Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αυτοκρατορία χωρίς τέλος;

Ο Πέρι Αντερσον

Αυτοκρατορία χωρίς τέλος;

  • A-
  • A+

Ο Πέρι Αντερσον είναι ένας αμετανόητα «απαισιόδοξος» μαρξιστής: δεν πιστεύει ότι επίκειται στο προβλέψιμο μέλλον το τέλος του καπιταλισμού, και στο βιβλίο του Η αμερικανική εξωτερική πολιτική και οι διανοητές της (που κυκλοφορεί σε προσεγμένη μετάφραση του Ηρακλή Οικονόμου και με ένα επίκαιρο επίμετρο του Κώστα Ράπτη) κάνει σαφές ότι δεν πιστεύει ούτε σε κάποιο, συντελεσμένο ή επικείμενο, τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας στη διεθνή πολιτική.

Τοτεμικός στοχαστής της Νέας Αριστεράς, και ίσως ο κορυφαίος εν ζωή ιστορικός των ιδεών που ομνύει ακόμα στις αρχές του μαρξισμού, ο Αντερσον έχει κατηγορηθεί πολλάκις γι’ αυτή του την «απαισιοδοξία» (που του προσάπτεται συνήθως μαζί με έναν ορισμένο «ελιτισμό», παλιά κατηγορία σε βάρος των υπέρμαχων του κριτικού μαρξισμού), αν και αυτό ακριβώς το στοιχείο τού επιτρέπει, ελλείψει θετικού οράματος, και όλως ιδιαιτέρως μετά την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων, να κάνει διεξοδικές ανατομίες του «στρατοπέδου του εχθρού»: από τον Φουκουγιάμα και τις θεωρίες για το «τέλος της Ιστορίας» μέχρι τις αντιλήψεις και τους σχεδιαστές της υψηλής στρατηγικής και της γεωπολιτικής των ΗΠΑ, η ματιά του Αντερσον συνηθίζει να παίρνει στα σοβαρά αντικείμενα που άλλοι ομοϊδεάτες του θα τα θεωρούσαν μάλλον ευτελή, και να τα κρίνει με γνώμονα τις δικές τους αξιώσεις, όχι ανάλογα με το κατά πόσο «αληθεύουν».

Δεν του διαφεύγει, με άλλα λόγια, ότι ο εχθρός που δεν έχει πάψει να νικά (όπως το έθετε ο Μπένγιαμιν) έχει το μοναδικό προνόμιο να κάνει πράγματα με τις λέξεις του, απαλλαγμένος από την υποχρέωση να αντιστοιχεί απλώς τα διανοητικά του σχήματα σε μια προϋπάρχουσα πραγματικότητα.

Με αφετηρία έναν συνεπή μαρξιστικό ορισμό της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής («η πολιτική λογική μιας δυναμικής ηπειρωτικής οικονομίας που είναι η έδρα του παγκόσμιου κεφαλαίου», σελ. 53-54), ο Αντερσον καταπιάνεται να αναδείξει την περίπλοκη ιστορική της εξέλιξη, από το 1945 έως σήμερα, με βάση ένα δίπολο ιδεαλισμού-ρεαλισμού. Από εννοιολογικής άποψης, η ανάλυσή του βρίσκεται στα καλύτερά της όταν εκθέτει την προϊστορία αυτής της εξέλιξης, από την εδραίωση του αμερικανικού κράτους τον 19ο αιώνα μέχρι και την είσοδο των ΗΠΑ στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τα προβλήματα που προκαλεί στο μαρξιστικό οικοδόμημα ο Ψυχρός Πόλεμος δεν είναι άλυτα στη μαρξιστική γραμματεία περί διεθνών σχέσεων (ο Αντερσον παραπέμπει επ’ αυτού στον Ρόμπερτ Μπρένερ), αλλά, όπως φανερώνει μια αφήγηση που ρέπει ολοένα περισσότερο στη δημοσιογραφία όσο πλησιάζει στο παρόν, οι σχέσεις κράτους και κεφαλαίου μοιάζουν να γίνονται υπέρμετρα περίπλοκες συν τω χρόνω, με αποτέλεσμα η θεωρία να υποχωρεί στις εξηγητικές της βλέψεις και η καταγραφή γεγονότων, πολιτικών και στοχαστών/ιθυνόντων να φαντάζει όλο και πιο ασύνδετη, οιονεί ιμπρεσιονιστική.

Η απόπειρα να ταξινομηθούν, χωρίς στεγανά, στον άξονα ιδεαλισμού-ρεαλισμού μια πλειάδα από πολιτικές και πολιτικούς/συμβούλους καταλήγει έτσι ένα φτωχό υποκατάστατο της αρχικής θεωρητικής αφετηρίας, ενταγμένο στο υπάρχον πλαίσιο της διεθνολογικής μεθοδολογίας, για το οποίο ωστόσο ο Αντερσον μικρή εκτίμηση τρέφει.

Αυτό που απομένει, βέβαια, δεν είναι λίγο: μια ιστορική χαρτογραφία της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, με έμφαση στους εμπνευστές της έως σήμερα, δεν είναι απλό επίτευγμα, δίνει μια πραγματική πυξίδα σε όποιον αναγνώστη θα ήθελε να προσανατολιστεί σε ένα τοπίο εξελίξεων που, ολοένα συχνότερα, και μοιάζει και είναι χαώδες. Αξίζει ωστόσο να σταθεί κανείς λίγο περισσότερο στους λόγους που κάνουν το βιβλίο του Αντερσον ανολοκλήρωτο στη θεωρητική του πρόθεση να υπερβεί από θέση αρχής την ένδεια του κλάδου των «διεθνών σχέσεων».

Αν, από τη μια, η έλλειψη της ζητούμενης θεωρίας για τις σύγχρονες σχέσεις μεταξύ κράτους και κεφαλαίου μεταφέρεται ως ιμπρεσιονισμός στην εφαρμοσμένη μελέτη της γεωπολιτικής, ενδέχεται, από την άλλη, και η τελευταία να αποτελεί λάθος αντικείμενο εφαρμογής της θεωρίας: παρά την εμμονή των «διεθνών» (και των «διεθνολόγων») στις στήλες των έντυπων, τηλεοπτικών και διαδικτυακών εφημερίδων, δεν είναι αυτονόητο ότι το (δια)κρατικό επίπεδο παραμένει το κατ' εξοχήν πεδίο εκτύλιξης της γεωπολιτικής και της γεωστρατηγικής σήμερα.

Απεναντίας, είναι πιθανό ότι το υπερεθνικό και υποεθνικό μη κυβερνητικό επίπεδο τείνουν να εξωθήσουν από την παραδοσιακά εννοούμενη διεθνή σκηνή τα εθνικά κράτη και τις κυβερνήσεις τους, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, μετατρέποντάς τα σε φασματικούς αντιπάλους αόρατων εχθρών και περιστέλλοντάς τα εν τοις πράγμασι σε φορείς επιβολής ενός αμιγώς εσωτερικού ελέγχου των μεταβαλλόμενων πληθυσμών τους.

Από αυτή την άποψη, δεν αποκλείεται να έχουμε ήδη επιστρέψει, επ’ αόριστον μάλιστα, σε μια κατάσταση την οποία ο Αντερσον (ακολουθώντας προς στιγμή τον γκουρού του νεοσυντηρητισμού Ρόμπερτ Κέιγκαν) αναγνωρίζει ως «μοντέλο όχι μόνο για την αμερικανική χρήση της ανεμπόδιστης ισχύος με θεία έγκριση… αλλά και για μελλοντικά εγχειρήματα στην ιδεολογική κατάκτηση και την εθνοδόμηση» (σελ. 182): τον εμφύλιο πόλεμο, πλέον σε παγκόσμιες διαστάσεις.

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εφέντης, Γιαννιώτης, Εβραίος, Οθωμανός
Πρόκειται δίχως άλλο για μια ευδιάκριτη τάση στις εκδόσεις διεθνώς: ανασκάλεμα σε οικογενειακές αναμνήσεις και φωτογραφίες και ιστορική ή ιστοριοδιφική αναζήτηση που συχνά διευκολύνεται από τις δυνατότητες...
Εφέντης, Γιαννιώτης, Εβραίος, Οθωμανός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Το χρώμα της απιστίας»
Εναν παραπλανητικό τίτλο για το νέο του βιβλίο «Το χρώμα της απιστίας» επέλεξε ο συγγραφέας Γρηγόρης Χαλιακόπουλος, καθώς το μυθιστόρημά του ουδεμία σχέση έχει με την ερωτική απιστία, αλλά με την εγκατάλειψη...
«Το χρώμα της απιστίας»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
Ο Παναγιώτης Κουσαθανάς απαθανατίζει την (παλιά) Μύκονο και τους κατοίκους της, και ο Κώστας Καβανόζης αποτυπώνει το ίχνος των φίλων και των συγγενών του μεταξύ ζωής και θανάτου.
Οι ελιγμοί μιας άπιαστης γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα αποστάγματα ενός ταξιδιού διαρκείας
Το «Εκεί», το ένατο βιβλίο του Γιώργου Βέη στην κατηγορία των ταξιδιωτικών μαρτυριών του, έρχεται να ενισχύσει ένα διακριτό πλέον συγγραφικό στίγμα του που, παράλληλα, κρινόμενο από αισθητική σκοπιά, είναι...
Τα αποστάγματα ενός ταξιδιού διαρκείας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ανθρώπινο κέλυφος
Η Νοτιοκορεάτισσα Χαν Γκανγκ (Han Kang) έγραψε τη «Χορτοφάγο» από το χειμώνα του 2002 μέχρι το καλοκαίρι του 2005. Το έργο δημοσιεύθηκε στην πατρίδα της το 2007.
Το ανθρώπινο κέλυφος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση και επιδημίες
Η επίγνωση της θνητότητας απαλύνεται αλλά δεν υπερβαίνεται ακόμα και από τους ανθρώπους που, χάρη στη συστηματική αναγνωστική ή και δημιουργική άσκησή τους στην ποίηση, οπλίζονται με την αντίληψη ζωής στην...
Ποίηση και επιδημίες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας