Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Καλειδοσκόπιο δυνητικών ζωών

Τζέννυ Ερπενμπεκ «Η συντέλεια του κόσμου» Μυθιστόρημα Μετάφραση: Αλέξανδρος Κυπριώτης Καστανιώτης, 2017 Σελ. 304

Καλειδοσκόπιο δυνητικών ζωών

  • A-
  • A+

Η πληθώρα των βραβείων που, όπως διαβάζουμε στο αυτί του βιβλίου, απέσπασε το μυθιστόρημα της Βερολινέζας Τζέννυ Ερπενμπεκ, Η συντέλεια του κόσμου, εγείρει συνήθως αντίστοιχη πληθώρα προσδοκιών, οι οποίες αρχίζουν ομολογουμένως να ικανοποιούνται από το ιδιότυπο κιόλας ξεκίνημα της αφήγησης.

Η σκηνή του μυθιστορήματος ανοίγει με τον αιφνίδιο θάνατο ενός μωρού. Βρισκόμαστε στη Γαλικία της αυστροουγγρικής μοναρχίας λίγο μετά το 1900. Μπροστά μας χάσκει ο λάκκος όπου θα θαφτεί το νεκρό βρέφος κι οι πρώτες φράσεις, δανεισμένες από την Παλαιά Διαθήκη, εκφέρονται εδώ από τη γιαγιά της οικογένειας: «Ο Κύριος έδωκε και ο Κύριος αφήρεσεν». Βέβαια, μαζί με τη ζωή του βρέφους, αφαιρέθηκαν και οι ζωές όλων των προσώπων στα οποία θα μεταμορφωνόταν το μωρό μεγαλώνοντας:

«Τρεις χούφτες χώμα, και το μικρό κορίτσι, που βγαίνει τρέχοντας με τη σάκα του στην πλάτη, το σκέπασε το χώμα, η σάκα τραμπαλίζεται πάνω κάτω, ενώ εκείνο όλο και απομακρύνεται∙ τρεις χούφτες χώμα και η δεκάχρονη που παίζει πιάνο με χλομά δάχτυλα κειτότανε εκεί∙ τρεις χούφτες, και η έφηβη που την κοιτάζουνε οι άντρες επειδή τα μαλλιά της λάμπουνε χαλκοκόκκινα θάφτηκε ζωντανή». Μαζί με το μωρό θάβονται λοιπόν όλες οι δυνητικές εκδοχές του κοριτσιού και αργότερα της γυναίκας και τέλος της γριάς, γι' αυτό και, ενώ το βουναλάκι από χώμα πάνω από ένα βρέφος που πέθανε ξαφνικά δεν υψώνεται σχεδόν καθόλου, «ο λόφος θα έπρεπε να είναι τεράστιος σαν τις Αλπεις».

Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε πέντε μέρη που η συγγραφέας ονομάζει «βιβλία». Στο πρώτο βιβλίο παρακολουθούμε τη ζωή της οικογένειας μετά τον θάνατο του βρέφους, σφραγισμένη όχι μόνο από την τραγική αυτή απώλεια αλλά και από τη συνακόλουθη εγκατάλειψη από τον πατέρα, τον αγώνα της μάνας για επιβίωση, το ανεπαίσθητο σχεδόν πέρασμα στην πορνεία, τις συνέπειες της εβραϊκή καταγωγή της μέσα σε ένα ολοένα και πιο εχθρικό περιβάλλον που θρέφεται από την αντίξοη Ιστορία.

Ανάμεσα στα πέντε βιβλία παρεμβάλλονται τέσσερα ιντερμέδια. Στο πρώτο ιντερμέδιο, η συγγραφέας, αντί να συνεχίσει να πλέκει το νήμα από κει που το άφησε, αρχίζει και ξηλώνει την ιστορία, τυλίγει πάλι την κλωστή κουβάρι και ξεκινάει μία άλλη, βασισμένη στην υπόθεση πως το βρέφος γλίτωσε τον θάνατο.

Πως με λίγο χιόνι που της έτριψε η μητέρα της στο στήθος, η καρδιά της αναπήδησε κι άρχισε πάλι να χτυπά. «Ο Κύριος έδωκε και ο Κύριος αφήρεσεν» στο πρώτο βιβλίο, αλλά στο δεύτερο ο Συγγραφέας παίρνει την υπόθεση απ’ τα χέρια του Κυρίου, ξαναφυσά ζωή στο μικρό κορίτσι, φέρνει πίσω τον πατέρα, που σε αυτή την εκδοχή της ιστορίας δεν εγκατέλειψε ποτέ την οικογένεια, η μητέρα ουδέποτε έδωσε το κορμί της για λεφτά και μαζί οι δυο τους μεγαλώνουν την κοπελίτσα που είναι πια 13 χρόνων, έχει μια μικρότερη αδελφή και ζούνε οι τέσσερίς τους σε ένα φτωχικό διαμέρισμα στη Βιέννη λίγο μετά το τέλος του Α' Παγκόσμιου Πολέμου.

Στην εφηβεία θα βρει το κορίτσι ο πρώτος έρωτας για έναν στρατιώτη, τον αρραβωνιαστικό μιας φίλης της, ένας έρωτας ανεπίδοτος που θα την οδηγήσει στον δεύτερο θάνατό της στη διάρκεια του μυθιστορήματος.

Η Συντέλεια του κόσμου ακολουθεί λοιπόν αυτή τη δομή: στο τέλος κάθε βιβλίου η ηρωίδα βρίσκει τον θάνατο ενώ, στο ιντερμέδιο που ακολουθεί, η συγγραφέας την ανασταίνει ξανά, πηγαίνοντας πίσω στον χρόνο, τόσο όσο χρειάζεται για να στρίψει το τιμόνι της αφήγησης πριν από τη μοιραία πρόσκρουση. Τέσσερις φορές θα χαρίσει νέα ζωή στην πρωταγωνίστριά της η συγγραφέας σαν σπλαχνικός παντοδύναμος Θεός αλλά και σαν περίεργος επιστήμονας που πειραματίζεται με μια υπόθεση εργασίας: «Τι θα γινόταν αν;». Ετσι, μετά τη Βιέννη, βρίσκουμε την ηρωίδα στη Μόσχα την εποχή του σταλινισμού, από κει στο Βερολίνο της Λαοκρατικής Δημοκρατίας και τέλος σ’ ένα γηροκομείο στο Βερολίνο της σύγχρονης επανενωμένης Γερμανίας.

Διαβάζοντας το ευφυές στη σύλληψή του αλλά και συγκινητικό στην ουσία του αυτό μυθιστόρημα έχει κανείς την αίσθηση πως κρατάει στα χέρια του ένα καλειδοσκόπιο. Με κάθε στροφή του χεριού, με κάθε γύρισμα της μοίρας, μια διαφορετική εικόνα παρουσιάζεται στα μάτια του αναγνώστη. Μια εικόνα που, ενώ κάθε φορά αλλάζει, είναι στην ουσία της φτιαγμένη από τα ίδια υλικά, τα ίδια πολύχρωμα κρυσταλλάκια των ονείρων, των ματαιώσεων, των διωγμών, των βιβλίων, των ερώτων, των ιστορικών αναβρασμών, των εκτελέσεων, των ιδεολογιών, των ελπίδων, των οικογενειακών μυστικών, των μικρών θανάτων και των καθημερινών αναγεννήσεων.

Η Ερπενμπεκ, έχοντας σπουδάσει Θεατρικές Επιστήμες και Σκηνοθεσία, κι έχοντας εργαστεί ως σκηνοθέτιδα στο Θέατρο και στην Οπερα, έχει μπολιάσει τα λογοτεχνικά της έργα με στοιχεία θεατρικότητας εμφανή εδώ στην έντονη χρήση του διαλόγου, στο στήσιμο και την εναλλαγή των «σκηνών», καθώς και στη χρήση του ιντερμέδιου, που απαντά στα θεατρικά έργα ως εμβόλιμο αυτόνομο θεατρικό δρώμενο.

Κι ενώ η γλώσσα της στα διαλογικά κομμάτια έχει τη σπιρτάδα, τον ρυθμό και τις ρεαλιστικές απαιτήσεις του είδους, τα αφηγηματικά μέρη λάμπουν κατά τόπους από έναν βαθύ λυρισμό, μια ποιητική αίσθηση του λόγου που χαρίζει σπάνια μουσικότητα σ' αυτό το καλειδοσκοπικό μυθιστόρημα, σε αυτήν την ωδή στα πολλαπλά πρόσωπα της Ζωής μέχρι την αναπόδραστη μάσκα του Θανάτου.

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας