Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αφουγκραζόμενος το μηδέν, μεγεθύνοντας το τίποτε
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Αφουγκραζόμενος το μηδέν, μεγεθύνοντας το τίποτε

  • A-
  • A+

Εικαστική εσωτερική γραφή, γεμάτη διακειμενικά θραύσματα και κενά, με την ποιητική αφαίρεση οδηγό. Να ο «ποιητικός ρεαλισμός» που υπηρετεί ο κινηματογραφικός και λογοτεχνικός κριτικός, μικρομηκάς κινηματογραφιστής, συνεκδότης του αειθαλούς «Δέντρου», αλλά και σκοτεινός πεζογράφος (με επτά συλλογές διηγημάτων και ένα μυθιστόρημα στο βιογραφικό του) Τάσος Γουδέλης.

Γράφοντας κάποτε για τον υποβλητικό ρεαλισμό των Κάρβερ και Χέμινγουεϊ, ο Γουδέλης αναφερόταν στο γνωστό παράδειγμα του τελευταίου «η αξιοπρέπεια της κίνησης του παγόβουνου έγκειται στο ότι μόνο το 1/8 του φαίνεται πάνω από το νερό». Θεωρώ πιο αποκαλυπτική και πιο χρήσιμη για τους κινηματογραφικούς συνειρμούς της τη σχετική εικόνα του ίδιου: «Η αληθινή παρτίδα παίζεται κάτω από το τραπέζι, στα νευρικά πόδια των ανέκφραστων σκακιστών».

Πράγματι, στις υποβλητικές ψυχογραφίες του Γουδέλη, που δομούνται γύρω από «στιγμές» διαστολής του βιώματος, κρίσιμο είναι το αθέατο τίποτε σε απειλητική μεγέθυνση από τους υπερευερέθιστους αφηγητές του.

Είδωλα, αντανακλάσεις και διαλυμένα περιγράμματα ανοίγουν συνεχώς δρόμους στο άρρητο. Η αμφιβολία διαρκής, ο φόβος πραγματικός. Η συνείδηση και το άλλο μέρος της σε αέναη αντιμεταχώρηση: «Αρκεί να γυρίσεις πλευρό στον ύπνο σου», για να βρεθείς στην άλλη μεριά.

Οι σύντομες μυθοπλασίες του τόμου συνεχίζουν τον πειραματισμό με προβληματισμούς του ψυχολογικού μυθιστορήματος, με τον συγγραφέα τους να κινείται με ταχύτητα από τον Ντοστογιέφσκι στον Μπόρχες και στον Κορτάσαρ, από τον Πόου στον Μάρκες, από τον Τσέχοφ στον Στρίντμπεργκ κ.λπ.

Παρόν το «μη ύφος-ύφος» του «λεπιδοπτερολόγου» της αγωνίας Νίκου Καχτίτση (οι μανσέτες του προβάλλουν απειλητικά σε παλιότερη συλλογή), μια καλά κρυμμένη επιρροή από το νουάρ και μια γοτθική πατίνα που δεν έχει μόνο λογοτεχνικές αφετηρίες, αλλά και, κυρίως, κινηματογραφικές (εξπρεσιονιστικές) καταβολές. Ο κινηματογράφος, εξάλλου, αποτελεί την άλλη μεγάλη αγάπη του Γουδέλη: φακός, κάμερα, πλάνο, η ορολογία των αφηγηματικών σχολίων.

Ωστόσο, παρά την εσωτερική αναδίπλωση και τη διακειμενική διάχυση, όπως σημειώνει ο Γιώργος Αριστηνός, πάντα υπάρχει ένας ευκρινής μύθος πίσω τόσο από τα αφηγηματικά όσο και από τα λιγότερο αφηγηματικά κείμενα.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα περισσότερα διηγήματα της συλλογής. Διήγημα ποιητικής το «Από το τίποτα», ο αφηγητής του οποίου κατατρύχεται από τη μανία με το ασήμαντο, αλλά και το «Η στίξη των φευγαλέων», ή το άστικτο «Η έμπνευση και τα πράγματα».

Το θέμα του ύπνου επιστρέφει στο «Ο μικρός ύπνος», το πρωινό ξύπνημα επανέρχεται πληκτικό στο «Η εγγύηση», ενώ με την ακοή ασκημένη ο αφηγητής του διηγήματος που δίνει τον τίτλο στη συλλογή («Απόσταση αναπνοής»), αφουγκράζεται τους θορύβους που τους νομίζει μακρινούς, αλλά αυτοί βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής.

Βιβλιοφιλικούς εφιάλτες συνιστούν το «Αβεβαιότητες», με ήρωα τον συγγραφέα που διορθώνει αενάως ένα και το αυτό βιβλίο, «Το αδιανόητο πορτρέτο», ο αφηγητής του οποίου ματαίως αναζητά το αρχετυπικό ανθρώπινο πορτρέτο αλλά και το «Η αληθινή σελίδα», με τον κεντρικό χαρακτήρα της να θυμάται άλλο τέλος σε μία ιστορία, σαφές κατοπτρικό αντίδωρο στο αφιερωμένο στον Γουδέλη «Ανεκδιήγητο» του Αχιλλέα Κυριακίδη («Τεχνητές Αναπνοές», 2003).

Το βιβλίο αρχίζει με ένα ευφάνταστο κείμενο που αποτελείται αποκλειστικά από τους τίτλους των κεφαλαίων μιας αυτοβιογραφίας (του δικαστικού Κώστα Σαΐτα), η οποία έμεινε ημιτελής. Η μπορχική ιδέα που δεν έβρισκε καμία χρησιμότητα στο να γράψεις ένα μυθιστόρημα αν μπορείς να γράψεις μια περίληψή του βρίσκει και εδώ τη δικαίωσή της («Εν αρχή ην ο τίτλος»).

Στα κείμενα με πιο ευκρινή αφηγηματικό ιστό, υπάρχει συνήθως μια βιωματική αφετηρία. Ο νεαρός ηδονοβλεψίας αγωνίζεται να διατηρήσει ψηλά τον ερωτικό του πόθο μέσω της απόστασης από την ώριμη θεώμενη («Ερωτική ιστορία»), μια περίεργη γιατρός εισβάλλει από το πουθενά και «προβλέπει» την ανίατη στηθάγχη του αφηγητή («Η παρείσακτη»), η ανεξήγητη ευθυμία της θείας Αγγελικής προκαλεί σειρά στοχασμών («Το γέλιο της»).

Αναμφίβολα νέο στοιχείο στην πεζογραφία του Γουδέλη αποτελούν οι ενότητες των αποσπασματικών ημερολογιακών εγγραφών («Fragmenta 2», «Μήνες στην εξοχή»). Επεξεργασμένα θραύσματα από μεγαλύτερες ενότητες με έμφαση στην υποβλητικότητα και στη λεπτομέρεια.

Κάποια φλερτάρουν με τον αφορισμό («Αυτοβιογραφία: αληθινά ψέματα»), άλλα αποτελούν πυρήνες διηγημάτων. Στο σύνολό τους, διαβάζονται ως ένα αποσπασματικό μυθιστόρημα διαμόρφωσης, καθώς αποτελούν καταγραφή των σημαντικών εμπειριών (έρωτας, θάνατος, τέχνη) ενός υπό διαμόρφωση συγγραφέα.

Οπως και να ’χει, στις διηγήσεις του Γουδέλη το βίωμα και η ιδέα συνυπάρχουν. Μια ιδέα αναζητά την επικύρωσή της στο αυτό(βιογραφικό) βίωμα, ή το τελευταίο έρχεται να την επιβεβαιώσει, ή να τη διαψεύσει. Οσο για τη συγκυρία, την εποχή ή την ιστορία, αυτές είναι ισχυρά παρούσες στο βάθος του πεδίου (εντονότερη η παρουσία τους στα ημερολόγια) και ενώ η μνήμη αγωνίζεται ν’ ανακτήσει τον χαμένο χρόνο, από δίπλα εισβάλλει ο σπιούνος της φαντασίας.

Ο αναγνώστης θ’ αναγνωρίσει την ίδια θέρμη στη φωνή αυτού του «εγώ» που γυροφέρνει το θέμα του και ιχνηλατεί τη βιογραφία του στους κραδασμούς του ψυχισμού του, ζώντας σε ένα αδιαίρετο χρονικό συνεχές, όπου παρόν, παρελθόν και μέλλον συντήκονται: «Γλιστράω μικρός και γελοίος, Σίσυφος στο νωπό παρκέ καθώς προσπαθώ να φτάσω στον απαγορευμένο μπουφέ του πατρικού μου, με τη γεύση όμως του ποτού από πριν στο στόμα» («Η αρχή του τέλους»).

Αφησα τελευταίο το «Η απόδειξη», ένα είδος ντοκουμενταρισμένης ηθοποιίας κατά την οποία ο Στέφαν Τσβάιχ παίρνει το λόγο την παραμονή της αυτοκτονίας του. Ο Γουδέλης επεμβαίνει στην ιστορία του αγαπημένου συγγραφέα όπως παλιότερα το έκανε με τον Πόου ή τον Ουάσινγκτον Ιρβινγκ.

Νομίζω ότι το σχέδιο της λογοτεχνίας του ανιχνεύεται ήδη εκεί στο μακρινό 1999: «Η περιπέτεια του Αλφρεντ μου φαίνεται η πιο συναρπαστική. Μόνο που δεν θα κατορθώσω να την αφηγηθώ. Θα είμαι διαρκώς στην περιφέρειά της και ποτέ δεν θα την διαπεράσω» («Ο ύπνος του Αλφρεντ»).

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας