Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο

«Ανκόρ» (Σοφία Χιλλ―Αντώνης Μυριαγκός, Θέατρο Αττις)

Επιστροφή στον συλλογικό μύθο

  • A-
  • A+

Τα τριάντα δημιουργικά χρόνια του Θόδωρου Τερζόπουλου στο θέατρο γιορτάστηκαν μεταξύ άλλων εκδηλώσεων και με μια σημαντική εκδοτική πρόταση.

Η μετάφραση και έκδοση της μονογραφίας του Freddy Decreus για το θέατρο του Ελληνα σκηνοθέτη από την Αγρα έρχεται σήμερα να επιστεγάσει μια πολλαπλώς επιβεβαιωμένη υπόθεση: ότι αυτή τη στιγμή ο Τερζόπουλος είναι μακράν ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος του ελληνικού θεατρικού τρόπου σε διεθνή κλίμακα, ο πιο αναγνωρισμένος και συστηματικά ιχνηλατημένος σκηνοθέτης του μετά τον Ροντήρη.

Ο βασικός ίσως λόγος γι’ αυτό είναι πως εξ αρχής κιόλας, από εκείνες τις τρομερές «Βάκχες» του 1986, ο Τερζόπουλος αναζήτησε το θέατρο στα βαθύτερα υποστρώματα της ανθρώπινης ύπαρξης, πιο κάτω από την επικαιρότητα, την πολιτική και ιστορική σήμανση, κάτω ακόμη από τον λόγο και το νόημα, στον «μυθικό βυθό της ανθρωπότητας».

Το βιβλίο του Decreus θέλει να αποδείξει ότι ο Τερζόπουλος ανήκει ακριβώς στη χορεία εκείνων των καλλιτεχνών που θεραπεύουν μια τέχνη πανανθρώπινη.

Ο ίδιος ο Βέλγος θεατρολόγος έχει διαγράψει μέχρι σήμερα μια σημαντική ακαδημαϊκή καριέρα, που βασίζεται στις γερές κλασικές βάσεις του και εκτείνεται σε μια ολοένα και περισσότερο διευρυμένη διαδρομή γύρω από το κέντρο του αρχαίου κόσμου, σε εργασίες για το τελετουργικό θέατρο, μονογραφίες για καλλιτέχνες παγκόσμιου βεληνεκούς (όπως για τον Ρομέο Καστελούτσι) και μελέτες που υπερβαίνουν τα πραγματολογικά και σκηνικά στοιχεία του θεάτρου για να στραφούν προς τη βαθύτερη ανθρωπολογική του ανάλυση.

Η παρούσα μονογραφία έρχεται να πλαισιώσει άλλα, εξίσου σημαντικά εργαλεία εμβάθυνσης στο έργο του Τερζόπουλου (θυμίζω εδώ επιλεκτικά τις εργασίες των Σαμπατακάκη, Τσατσούλη, Βαροπούλου και Στρούμπου - δίπλα βέβαια στην περιγραφή της μεθόδου του από τον ίδιο τον σκηνοθέτη, σε αυτοτελείς εκδόσεις). Βασικοί άξονες στηρίζουν την ανάλυση του Decreus:

Ο πρώτος εξετάζει το πεδίο του μύθου ή, ευρύτερα, της «μυθοποιητικής λειτουργίας» που αποκτά το θέατρο του Τερζόπουλου (κεφάλαια 1, 2 και 3). Εδώ, όπως παρατηρεί ο μελετητής, οφείλουμε να διαχωρίσουμε τον μύθο σαν αφήγηση μιας παλιάς ιστορίας, από τον ίδιο μύθο σαν ίχνος μιας κατ' εξοχήν θεραπευτικής και «μαγικής» διαδικασίας, αντίδοτο στην «απολυταρχία της πραγματικότητας» και ίασμα στην «οντολογική θλίψη» που μας βαραίνει.

Ο Τερζόπουλος μεταφέρει τον μύθο σαν πράξη και ενέργεια, βιωματική κατάσταση ρήξης με το συμπαγές περίβλημα του λόγου, πράξη απελευθέρωσης από τα στεγανά της απομόνωσης που απέφερε ο «εκπολιτισμός» από τα πιο ζωογόνα, έμβια και απόκρυφα ένστικτά μας (κεφάλαιο 4).

Εργαλείο και πεδίο εφαρμογής αυτής της απελευθερωτικής θεραπείας του μύθου είναι το «Σώμα», που αποτελεί τον κατ' εξοχήν φορέα της ζωικής, ορμέμφυτης αλλά και καταπιεσμένης ενέργειας.

Τη σωματική παρουσία και μέθοδο εξετάζει ο Decreus στο δεύτερο μέρος της προσέγγισής του (κεφάλαιο 5). Παρουσιάζει εκεί την αφύπνιση ενός «εκστατικού σώματος» που, ενώ παραμένει σάρκινο, αποδεσμεύεται από τα όρια της υλικής υπόστασης, από την ορθολογική μαρτυρία κι από τη θέση του σαν κρύπτη των ενστίκτων και των βαθύτερων αναγκών.

Σε αυτό το σημείο ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η διαπίστωση του συγγραφέα ότι ένα μέρος του θεάτρου στον Τερζόπουλο τίθεται εκ των πραγμάτων εκτός των ορίων της γλώσσας και μπορεί να εξεταστεί μόνο «μεταφορικά», με όρους της φυσικής πραγματικότητας που καλούνται για να εξηγήσουν «κάτι ουσιαστικά μη δυνάμενο να εκφραστεί». Ο τρόπος προσέγγισης μεταφέρεται έτσι στο ανθρωπολογικό πεδίο της μετα-αφήγησης, που προτείνει ο Blumenberg, αλλά και στο πεδίο της ψυχανάλυσης (Lakan) και της αποδόμησης (Deleuze και Derrida).

Σε όλα αυτά υπάρχει μια κύρια μεταφορά, ένας μύθος που βρίσκεται πολύ κοντά στο κέντρο της όλης έρευνας: πρόκειται βέβαια για το «σώμα του Διόνυσου», στην τελετουργική του διάσταση, σώμα που σε κάθε παράσταση αποσυντίθεται και ανασυντίθεται, δεσμεύεται και αποδεσμεύεται επί σκηνής: «Οταν ο διονυσιακός ηθοποιός εμφανίζεται στη σκηνή… καλείται να αποχωριστεί τον παλιό "εαυτό του" και να γίνει ενδιάμεσος αγωγός, μηχανή παραγωγής ήχων, διεισδύοντας όσο βαθύτερα γίνεται στον εαυτό του, να βρει όλα εκείνα που θάφτηκαν και απορρίφθηκαν στη διάρκεια της ιστορίας, της δικής του ή της συλλογικής, συνειδητά ή υποσυνείδητα, σε φυσικό, διανοητικό ή πνευματικό επίπεδο», παρατηρεί ο συγγραφέας.

Η μέθοδος του Τερζόπουλου είναι μια μακρά αναζήτηση αυτού του εκστατικού σώματος στον κόσμο - απόδειξη πως υπάρχει ακόμα ένας ανοιχτός δρόμος αυτογνωσίας και ελευθερίας, επικοινωνίας με τον κόσμο αλλά και τον εαυτό μας.

Αυτή η παρατήρηση οδηγεί στον επίλογο του βιβλίου, που αφιερώνεται στον «νέο ουμανισμό» τον οποίο ο ερευνητής εντοπίζει στο θέατρο του σκηνοθέτη. Το θέατρο του Τερζόπουλου διέγραψε μέχρι σήμερα μια μακρά πορεία, αναζητώντας τα ίχνη του Διόνυσου στις πιο απόμακρες γωνιές του πλανήτη.

Είναι ένα ταξίδι επιστροφής του θεάτρου στον κοινό τόπο του συλλογικού μύθου, για να διακηρύξει από εκεί την ανάγκη για συμπόνια και κατανόηση, την κάθαρση της βίας, τη συμφιλίωση με τον άλλον ως αναπόσπαστο μέρος ενός κοινού πεπρωμένου. Πέρα από τους περιορισμούς του ορθολογισμού και του «εξουσιαστικού δυτικού Εγώ», η πρόταση του Τερζόπουλου, με τα λόγια του ίδιου του Decreus, «επιθυμεί την πραγμάτωση μιας συνάντησης κόσμου και σώματος, μύθου και λόγου, όπου οι κατηγορίες αυτές θα παύουν να είναι αντίθετες».

Η μετάφραση του Γιάννη Σιδέρη αντιπαρέρχεται με επιτυχία τον όγκο της ορολογίας και την πλεκτή έκφραση του συγγραφέα. Ορισμένα τυπογραφικά λάθη μπορούν να διορθωθούν σε επόμενη έκδοση του βιβλίου. Συμπερασματικά, το βιβλίο με το κύρος και το ειδικό βάρος του μέλλεται να γίνει ένας ακόμη οδηγός στο θέατρο του Τερζόπουλου, ακόμη ένας κήρυκας της αξίας του στην εγχώρια και διεθνή βιβλιογραφία για τον δημιουργό.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γόνιμη συγκομιδή
Από το 1977, όταν για πρώτη φορά διδάσκεται αυτόνομα μάθημα θεάτρου στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, μέχρι σήμερα, η πορεία της ελληνικής θεατρολογίας συνδέθηκε με την εργασία πρωτοπόρων επιστημόνων, αποκτώντας εν...
Γόνιμη συγκομιδή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
Οσοι πιστοί -στον Σέξπιρ- προσέλθετε… Η περσινή παγκόσμια επέτειος για τα 400 χρόνια από τον θάνατο του Αγγλου τροβαδούρου έφερε μεταξύ πολλών άλλων και μια «αληθινά καλή ιδέα» στον χώρο των αγγλικών εκδόσεων...
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη
Απ’ ό,τι φαίνεται κανείς δεν γίνεται να ασχοληθεί με τον Τόμας Μπέρνχαρντ άπαξ και περιστασιακά. Η χαρακτηριστική περιδίνησή του στα βιβλία του, μέχρι του σημείου όπου η πίεση εξουθενώνει τις λέξεις, φαίνεται...
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψιμος Ιψεν
Το αφιερωμένο στον Ερρίκο Ιψεν λογοτεχνικό έτος 2014, πριν από δύο χρόνια, επιβεβαίωσε, μετά τη συγκέντρωση των διεθνών μεταφράσεων και παραστάσεων του Νορβηγού δραματουργού από το θεατρικό Ινστιτούτο του...
Οψιμος Ιψεν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρώτο αποφασιστικό βήμα
Δύο νέες, πρωτοεμφανιζόμενες συγγραφείς, η Δέσποινα Mπάτρη και η Βίκυ Τσελεπίδου περίπου συνομήλικες, από την Αθήνα η μία, από την επαρχία η άλλη, δίνουν ευδιάκριτο και ώριμο σήμα στον λογοτεχνικό χάρτη.
Πρώτο αποφασιστικό βήμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χαρτογραφώντας το θέατρο στη Ζάκυνθο
Η πολύ ιδιαίτερη ιστορική συνθήκη εντοπιότητας στα Επτάνησα είναι το πλαίσιο εντός του οποίου κινείται η σημαντική δίτομη έκδοση για το θέατρο της Ζακύνθου τον 19ο αιώνα του Διονύση Ν. Μουσμούτη. Ο ίδιος είναι...
Χαρτογραφώντας το θέατρο στη Ζάκυνθο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας