Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οπτικές της ανάγνωσης

«Η Ανάγνωση» Πρόλογος: Γιάννης Παπαθεοδώρου Επιμέλεια: Διονύσης Καψάλης, Βασιλική Χατζηγεωργίου, Ματθίλδη Πυρλή Σειρά: ΑΦΕΛΙΑ 3 Αρχείο Φωτογραφίας ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ ΜΙΕΤ, 2016 Σελ. 120 Του Στέφανου Δημητρίου

Οπτικές της ανάγνωσης

  • A-
  • A+

Πώς θα ήταν μια εικονική εξιστόρηση της ανάγνωσης; Αυτό το βιβλίο, με τις ογδόντα φωτογραφίες και την πολύ καλογραμμένη και περιεκτική εισαγωγή του Γιάννη Παπαθεοδώρου, απαντά. Είδα το υψηλής καλαισθησίας φωτογραφικό υλικό έχοντας κατά νου την εισαγωγή στο βιβλίο.

Ο Παπαθεοδώρου συνθέτει την ιστορία της ανάγνωσης από τον Διαφωτισμό και μετά. Ξεκινώντας από τον βολταιρικό Καντίτ, επισημαίνει τον διαμορφωτικό ρόλο των «μεγάλων» βιβλίων. Ετσι είναι πιο ξεκάθαρο το πώς η επανάσταση του Γουτεμβέργιου ανακαθόρισε τον γραμματειακό πολιτισμό.

Ο συγγραφέας δείχνει πώς ο Διαφωτισμός και η τυπογραφία καθιδρύουν νέες αναγνωστικές συνήθειες. Είναι σαν το αριστοτελικό «το πείθεσθαι παρά το έθος» να συναντά την αναγνωστική πρακτική∙ να καθιερώνει νέα αναγνωστική πρακτική. Τέτοιο παράδειγμα είναι, στην εισαγωγή, ο Παπατρέχας του Κοραή. Εκεί διαπιστώνεται η δύναμη της «αγίας τυπογραφίας» και στην παιδεία και στην απόλαυση της δημιουργίας βιβλίων. Ετσι ο Γιάννης Παπαθεοδώρου εξετάζει την αλλαγή που επέρχεται στις αναγνωστικές συνήθειες της νεοελληνικής κοινωνίας, την εποχή των Φώτων.

Η εξηγητική του υπόθεση συνίσταται στο ότι η παραδοχή πως το βιβλίο συμβάλλει στην εθνική, πνευματική αφύπνιση συμβαδίζει με την κοινωνική δυναμική μεταξύ συγγραφέα, εκδότη και αναγνώστη. Ετσι σχηματίζεται η πρακτική της λόγιας ανάγνωσης: είναι «ανάγνωση της συνεχούς αυτοδιδασκαλίας». Η ανάγνωση γίνεται τρόπος ζωής.

Αποτελεί πρακτική συντελούμενη και στην ιδιωτική και στη δημόσια σφαίρα. Εδώ κάνει κάτι ενδιαφέρον ο Παπαθεοδώρου: ενώ αφηγείται την ιστορία του βιβλίου -και ταυτοχρόνως τη στοχάζεται-, κάνει υποθέσεις και επιχειρηματολογεί, εκεί που δείχνει ξεκάθαρα πώς η ανάγνωση γίνεται πρακτική, εκεί ακριβώς στερεώνει αυτό το «ξεκάθαρα» με μια εικόνα.

Το παράδειγμα για τον Ντιντερό, που διάβαζε στη σύζυγό του Νανέτ τρία αποσπάσματα από τον Ζιλ Μπλας καθημερινά, ώστε να δηλώνει ότι «Εγινα ο Αναγνώστης της», προτείνοντας την ανάγνωση ως φαρμακευτική αγωγή με καθορισμένη δοσολογία, ο αναγνώστης της εισαγωγής δεν το διαβάζει απλώς∙ το βλέπει.

Νομίζω ότι ο Παπαθεοδώρου γράφει το κείμενό του έτσι ώστε ό,τι πει για την αναγνωστική πρακτική να το φωλιάσει σε μια εικόνα που θα δει ο αναγνώστης. Με άλλα λόγια -αν δεν παρερμηνεύω- ο Γιάννης Παπαθεοδώρου δείχνει στον αναγνώστη του πώς η ιστορία της ανάγνωσης που παρουσιάζει είναι ιστορία της πρακτικής της ανάγνωσης και πώς αυτή μετατρέπεται σε αντίστοιχη οπτική. Είναι δύο οπτικές: η οπτική του αναγνώστη, κατά την πρακτική της ανάγνωσης, και η οπτική μιας εποχής για την ανάγνωση.

Εδώ ο Παπαθεοδώρου οδηγεί τον δικό του αναγνώστη στην «επανάσταση της ανάγνωσης», στον Διαφωτισμό. Τότε το βιβλίο βγαίνει από τη βιβλιοθήκη. Η αναγνωστική πρακτική καθίσταται μέρος ενός νέου έθους. Είναι ένα δεσπόζον έθος, η πρακτική εκδήλωση του οποίου είναι ότι η ανάγνωση δεν αποτελεί προνόμιο των λογίων, αλλά δικαίωμα όλων. Να η διαφορά προνομίου και δικαιώματος: το προνόμιο είναι για λίγους, που μπορούν και να το απονείμουν επιλεκτικά σε άλλους.

Το δικαίωμα έχει καθολική ισχύ, βάσει της αρχής της δημοκρατικής, πολιτικής ισότητας. Ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση, εκτός από το πολιτικό δικαίωμα, καθιέρωσαν και την ανάγνωση ως δικαίωμα. Αυτό διευρύνεται με τη βιομηχανική επανάσταση: διαβάζουν περισσότεροι, με μια λάμπα στο σπίτι, και μπορούν να διαβάσουν όταν υπάρχει μια ελεύθερη μέρα, μια Κυριακή.

Ενα από τα πιο μεστά κομμάτια της εισαγωγής αφορά τις «τελετουργίες του βλέμματος και τις ιστορίες του ματιού». Τα παραπάνω συνδέονται με τον «οπτικό πολιτισμό», όπως τον περιγράφει ο Γιάννης Παπαθεοδώρου, ο οποίος δείχνει πώς η έννοια «οπτική γωνία» φέρνει κοντά την ανάγνωση και τη φωτογραφία, ώστε ο φωτογράφος να γίνεται «κατά κάποιο τρόπο, ‘αναγνώστης’ του τρόπου που φωτογραφίζει».

Υποστηρίζω ότι ο Παπαθεοδώρου υπονοεί, αφήνει να αναφανεί και, τέλος, περιγράφει το σε τι συνίσταται αυτό το «κατά κάποιον τρόπο». Αξίζει να δει κανείς τις φωτογραφίες τής εξαιρετικά επιμελημένης έκδοσης, έχοντας ψηλαφήσει αυτό το «κατά κάποιον τρόπο», ακολουθώντας τη διανοητική διαδρομή που χαράσσεται σε αυτή την εισαγωγή.

Νομίζω ότι το να σκεφτούμε την πρακτική της ανάγνωσης και ως οπτική μάς μαθαίνει να εστιάζουμε. Αν δούμε τη φωτογραφία ως σκηνή όπου αιχμαλωτίζονται πρόσωπα και φιγούρες σε στιγμές, τότε ίσως είναι σαν να διαβάζουμε τον χώρο μιας εικαστικής παράστασης. Σε αυτό το πεδίο στέκουν απαρασάλευτα τα σήματα της παράστασης, ακόμη και αν εξεικονίζονται σώματα κινούμενα ή σε κάποια στάση. Η ανάγνωση ως πρακτική ουδέποτε συντελείται εν κενώ, αλλά σε ορισμένο πεδίο: στο κείμενο.

Αυτό θα δούμε από μια οπτική γωνία. Η οπτική της ανάγνωσης επιτρέπει να διαβάσουμε το σωματικό σήμα, όπως αποτυπώνεται στη φωτογραφία. Για παράδειγμα, να δούμε (επιλέγω,επειδή μου άρεσε πολύ και όχι ως γνώστης της φωτογραφικής τέχνης –που την αγνοώ, αλλά απολαμβάνω τις δημιουργίες της) τη φωτογραφία με την Κατίνα Παξινού, στη Ρώμη, να διαβάζει ρεπορτάζ για το «Ο Ρόκκο και τ’ αδέλφια του» και να διαβάσουμε τη σωματική ταυτότητα της κίνησης, που είναι έτοιμη να ξαναρχίσει, της έκφρασης και του σκηνικού χώρου, του πεδίου: σχεδόν ακούς τον θόρυβο των αυτοκινήτων που περνούν, σχεδόν έχεις γυρίσει τη σελίδα και διαβάζεις την υπόλοιπη εφημερίδα.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εφέντης, Γιαννιώτης, Εβραίος, Οθωμανός
Πρόκειται δίχως άλλο για μια ευδιάκριτη τάση στις εκδόσεις διεθνώς: ανασκάλεμα σε οικογενειακές αναμνήσεις και φωτογραφίες και ιστορική ή ιστοριοδιφική αναζήτηση που συχνά διευκολύνεται από τις δυνατότητες...
Εφέντης, Γιαννιώτης, Εβραίος, Οθωμανός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Το χρώμα της απιστίας»
Εναν παραπλανητικό τίτλο για το νέο του βιβλίο «Το χρώμα της απιστίας» επέλεξε ο συγγραφέας Γρηγόρης Χαλιακόπουλος, καθώς το μυθιστόρημά του ουδεμία σχέση έχει με την ερωτική απιστία, αλλά με την εγκατάλειψη...
«Το χρώμα της απιστίας»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
Ο Παναγιώτης Κουσαθανάς απαθανατίζει την (παλιά) Μύκονο και τους κατοίκους της, και ο Κώστας Καβανόζης αποτυπώνει το ίχνος των φίλων και των συγγενών του μεταξύ ζωής και θανάτου.
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα αποστάγματα ενός ταξιδιού διαρκείας
Το «Εκεί», το ένατο βιβλίο του Γιώργου Βέη στην κατηγορία των ταξιδιωτικών μαρτυριών του, έρχεται να ενισχύσει ένα διακριτό πλέον συγγραφικό στίγμα του που, παράλληλα, κρινόμενο από αισθητική σκοπιά, είναι...
Τα αποστάγματα ενός ταξιδιού διαρκείας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ανθρώπινο κέλυφος
Η Νοτιοκορεάτισσα Χαν Γκανγκ (Han Kang) έγραψε τη «Χορτοφάγο» από το χειμώνα του 2002 μέχρι το καλοκαίρι του 2005. Το έργο δημοσιεύθηκε στην πατρίδα της το 2007.
Το ανθρώπινο κέλυφος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση και επιδημίες
Η επίγνωση της θνητότητας απαλύνεται αλλά δεν υπερβαίνεται ακόμα και από τους ανθρώπους που, χάρη στη συστηματική αναγνωστική ή και δημιουργική άσκησή τους στην ποίηση, οπλίζονται με την αντίληψη ζωής στην...
Ποίηση και επιδημίες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας