Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    13°C 11.7°C / 14.4°C
    1 BF
    51%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.0°C / 13.3°C
    1 BF
    58%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    13°C 13.0°C / 13.9°C
    2 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.1°C / 7.0°C
    1 BF
    76%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 9.0°C
    1 BF
    61%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.6°C / 12.2°C
    2 BF
    60%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 9.0°C
    1 BF
    43%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.0°C / 13.9°C
    2 BF
    71%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 12.8°C / 15.6°C
    3 BF
    58%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 10.0°C / 10.0°C
    2 BF
    53%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 14.4°C
    3 BF
    44%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.6°C / 14.0°C
    2 BF
    58%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    11°C 11.0°C / 11.0°C
    1 BF
    76%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.0°C / 12.8°C
    1 BF
    62%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 7.2°C / 12.8°C
    1 BF
    46%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.0°C / 12.2°C
    3 BF
    37%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    11°C 11.1°C / 12.0°C
    1 BF
    54%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 11.0°C / 11.1°C
    3 BF
    62%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.6°C / 11.7°C
    2 BF
    71%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 9.0°C
    1 BF
    43%
Τα δύο πρόσωπα μιας θεωρίας της αντίστασης
Μ. ΦΑΪΣ

Τα δύο πρόσωπα μιας θεωρίας της αντίστασης

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Είναι ένα από τα δυσκολότερα θεωρητικά καθήκοντα να γράφει κανείς για τον Τέοντορ Αντόρνο και τον Βάλτερ Μπένγιαμιν όπως κάνει ο Γιώργος Σαγκριώτης στο βιβλίο του Αυτονομία και στράτευση – να γράφει δηλαδή με πρόθεση «ερευνητική, όχι διδακτική», όπως λέει ο συγγραφέας, όχι για να παρουσιάσει στο ευρύ κοινό δύο κορυφαίους, και φημισμένους ως «δυσνόητους», θεωρητικούς χωρίς απογόνους (παρά τα διαφημιστικά λεγόμενα περί πρώτης, δεύτερης, τρίτης κ.λπ. «γενιάς της κριτικής θεωρίας»), αλλά παρακολουθώντας τους από το εσωτερικό τους.

Αυτό θα πει: σκύβοντας πάνω στα ανοιχτά τους προβλήματα σαν σε ανοιχτές πληγές, πασχίζοντας να διαγνώσει και να επουλώσει ό,τι προσφέρεται ακόμα για διάγνωση και επούλωση χωρίς να προδίδει τις αυστηρές προδιαγραφές τους, τοποθετούμενος ανάμεσα στις Συμπληγάδες της αυτονομίας και της στράτευσης χωρίς να τις διασχίζει, με στόχο να κρατήσει το «πέρασμα» ανοιχτό, κατά το δυνατόν, στο παρόν και στο μέλλον.

Ο λόγος της δυσκολίας είναι και η βασική θέση του βιβλίου: δεν έχουμε να κάνουμε εδώ με δύο φιλοσοφίες που η αντιπαράθεσή τους (και πάλι: παρά τα διαφημιστικά λεγόμενα, που βασίζονται στις ίσως υπερβολικά και παραπλανητικά γνώριμες διαφωνίες του Αντόρνο με τον Μπένγιαμιν όσο ζούσαν και οι δύο) θα τις φώτιζε εκατέρωθεν, αλλά με μια κριτική θεωρία, η οποία στον Αντόρνο «κλείνεται» εμφατικά στον εαυτό της και παράγει μια θεωρητική επιτέλεση που εξωτερικεύεται στο (και ως) αυτόνομο έργο τέχνης, ενώ στον Μπένγιαμιν «ανοίγεται» στην πολιτική στράτευση την οποία εσωτερικεύει αναστοχαστικά στο (και ως) στρατευμένο έργο τέχνης.

«Οταν ο Αντόρνο βρίσκεται στα καλύτερά του», λέει ο Φρέντρικ Τζέιμσον, «η διαλεκτική εκπληρώνει θριαμβευτικά την υπόσχεσή της να είναι αμάχητη». Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε: όταν ο Μπένγιαμιν βρίσκεται στα καλύτερά του, ο μηδενιστικός, «καταστροφικός» προντουκτιβισμός του εκπληρώνει θριαμβευτικά την υπόσχεσή του να είναι ανυποχώρητα μαχητικός και, προφανώς, ευάλωτος θεωρητικά, πόσο μάλλον από τη σκοπιά ενός μάστορα του αρνητικού σαν τον Αντόρνο.

Ολο το ζήτημα είναι να διερευνηθεί πώς αναπτύσσεται αυτή η έλξη-άπωση, πράγμα που το βιβλίο επιχειρεί και φέρνει επίμοχθα εις πέρας όχι συγκριτικά, αλλά διαβάζοντας και τους δύο κατά σειρά και, με μια έννοια, αφήνοντας να φανεί η ενότητα μέσα στη διαφορά μόνο με το τέλος των δύο αναγνώσεων, χωρίς να καθυστερεί στις απευθείας διενέξεις των δύο φιλοσόφων.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, για τον Αντόρνο, ξεχωρίζει η ανάδειξη μιας διάστασης της σκέψης του Αντόρνο που είναι, νομίζω, άγνωστη στα μέρη μας: της παιδαγωγικής του θεωρίας, της οποίας η απορία (ένα πρόγραμμα αγωγής στην αντίσταση και την ελευθερία που, φυσικά, δεν μπορεί να είναι καθόλου πρόγραμμα) διευκρινίζεται εμπνευσμένα ως κατ’ εξοχήν όψη της αρνητικής διαλεκτικής και του επιτελεστικού της χαρακτήρα: «Αν η αρνητική διαλεκτική γίνει εκ των προτέρων κατανοητή ως θεωρία αγωγής, τότε δεν χρειάζεται να υποθέσει κανείς κάποια παράσταση προγράμματος.

Και αυτό σημαίνει ότι η θεωρία δεν χρειάζεται να δώσει οποιαδήποτε οδηγία για την πράξη, καθώς είναι παιδαγωγικά ενεργός με τρόπο επιτελεστικό» (σ. 87). Ετσι, η αυστηρή αξίωση «κλεισίματος» και αυτονομίας μεταστρέφεται σε «άνοιγμα» (ίσως μάλιστα: σε ρητορική ή σοφιστική διάνοιξη της τέχνης και της συνθήκης του εκφερόμενου λόγου) και παρέμβαση, αν όχι στράτευση – ήτοι, σε μια (οσοδήποτε επισφαλή) διαφύλαξη του υποκειμένου με σεβασμό στην πρωτοκαθεδρία του αντικειμένου, χωρίς αναγωγή του ενός στο άλλο.

Στην περίπτωση του Μπένγιαμιν, μια αντίρροπη κίνηση έρχεται στο φως μέσα από μια σπουδαία ανάλυση των περίπλοκων σχέσεων του φιλοσόφου με τον Μπέρτολτ Μπρεχτ. Το διδακτικό στοιχείο του επικού θεάτρου, όπως και η επίθεση του Μπένγιαμιν ενάντια σε κάθε μορφή καλλιτεχνικής αυτονομίας, η πρόταξη της πολιτικής στράτευσης ως μέτρου της ίδιας της αισθητικής ή θεωρητικής αξίας, καταδεικνύονται ως συνέπειες του προγράμματος του πρώιμου γερμανικού ρομαντισμού, όπου η αναστοχαστική ειρωνεία και η κριτική καταργούν έσωθεν το έργο τέχνης, διαλύοντάς το μέσα στον κόσμο – και, διαμιάς, «ποιητικοποιώντας» τον τελευταίο, αποδίδοντάς του μια αυτονομία την οποία, στον καπιταλισμό, μόνο η τέχνη επιτρέπεται να διεκδικεί, ξεπέφτοντας μοιραία στην ιδεολογία.

Ο Μπένγιαμιν κινείται έτσι προς τον Αντόρνο, ενόσω και ο Αντόρνο κινείται προς τον Μπένγιαμιν. Αν δεν συναντιούνται (και ίσως δεν πρέπει να συναντηθούν), είναι επειδή με μια τέτοια σύμπτωση οι Συμπληγάδες θα έκλειναν και θα παρέδιδαν μια απλώς υποκειμενική συμφιλίωση σαν παρωδία ουτοπίας μέσα σε μια μη συμφιλιωμένη αντικειμενικότητα. Ούτε όμως πρέπει οι δύο αυτοί αξεπέραστοι πόλοι της σύγχρονης κριτικής σκέψης να διαχωριστούν: ο Οδυσσέας, δηλαδή κάθε διαφωτισμός που θα άξιζε ακόμα να λέγεται τέτοιος, δεν δικαιούται σήμερα να κάνει ούτε βήμα παραπέρα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας