινά, ώστε να δηλώνει ότι «Εγινα ο Αναγνώστης της», προτείνοντας την ανάγνωση ως φαρμακευτική αγωγή με καθορισμένη δοσολογία, ο αναγνώστης της εισαγωγής δεν το διαβάζει απλώς∙ το βλέπει.

Νομίζω ότι ο Παπαθεοδώρου γράφει το κείμενό του έτσι ώστε ό,τι πει για την αναγνωστική πρακτική να το φωλιάσει σε μια εικόνα που θα δει ο αναγνώστης. Με άλλα λόγια -αν δεν παρερμηνεύω- ο Γιάννης Παπαθεοδώρου δείχνει στον αναγνώστη του πώς η ιστορία της ανάγνωσης που παρουσιάζει είναι ιστορία της πρακτικής της ανάγνωσης και πώς αυτή μετατρέπεται σε αντίστοιχη οπτική. Είναι δύο οπτικές: η οπτική του αναγνώστη, κατά την πρακτική της ανάγνωσης, και η οπτική μιας εποχής για την ανάγνωση.

Εδώ ο Παπαθεοδώρου οδηγεί τον δικό του αναγνώστη στην «επανάσταση της ανάγνωσης», στον Διαφωτισμό. Τότε το βιβλίο βγαίνει από τη βιβλιοθήκη. Η αναγνωστική πρακτική καθίσταται μέρος ενός νέου έθους. Είναι ένα δεσπόζον έθος, η πρακτική εκδήλωση του οποίου είναι ότι η ανάγνωση δεν αποτελεί προνόμιο των λογίων, αλλά δικαίωμα όλων. Να η διαφορά προνομίου και δικαιώματος: το προνόμιο είναι για λίγους, που μπορούν και να το απονείμουν επιλεκτικά σε άλλους.

Το δικαίωμα έχει καθολική ισχύ, βάσει της αρχής της δημοκρατικής, πολιτικής ισότητας. Ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση, εκτός από το πολιτικό δικαίωμα, καθιέρωσαν και την ανάγνωση ως δικαίωμα. Αυτό διευρύνεται με τη βιομηχανική επανάσταση: διαβάζουν περισσότεροι, με μια λάμπα στο σπίτι, και μπορούν να διαβάσουν όταν υπάρχει μια ελεύθερη μέρα, μια Κυριακή.

Ενα από τα πιο μεστά κομμάτια της εισαγωγής αφορά τις «τελετουργίες του βλέμματος και τις ιστορίες του ματιού». Τα παραπάνω συνδέονται με τον «οπτικό πολιτισμό», όπως τον περιγράφει ο Γιάννης Παπαθεοδώρου, ο οποίος δείχνει πώς η έννοια «οπτική γωνία» φέρνει κοντά την ανάγνωση και τη φωτογραφία, ώστε ο φωτογράφος να γίνεται «κατά κάποιο τρόπο, ‘αναγνώστης’ του τρόπου που φωτογραφίζει».

Υποστηρίζω ότι ο Παπαθεοδώρου υπονοεί, αφήνει να αναφανεί και, τέλος, περιγράφει το σε τι συνίσταται αυτό το «κατά κάποιον τρόπο». Αξίζει να δει κανείς τις φωτογραφίες τής εξαιρετικά επιμελημένης έκδοσης, έχοντας ψηλαφήσει αυτό το «κατά κάποιον τρόπο», ακολουθώντας τη διανοητική διαδρομή που χαράσσεται σε αυτή την εισαγωγή.

Νομίζω ότι το να σκεφτούμε την πρακτική της ανάγνωσης και ως οπτική μάς μαθαίνει να εστιάζουμε. Αν δούμε τη φωτογραφία ως σκηνή όπου αιχμαλωτίζονται πρόσωπα και φιγούρες σε στιγμές, τότε ίσως είναι σαν να διαβάζουμε τον χώρο μιας εικαστικής παράστασης. Σε αυτό το πεδίο στέκουν απαρασάλευτα τα σήματα της παράστασης, ακόμη και αν εξεικονίζονται σώματα κινούμενα ή σε κάποια στάση. Η ανάγνωση ως πρακτική ουδέποτε συντελείται εν κενώ, αλλά σε ορισμένο πεδίο: στο κείμενο.

Αυτό θα δούμε από μια οπτική γωνία. Η οπτική της ανάγνωσης επιτρέπει να διαβάσουμε το σωματικό σήμα, όπως αποτυπώνεται στη φωτογραφία. Για παράδειγμα, να δούμε (επιλέγω,επειδή μου άρεσε πολύ και όχι ως γνώστης της φωτογραφικής τέχνης –που την αγνοώ, αλλά απολαμβάνω τις δημιουργίες της) τη φωτογραφία με την Κατίνα Παξινού, στη Ρώμη, να διαβάζει ρεπορτάζ για το «Ο Ρόκκο και τ’ αδέλφια του» και να διαβάσουμε τη σωματική ταυτότητα της κίνησης, που είναι έτοιμη να ξαναρχίσει, της έκφρασης και του σκηνικού χώρου, του πεδίου: σχεδόν ακούς τον θόρυβο των αυτοκινήτων που περνούν, σχεδόν έχεις γυρίσει τη σελίδα και διαβάζεις την υπόλοιπη εφημερίδα.

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια αντιφατική διαδρομή
Ο πόλεμος μεταξύ Ιρλανδών και Βρετανών το 1921 και οι επακόλουθες συμφωνίες οδήγησαν στην ίδρυση της Δημοκρατίας της Ιρλανδίας, από την οποία όμως έμεινε έξω η επαρχία του Ολστερ, που παρέμεινε στη βρετανική...
Μια αντιφατική διαδρομή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αμφιθυμία του χρόνου
Η νέα συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη υποβάλλει εξαρχής στον αναγνώστη μια ιδιαίτερη και παράξενη γοητεία.
Η αμφιθυμία του χρόνου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θραύσματα μνήμης και Ιστορίας
«Η πλατεία Διαμαντιού, 1962» είναι το ευρύτερα γνωστό μυθιστόρημα της Καταλανής Μερσέ Ροδορέδα αλλά «Ο σπασμένος καθρέφτης,1974» θεωρείται το πιο ώριμο και τεχνικά άρτιο μυθιστόρημά της.
Θραύσματα μνήμης και Ιστορίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρώτα βήματα και σταθερές πορείες
«Γιατί ζωή είναι οι άλλοι και η ζωή είναι όταν οι άλλοι σ’ ακουμπάν κι όταν γυρνούν προς εσένα τα σώματα των ανθρώπων», γράφει στο Μυθιστόρημά του ο Γιώργος Χειμωνάς. Και τι περιπέτεια είναι αυτή. Η περιπέτεια...
Πρώτα βήματα και σταθερές πορείες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η γραφή της διασποράς
Ο άγνωστος στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό Abdulrazak Gurnah, ο φετινός νικητής του Νόμπελ Λογοτεχνίας, έχει στο ενεργητικό του δέκα μυθιστορήματα και έναν μεγάλο αριθμό διηγημάτων και δοκιμίων.
Η γραφή της διασποράς
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας