Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μακρόσυρτη ωδή στην εντροπία

Μακρόσυρτη ωδή στην εντροπία

  • A-
  • A+

Ανάμεσα στις εναρκτήριες φράσεις μυθιστορημάτων που έμειναν στην ιστορία της λογοτεχνίας, όπως της Μεταμόρφωσης του Κάφκα, της Αννα Καρένινα του Τολστόι ή της Λολίτας του Ναμπόκοφ, θα πρέπει να συμπεριληφθεί κι η πρώτη φράση της Μελαγχολίας της αντίστασης του Λάζλο Κραζναχορκάι, αν όχι τόσο για το περιεχόμενό της, σίγουρα για την εντυπωσιακή της έκταση.

Οι 164 λέξεις που αντιστοιχούν σε περίπου μισή τυπογραφική σελίδα μέχρι να φτάσει ο αναγνώστης στην πρώτη τελεία μας εισάγουν στο συγγραφικό ιδίωμα του πολυβραβευμένου Ούγγρου πεζογράφου, ο οποίος συνέδεσε τη γραφίδα του με αυτές τις εξαιρετικά μακροσκελείς και δαιδαλώδεις προτάσεις.

Φυσικά, μια τέτοια εκκεντρική υφολογική επιλογή δεν θα μπορούσε παρά να αντιστοιχεί και σε ένα αντίστοιχα εκκεντρικό περιεχόμενο: Ενα περιπλανώμενο τσίρκο καταφτάνει σε μια επαρχιακή πόλη της Ουγγαρίας και στήνει τη σκηνή του στο κέντρο της πλατείας. Ατραξιόν του τσίρκου είναι μια φάλαινα, το κουφάρι της οποίας μπορεί να δει κανείς αφού πληρώσει εισιτήριο και στριμωχτεί σε μια πελώρια ουρά από περίεργους επισκέπτες.

Το πελώριο αυτό κήτος που έχει αποσπαστεί από τον κόσμο όπου ανήκει και έχει μετατραπεί σε έκθεμα αποκτά δυσοίωνο χαρακτήρα μέσα στην αφήγηση.

Θα μπορούσαμε να πούμε πως το ακίνητο πλάσμα του βυθού αποτελεί τον ομφαλό ενός υπό διάλυση κόσμου που ο συγγραφέας βάζει να περιστρέφεται γύρω του όπως σε ένα γαϊτανάκι. Κάθε ήρωας κρατάει κι από μια μακριά, παραληρηματική αφηγηματική κορδέλα και τρέχει.

Πρώτη εμφανίζεται σε ένα τρένο η μικροαστή, μικρόψυχη και φοβισμένη κυρία Πφλάουμ, να ταξιδεύει ανάμεσα σε τρομακτικά πρόσωπα άξεστων ανδρών και να φτάνει στο διαμέρισμά της αφού έχει ξεφύγει από μια μισοπραγματική-μισοφανταστική σεξουαλική επίθεση.

Μετά ο αφηγηματικός φακός εστιάζει στην αδίστακτη κυρία Εστερ που καταφέρνει να ανελιχθεί και να εδραιώσει την εξουσία της χειραγωγώντας τη βίαιη εξέγερση που λαμβάνει χώρα στον τόπο. Στη συνέχεια εμφανίζεται ο εν διαστάσει σύζυγός της, κύριος Εστερ, αποτραβηγμένος μουσικολόγος που απηυδισμένος από την ανθρώπινη βλακεία έχει παραιτηθεί από διευθυντής του ωδείου και ζει κλεισμένος στο σπίτι του με την έμμονη ιδέα να επαναχορδίσει το πιάνο του σύμφωνα με την πρωταρχική φυσική αρμονία.

Τελευταίο κεντρικό πρόσωπο αποτελεί ο Βάλουσκα, ο αγαθός «τρελός» του χωριού, ένας ταχυδρόμος που περιφέρεται ολημερίς παρατηρώντας με δέος το θαύμα του ουρανού και φροντίζει τον κύριο Εστερ με τον οποίο τον συνδέει μια τρυφερή, αμφίπλευρα προστατευτική σχέση. Οι ήρωες, σχεδιασμένοι με ειρωνικά σχολαστικό τρόπο, είναι με το ένα πόδι ριζωμένοι στη ρεαλιστική τους διάσταση, ενώ με το άλλο πατούν σε ένα συμβολικό επίπεδο, αντανακλώντας τον δισυπόστατο χαρακτήρα του αινιγματικού αυτού μυθιστορήματος.

Καθώς οι βασικοί ήρωες ξεδιπλώνουν σιγά σιγά τον χαρακτήρα και το προσωπικό τους σύμπαν, ο συγγραφέας ωθεί τα βήματά τους προς τη δίνη που ξεσπά καθώς η άφιξη του τσίρκου πυροδοτεί μια ανεξέλεγκτη εξέγερση. Σκοτεινό ρόλο στη βίαιη αυτή εξέλιξη παίζει ο Πρίγκιπας, τον οποίο δεν βλέπουμε ποτέ, παρά ακούμε μόνο διαμεσολαβημένα κάποια λόγια του. Οργανα της εξέγερσης γίνονται λίγες εκατοντάδες εξαγριωμένων αντρών που έχουν συρρεύσει από άλλες πόλεις ακολουθώντας το τσίρκο.

Η παλαιά τάξη πραγμάτων, με την αποσύνθεση των δεσμών και των θεσμών που τη χαρακτηρίζει, η εξέγερση με τα θηριώδη ένστικτα βίας που απελευθερώνει, η εκμετάλλευση της άναρχης βίας και η δρομολόγησή της στην υπηρεσία της νέας τάξης πραγμάτων που θυμίζει ολοκληρωτικά καθεστώτα περιγράφονται με δραματουργική μαεστρία από τον συγγραφέα, ο οποίος ενορχηστρώνει όλα τα επίπεδα αφήγησης σε μια εντυπωσιακή πράγματι σύνθεση.

Ο Κραζναχορκάι, γεννημένος το 1954, έζησε το μεταπολεμικό κομμουνιστικό καθεστώς της Ουγγαρίας και το έργο του έχει ολοφάνερα πολιτικό χαρακτήρα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως η Μελαγχολία της αντίστασης εκδόθηκε το 1986, χρονιά κατάρρευσης του κομμουνισμού στο λεγόμενο Ανατολικό Μπλοκ.

Εντούτοις, το απαισιόδοξο αυτό μυθιστόρημα, ρεαλιστικό στις μικρές του λεπτομέρειες και ονειρικό στο συνολικό του ατμοσφαιρικό περίγραμμα, δεν επιδέχεται μονοδιάστατες ερμηνείες. Οπως κάθε αλληγορικό μυθοπλαστικό σύμπαν, έτσι κι αυτό μπορεί να ξεκλειδωθεί με διάφορα κλειδιά, ανοίγοντας κάθε φορά και μια διαφορετική πόρτα ανάγνωσης.

Ετσι, ο Κραζναχορκάι δεν στήνει μόνο μια πολιτική «δυστοπία», αλλά τοποθετεί στην πλοκή σαν νάρκες καίρια φιλοσοφικά ερωτήματα σχετικά με τη δυνατότητα επιστροφής σε μια φυσική τάξη πραγμάτων, την απώλεια της αθωότητας, τη βία που ελλοχεύει στην ψυχή της μάζας, τη διαβρωτική ισχύ κάθε εξουσίας και πάνω απ’ όλα την καταδικασμένη φύση κάθε προσπάθειας ανάσχεσης της πορείας προς την καταστροφή και τη διάλυση.

Είναι αδύνατο και άρα και μελαγχολικό να αντιστέκεσαι στην εντροπία, μας λέει ο συγγραφέας με τη φωνή του κύριου Εστερ: «Οι άνθρωποι μιλούν για συντέλεια και για τελική κρίση γιατί αγνοούν ότι δεν θα υπάρξει ούτε συντέλεια ούτε τελική κρίση…, δεν υπάρχει κανένας λόγος γι' αυτό αφού ο κόσμος καταστρέφεται από μόνος του, καταστρέφεται για να ξαναρχίσει από το μηδέν, κι έτσι θα είναι πάντα, είναι τόσο προφανές όσο κι ο τρόπος που γυρνάμε ανίσχυροι άσκοπα μέσα στο σύμπαν […] από τη στιγμή που άρχισε αυτή η διαδικασία δεν μπορούμε να τη σταματήσουμε».

Η Μελαγχολία της αντίστασης είναι ένα σύνθετο αφηγηματικό αρχιτεκτόνημα που δεν αντλεί όμως την αξία του μόνο από την εγκεφαλικότητα της σύλληψής του. Η δύναμή του προέρχεται επίσης από την ποιητικότητα των εικόνων, καθώς κι από την υπόγεια δόνηση των αισθημάτων, που όσο προχωράει η πλοκή κλιμακώνονται και προσφέρουν στον αναγνώστη αληθινή ψυχική μέθεξη και πνευματική συγκίνηση.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το μυθιστόρημα μιας πόλης
Ο Αντρέι Μπέλι γεννήθηκε στη Μόσχα το 1880 και σπούδασε Μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο της πόλης προτού συνειδητοποιήσει ότι το πραγματικό του ενδιαφέρον ήταν στραμμένο στη συγγραφή. Τα πρώτα του έργα...
Το μυθιστόρημα μιας πόλης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στα σπλάχνα της απουσίας
Ο Alejandro Zambra στο σύντομο μυθιστόρημά του «Η ιδιωτική ζωή των δέντρων» αφηγείται όσα συμβαίνουν ή όσα σκέφτεται ο Χουλιάν κατά τη διάρκεια μιας βραδιάς, όσο η γυναίκα του απουσιάζει. Η απουσία γεννά την...
Στα σπλάχνα της απουσίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ταξίδι στην Αμερική του Φρανκ Μπάσκομπ
Πεζογράφος μακράς πνοής και μεγάλων αφηγηματικών ικανοτήτων, ο Ρίτσαρντ Φορντ έχει βρει στο αφηγηματικό προσωπείο του Φρανκ Μπάσκομπ το συγγραφικό alter ego του, ένα είδος άγρυπνης συνείδησης που περιφέρεται...
Ταξίδι στην Αμερική του Φρανκ Μπάσκομπ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Β' μέρος: 23 προτάσεις μεταφρασμένης πεζογραφίας
Σήμερα ολοκληρώνεται το πολυπρισματικό αφιέρωμα στην υπό έκδοση φθινοπωρινή ξένη λογοτεχνία, με άλλους δώδεκα σημαντικούς συγγραφείς. Οπως μας τους συστήνουν οι μεταφραστές τους, μέσα από το βιβλίο τους που...
Β' μέρος: 23 προτάσεις μεταφρασμένης πεζογραφίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφικές χειραψίες
15 συγγραφείς συστήνουν τα υπό έκδοση βιβλία τους. Επιλέγοντας δεκαπέντε τίτλους από τη συνολικά αξιοσύστατη φθινοπωρινή εκδοτική σοδειά, το «Ανοιχτό Βιβλίο» επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολυφωνικό πεζογραφικό...
Πεζογραφικές χειραψίες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φασματικές μνήμες
Ο Γκαζντάνοφ, όπως μας πληροφορεί ο Χρήστος Αστερίου στο διαφωτιστικό επίμετρο, μόλις πρόσφατα αναγνωρίστηκε για το έργο του, καθώς όσο βρισκόταν εν ζωή η μετανάστευση σε Παρίσι και Μόναχο και η επιμονή στη...
Φασματικές μνήμες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας