Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
H ηθική ως ολοκλήρωση της μεταφυσικής
ΗΛΙΑΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

H ηθική ως ολοκλήρωση της μεταφυσικής

  • A-
  • A+

Ο μεγάλος Ελβετός θεολόγος Καρλ Μπαρτ (1886-1968), ο μεγαλύτερος θεολογικός νους του 20ού αιώνα, εντάσσεται, αναμφίβολα, στην κύρια γραμμή της λουθηρανικής θεολογίας της σωτηρίας sola fide, sola gratia και sola scriptura («εκ μόνης της πίστεως, εκ μόνης της χάριτος και εκ μόνης της Βίβλου»).

Στο «Κάλεσέ με», όπως και σε όλα τα βιβλία του, ο Μπαρτ δεν γράφει, ωστόσο, επιστημονική πραγματεία. Ο Μπαρτ δεν είναι διανοούμενος γραφείου, συνομιλεί με τους ανθρώπους.

Το βιβλίο (στην εξαίρετη μετάφραση του Πέτρου Γιατζάκη) αποτελείται από μια σειρά των κηρυγμάτων που ο μεγάλος θεολόγος –και διωχθείς από τον ναζισμό– εκφώνησε κατά την τελευταία δεκαετία της ζωής του στις φυλακές της γενέτειράς του, της ελβετικής πόλης της Βασιλείας.

Οι συνθήκες εκφοράς αυτών των κηρυγμάτων είναι πολύ διαφορετικές από τις συνηθισμένες: όπως αναφέρεται και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, ο Μπαρτ παρατηρεί ότι μέσα σε αυτό το σωφρονιστικό κατάστημα «όλα ήταν κατά κάποιο τρόπο πιο πραγματικά από ό,τι σε μια συνηθισμένη εκκλησία με τους κανονικούς χριστιανούς που συναθροίζονται εκεί». Μακριά από «κάθε ατμόσφαιρα διδακτισμού και συγκατάβασης» ο Μπαρτ προσπαθεί να σκεφτεί τον Χριστό με αφετηρία ακριβώς αυτή τη συνθήκη της φυλακής και της αιχμαλωσίας:

«Μήπως άραγε ολόκληρη η ιστορία του Ιησού δεν είναι παρά μια μοναδική ιστορία για το ανήκουστο, το ότι δηλαδή ο αιώνιος και μέγας Θεός συγκατέβη εθελοντικά στην αιχμαλωσία της ανθρώπινης φύσης και του ανθρώπινου είναι με ό,τι αυτό σημαίνει; Και μήπως τελικά δεν πιάστηκε στην κυριολεξία από τους ανθρώπους, δεν συνελήφθη, δεν φυλακίστηκε, δεν ανακρίθηκε, δεν καταδικάστηκε και δεν εκτελέστηκε ως εγκληματίας;» (14).

Καθένα από αυτά τα δώδεκα κηρύγματα αρχίζει και τελειώνει με μια αυτοσχέδια προσευχή. Ο Μπαρτ σχολιάζει ένα εδάφιο ή και έναν μόνο βιβλικό στίχο. Η σημασία τους για τη σκέψη εν γένει είναι μεγάλη.

Στο δεύτερο, επί παραδείγματι, από αυτά, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Μπορείς!», ο προσεκτικός αναγνώστης θα αναγνωρίσει εύκολα μια θεολογική κριτική στην καντιανή «ηθική του δέοντος» και των απρόσωπων κανόνων. Πράγματι, για τον Μπαρτ, η απόλυτη κυριαρχία του ρήματος «οφείλεις» στην ηθική είναι προβληματική, γιατί μπορεί να την κάνει απρόσιτη και ανέφικτη.

Δεν μπορεί, λέει ο Μπαρτ, ο ηθικός νόμος να στέκεται «πάνω από μας, όπως η κορυφή ψηλού βουνού κρυμμένη σε σκοτεινή νεφέλη» (28), χωρίς να εγγράφεται μέσα στην καρδιά μας. Οταν, λέει ο Μπαρτ, ακούω το «οφείλεις!» μόνο εξωτερικά, τότε «στήνω απέναντι από το βουνό του [του νόμου του Θεού] το δικό μου, απλώς τεχνητό βουνό, το όρος της φρονιμάδας μου, της αρετής μου, της δικαιοσύνης μου, ίσως και της ευσέβειάς μου» (30-31). Ο «ευσεβής» και ο «ενάρετος» μπορεί όμως να γίνει σκληρός, ανελέητος.

Η υπακοή που ζητά ο Θεός δεν είναι η «εκπλήρωση μιας νόρμας», όπως έλεγαν στα κράτη του κομμουνιστικού ανατολικού μπλοκ. Ο Θεός γνωρίζει την ατέλεια και το έλλειμμά μας και δεν ζητά, λέει ο Μπαρτ, από εμάς παρά ένα μόνο πράγμα: να αφεθούμε στην αγάπη του και να τον αγαπήσουμε και εμείς από τη μεριά μας.

Η αγάπη είναι «η ρίζα, το νόημα και η δύναμη» των θεϊκών εντολών. Απέναντι σε αυτή την άπειρη θεϊκή αγάπη πολύ συχνά ο άνθρωπος αμύνεται και εφευρίσκει προσχήματα περιχαράκωσης. Από τη στιγμή όμως που ο Χριστός σταυρώθηκε και πέθανε για τον καθέναν από εμάς ξεχωριστά –και για τους αδύναμους, τους δειλούς, τους «ελάχιστους»– φανερώθηκε δίπλα στο δεοντολογικό «οφείλεις» ένα «μπορείς», δηλονότι η ελευθερία να αγαπήσουμε τον Θεό και τον άλλο άνθρωπο, η «ελευθερία να αφεθούμε στην αγάπη» (35).

Ο φαινομενικά απών από την ιστορία Θεός είναι ο Θεός της αγάπης και της δικαιοσύνης και είναι, ταυτόχρονα, ο πάσχων Θεός. Η τρομακτικότερη κραυγή που σκίζει τους αιώνες, η κραυγή του ίδιου του Χριστού πάνω στον Σταυρό («Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»), γίνεται έτσι εγγύτητα του Πάσχοντος και Εσταυρωμένου Θεού με τα βάσανα και τις θλίψεις των ανθρώπων.

Ο Χριστός πάσχει για όλους και για όλα και είναι ο μόνος που μπόρεσε κυριολεκτικά να αναλάβει και να ενσαρκώσει την άπειρη ευθύνη για τον άλλο άνθρωπο, είναι ο ίδιος αυτή η άπειρη αγάπη και ευθύνη. Ετσι μόνο μπορεί να αληθεύει το ότι ο Θεός είναι «ἐγγύς […] πᾶσιν τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτόν ἐν ἀληθείᾳ» (Ψλ 144, 18). Ο Λούθηρος έλεγε ότι «εκεί που ακούγεται η κραυγή, εκεί υφίστανται τέκνα Θεού!» (1).

Αποκαθαίροντας την έννοια του Θεού από κάθε θριαμβολογία και εθνική ή πολιτιστική αλαζονεία της δύναμης και της ταυτότητας, ο Μπαρτ αναδεικνύει –φαινομενολογικά– το βιωματικό της σύστοιχο, δηλαδή την ανθρώπινη κατάσταση με αφετηρία την οποία και μόνο μπορούμε να σκεφτούμε σωστά τον Θεό:

ο Θεός είναι κοντά στους φτωχούς, τους πάσχοντες, τους αναγκεμένους, σε όσους «μπορούν και θέλουν να κρατηθούν μόνον από αυτόν και δεν έχουν καμιά άλλη δυνατότητα εκτός από αυτήν, να ανακράξουν προς Αυτόν», ακόμη και να φωνάξουν, να διαμαρτυρηθούν, να εξεγερθούν (48). Η στάση αυτή προτυπώνεται στην Παλαιά Διαθήκη από τον Ιώβ (2).

Δύο ερωτήματα τίθενται εδώ: α) Ο Μπαρτ μάς προτείνει μια ηθική της άπειρης ή της πεπερασμένης ευθύνης για τον άλλο άνθρωπο; Και β) τι έχει να προσθέσει η θεολογία στην ηθική σκέψη;

Ξεκινώντας από το δεύτερο για να απαντήσουμε και στο πρώτο, η θεολογία έρχεται να απευθυνθεί στον σύγχρονο άνθρωπο από μια οπτική βαθύτερη από την οπτική της παραδοσιακής μεταφυσικής, την οπτική, ακριβώς, της ανθρώπινης ελλειμματικότητας.

Για το ίδιο το Ευαγγέλιο συναντάμε τον Χριστό στο πρόσωπο των αρρώστων, των ξένων, των φτωχών, των φυλακισμένων (Μτ 25). Η ηθική πράξη του αδύναμου ανθρώπου γίνεται στον Μπαρτ το «απείκασμα» ή ο «αντίλαλος» της πράξης του Χριστού, ό,τι έκανε εκείνος –ο «μεγάλος αχθοφόρος» (139)– κατά τρόπο απόλυτο, τέλειο και καθολικό –για όλους– μπορεί και ο ατελής άνθρωπος, με τη χάρη του Θεού, να το πραγματοποιήσει κατά τρόπο σχετικό και πεπερασμένο.

Η ηθική είναι η ολοκλήρωση και η επίστεψη της μεταφυσικής και της θεολογίας:

«Ενόσω εσείς βαστάζετε αμοιβαία τα εκατέρωθεν βάρη […] κάνετε σε μικρή και ατομική κλίμακα ό,τι έπραξε και πράττει Εκείνος σε μεγάλη και καθολική κλίμακα. Εκείνος ως ο Υιός του Θεού και ο τέλειος Σωτήρας και εσείς ως τα ατελέστατα παιδιά του. […].

Αν το κάνουμε αυτό σε κοινωνία με τον μέγα αχθοφόρο και ακολουθώντας τον, τότε, όσο μικρό και αν είναι το βάρος που σηκώνουμε, αποτελεί αφετηρία, μια αρχή της προσωπικής μας συμμετοχής στη δική του μεγαλειώδη τήρηση της εντολής: Ἀγάπα τόν πλησίον σου ὡς σεαυτόν!» (139-140).

  1. Karl Barth, H προς Ρωμαίους Επιστολή, ό.π., σ. 191.
  2. «Το βιβλίο του Ιώβ θα είχε μικρή σημασία, αν δεν συνέπιπταν αυτές οι δύο στάσεις [πίστη και εξέγερση] στο ίδιο πρόσωπο», στο Σταύρος Ζουμπουλάκης, Υπό το φως του μυθιστορήματος, Πόλις 2015, σ. 43 
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι ανησυχίες του συγγραφέα
Αν ο συγγραφέας μπορέσει να κάνει τον αναγνώστη, να διακρίνει τα δεύτερα και τα τρίτα επίπεδα της γραφής, τότε έχει ήδη πετύχει πολλά. Κι αυτό είναι από τις βασικές αρετές της καλής τέχνης, αφού παρουσιάζει...
Οι ανησυχίες του συγγραφέα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μάχη απέναντι στα κλειστά συστήματα
Στο βιβλίο του Θανάση Καλαφάτη «Μια ηλιαχτίδα σε πέτρινους τοίχους - Τα χρόνια του εγκλεισμού, 1966-1974» αποτυπώνεται μια ολόκληρη δεκαετία μέσα από 64 προσωπικές ιστορίες.
Μάχη απέναντι στα κλειστά συστήματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
Συνδυάζοντας φιλολογική οξυδέρκεια, βαθιά γνώση της λογοτεχνίας μας του 20ού αιώνα και αναγνωστική ευαισθησία, η Αθηνά Βογιατζόγλου στρέφει, για ακόμα μια φορά, το ερευνητικό της ενδιαφέρον στο πεδίο της...
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θέλω το γράψιμο να μας κάνει να έχουμε κάτι να περιμένουμε
Το πρώτο βιβλίο του Νίκου Βεργέτη, το «Χόλι Μάουντεν» (εκδ. Κέλευθος 2017), χαρακτηρίστηκε –ατυχώς κατά τη γνώμη μου– παραληρηματικός μονόλογος ενός ετοιμοθάνατου. Το «Χόλι Μάουντεν» ασφαλώς και έχει τη μορφή...
Θέλω το γράψιμο να μας κάνει να έχουμε κάτι να περιμένουμε
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας