Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Απώλειες και διακειμενική μνήμη

Απώλειες και διακειμενική μνήμη

  • A-
  • A+

Περιδιαβάζοντας ο αναγνώστης τη Via Dolorosa της Νατάσας Χατζιδάκι δεν οδηγείται σε τόπο μαρτυρίου, αλλά στο ξέφωτο μιας ποίησης γεμάτης ρυθμό, ένταση και σπάνια γλωσσική και εκφραστική τόλμη.

Η μεταθανάτια κυκλοφορία της συλλογής (μόλις έναν μήνα μετά την εκδημία της ποιήτριας) δεν γράφει τον επίλογο μιας σπουδαίας γυναικείας φωνής της ποιητικής γενιάς του ’70 (πρώτη εμφάνιση: «Στις εξόδους των πόλεων», 1971, εκδ. Περγαμηνή), αλλά διαγράφει τη συνέχεια (αναγκαστικά ανολοκλήρωτη) μιας γραφής που τελειοποιεί συνεχώς τα μέσα και τους τρόπους της.

Τα 69 ποιήματα της συλλογής συγκροτούν ένα συμπαγές και συνάμα πολυπρισματικό μωσαϊκό, όπου κάθε είδους χωρο-χρονικές συμβατικότητες καταρρέουν μπρος στο γλωσσικά και ποιητικά αναπότρεπτο. Ο μεταμοντέρνος λυρισμός της Χατζιδάκι, αποτέλεσμα αφαίρεσης και γλωσσικής καθαρότητας, αποφεύγει κάθε είδους συναισθηματικές ενατενίσεις και ρητορικές εξάρσεις. Ετσι η πικρή ειρωνεία που τον διαποτίζει φτάνει στην ουσία των πραγμάτων, του λόγου, της ποίησης.

Η ποιητική γραφή της Χατζιδάκι έχει σιγουριά και εμπιστοσύνη στον εαυτό της. Δεν αμφιβάλλει. Δεν αμφιταλαντεύεται. Με στωικότητα και θάρρος κοιτάζει κατάματα τη συντριβή. Και τη σχολιάζει. Γι’ αυτό και ο λόγος της είναι κοφτός. Μετρημένος. Δεν περισσεύει και δεν λείπει τίποτα. Οι σύντομες, ενίοτε δίχως ρήμα, προτάσεις χαρακτηρίζουν τη συλλογή. Ωστόσο η συντομία της έκφρασης δεν την αποτρέπει από τον πειραματισμό με την εκτεταμένη φόρμα του καταλόγου (π.χ. «Προπατορικό Αμάρτημα ή Το Κρυπτόν Κρυπτό Κρυφτό Το εν Κρυπτώ», σ. 14).

Η Χατζιδάκι επαναφέρει τον λόγο στην αρχετυπική λειτουργία του ως ήχου. Μέσα από ευρηματικές παρηχήσεις (π.χ. «Στις φυλλωσιές των φιλιών σου» σ. 14), επαναλήψεις («Σαν Εκδημες εν Εκδημία Εκδικητικές» σ. 7) και αντιθέσεις («φωτισμένο με σκοτάδι/σκοτεινιασμένο με φως» σ. 9) αναδεικνύει τη μουσικότητα της γλώσσας σε βασικό εργαλείο ποιητικής, το οποίο εκμεταλλεύεται στο έπακρο.

Αυτή η διττή υπόσταση της λέξης ως ήχου και ως σημασίας αρχικά ξαφνιάζει τον αναγνώστη και στη συνέχεια τον μαγεύει, καθώς εκείνος αφήνεται σταδιακά ολοένα και περισσότερο σε αυτή την ιδιαιτερότητα του γλωσσικού ιδιώματος της ποιήτριας.

Κάθε λέξη ζυγιάζεται ως προς το νόημά της και βρίσκει την κατάλληλη θέση μέσα στο ποίημα. Ιδιότυπα σύνθετα και τολμηρές γλωσσικές επιλογές, όπως «Αστροπελεκητές» (σ. 86), «παραπροϋπολογισμό» (σ. 138) αναστατώνουν το γλωσσικό υπόστρωμα μεταφράζοντας τη σημασιολογική πολλαπλότητα των λέξεων σε πολλαπλότητα των αισθημάτων. Ενίοτε παρατηρείται μια κάποια νοηματική ερμητικότητα, καθώς και μια γλωσσική εκζήτηση, οι οποίες όμως δεν ακυρώνουν το συνολικό αποτέλεσμα.

Η διακειμενική μνήμη είναι διάχυτη στο κείμενο. Ο Σέξπιρ, ο Θουκυδίδης και ο Ντίκενς κατατάσσονται μεταξύ των ομολογημένων λογοτεχνικών οφειλών, ενώ θα ήθελα να σταθώ ιδιαίτερα στην κατά λέξη και μάλιστα κεφαλαιογράμματη μετάφραση («ΣΕ ΑΓΑΠΩ ΚΑΙ ΣΕ ΜΙΣΩ» σ. 47) της έναρξης «Odi et amo» του περίφημου ποιήματος 85 του Κάτουλλου.

Μάλιστα η ποιήτρια συνολικά δείχνει να έχει μια αξιοσημείωτη αγάπη σε λατινικά γλωσσικά δάνεια (π.χ. «Semper Eadem» σ. 29, «Acta est fibula» σ. 132) και υπαινιγμούς στη ρωμαϊκή αρχαιότητα (σσ. 75, 121). Εξίσου έντονη (ποιοτικά και ποσοτικά) είναι και η παρουσία του βιβλικού λόγου στη συλλογή είτε σε γλωσσικό (π.χ. «Να Μην Πλανάσαι, Πλάνην Οικτράν» σ. 56) είτε σε συμβολικό επίπεδο (π.χ. «Σωστικό Συνεργείο» σ.107).

Ομως η μνήμη της συλλογής εκτός από διακειμενική είναι και πολυμεσική, μιας και ο αναγνώστης μπορεί να βρει ίχνη π.χ. από την «Εβδομη Σφραγίδα» του Iνγκμαρ Μπέργκμαν (σ. 46) ή ακόμα και από τον «Μονομάχο» του Ρίντλεϊ Σκοτ (σ. 75). Ετσι έρχεται αντιμέτωπος με ένα κείμενο ανοιχτό, πολυφωνικό που προ(σ)καλεί αλλεπάλληλες και πολύτροπες αναγνώσεις.

Η μνήμη, ο πόνος, η απώλεια, ο θάνατος και ο έρωτας συγκαταλέγονται ανάμεσα στις βασικές θεματικές της συλλογής, ενώ εξίσου συχνό είναι και το ζήτημα της συναλλαγής, η οποία ξεκινά από εμπορική και οικονομική και σταδιακά μετεξελίσσεται σε συναλλαγή συναισθημάτων και αξιοπρέπειας.

Καταστατική για τη συλλογή είναι και η μεγέθυνση του καθημερινού, του για τους πολλούς τετριμμένου και ασήμαντου με στόχο την αναγωγή του σε φιλοσοφικά σπουδαίο και ποιητικά καίριο. Εδώ ανήκουν ποιήματα εξαιρετικής ποιητικής ευαισθησίας, όπως «Βιτρίνα Κοσμηματοπωλείου» (σ. 40), «Μια Εικόνα» (σ. 42) και «Τα χέρια» (σ. 72).

Η αγωνία για τον μεταθανάτιο βίο του ποιητή είναι διάχυτη στη Via Dolorosa. Η ποιήτρια αναμετριέται με τον πόνο και την απώλεια σε συνεχή και αμφίρροπο αγώνα, με μόνο όπλο τον ειλικρινή και γεμάτο ρυθμό και μουσικότητα ποιητικό της λόγο. Ο θάνατος είναι παρών άλλοτε ως αμετάκλητη ακύρωση της ζωής και αναίρεση του λογοτεχνικού έργου και άλλοτε ως ένα είδος αναστολής που υπαγορεύει την επαναδιαπραγμάτευση της πραγματικότητας (π.χ. «Ασκηση Σιωπής ή Savoir Mourir» σ. 26).

Γράφει η Χατζιδάκι στο ποίημα «Προτομές ή Mostly» (σ. 67): «Εσύ που έγραψες αυτά που έγραψες ως σώμα δεν υφί-/στασαι, γιατί δεν πρόκειται τίποτε πλέον να συγ-/γράψεις» σ. 67. Κι όμως το σώμα της ποίησης που μας άφησε είναι σώμα ανοιχτό, πολλαπλό, αενάως μεταμορφούμενο και γι’ αυτό ζων.

 

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας