• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    20°C 14.6°C / 21.9°C
    0 BF
    51%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    18°C 15.3°C / 20.5°C
    1 BF
    70%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.0°C / 19.0°C
    1 BF
    44%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.9°C / 15.3°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    0 BF
    82%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    17°C 14.7°C / 19.7°C
    2 BF
    51%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.2°C / 13.4°C
    2 BF
    38%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.6°C / 17.9°C
    1 BF
    47%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.8°C / 22.5°C
    2 BF
    71%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    3 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    22°C 19.1°C / 23.3°C
    3 BF
    56%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    21°C 16.6°C / 20.7°C
    2 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.0°C / 21.0°C
    2 BF
    68%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.9°C / 13.5°C
    0 BF
    76%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    13°C 13.5°C / 13.5°C
    1 BF
    36%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    23°C 14.8°C / 23.2°C
    0 BF
    65%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    18°C 14.8°C / 22.1°C
    2 BF
    72%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.9°C / 19.9°C
    2 BF
    69%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 14.7°C / 20.5°C
    2 BF
    97%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.8°C / 12.8°C
    1 BF
    31%
ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ

Θύτες και θύματα της διπλανής πόρτας

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε δεκάδες χιλιάδες εκτοπισμένους επιζώντες στους δρόμους της επιστροφής προς το σπίτι τους ή περιπλανώμενους σε αναζήτηση μιας νέας πατρίδας για να παλέψουν να ξεχάσουν τα βάσανα και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους.

Βρήκε, επίσης, χιλιάδες εγκληματίες πολέμου και τους συνεργάτες τους να αναζητούν νέες ταυτότητες, μερικές φορές και νέες πατρίδες, για να ξεχαστούν από τον κόσμο, να αποκρύψουν ή να ξαναγράψουν το παρελθόν τους. 

Τα βιβλία που παρουσιάζουμε αφορούν αυτούς τους ανθρώπους, θύματα ή θύτες του πολέμου. Αντλούν από την αμερικανική παράδοση της έρευνας-ρεπορτάζ που δανείζεται ορισμένες τεχνικές από το μυθιστόρημα. Περιλαμβάνουν έρευνα στον Τύπο, σε αρχεία, προσωπικές συνεντεύξεις, καταγράφουν λεπτομέρειες που αφορούν τα πρόσωπα και τη ζωή τους, επιδιώκουν να μας μεταφέρουν στην ατμόσφαιρα που κυριαρχούσε στα μεταπολεμικά χρόνια. 

Το βιβλίο του βραβευμένου με Πούλιτζερ Ερικ Λίχτμπλαου ξεκινά από τους τελευταίους μήνες πριν τελειώσει ο πόλεμος και φτάνει ώς τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Εστιάζει στις ιστορίες ορισμένων από τους χιλιάδες ναζί, από τη Γερμανία και από χώρες που είχαν συνταχθεί με τις δυνάμεις του άξονα, οι οποίοι βρήκαν καταφύγιο στις ΗΠΑ.

Εχτισαν μια φιλήσυχη ζωή, φιλοτέχνησαν το πορτρέτο του ευυπόληπτου οικογενειάρχη και προσφέροντας υπηρεσίες στη CIA εξαγόρασαν την ιδιότητα του Αμερικανού πολίτη.

Ηταν βέβαια η εποχή του ψυχρού πολέμου, όταν το αμερικανικό κράτος έμοιαζε πρόθυμο να λησμονήσει ναζιστικά «μικρά εγκλήματα», αν κάτι τέτοιο ωφελούσε τον πόλεμο ενάντια στον «κομμουνιστικό κίνδυνο». Από τη δεκαετία του 1970 ορισμένοι «μοναχικοί καβαλάρηδες», δημοσιογράφοι ή εισαγγελείς, ένας ερευνητής ή κάποιο μέλος του Κογκρέσου πασχίζουν να φέρουν στην επιφάνεια το ναζιστικό παρελθόν «φιλήσυχων μεταναστών».

Ακόμη και όταν θα δημιουργηθεί στο υπουργείο Δικαιοσύνης ειδικό γραφείο δίωξης των ναζί, οι ενέργειές τους δεν θα έχουν πάντα το αναμενόμενο αποτέλεσμα της προσαγωγής και καταδίκης ή της απέλασης των πρώην ναζί από τη χώρα. Προσκρούουν στη CIA, στον κρατικό μηχανισμό και στη γενική αδιαφορία. 

Πριν ακόμη την παράδοση της Γερμανίας, Γερμανοί στρατιωτικοί χρησιμοποιήθηκαν από τους Αμερικανούς. Εξέχον παράδειγμα ο στρατηγός Καρλ Βολφ, που υπό την προστασία του επικεφαλής της CIA, Αλεν Ντάλες, προσέφερε τις υπηρεσίες του, σε αντάλλαγμα της εξαίρεσής του από τις δίκες της Νιρεμβέργης.

Είναι γνωστό ότι ο κόσμος των νομοταγών Αμερικανών που ήταν πρώην ναζί περιλάμβανε περισσότερους από 1.600 επιστήμονες που στελέχωσαν το διαστημικό πρόγραμμα της Αμερικής. Ενας από αυτούς ήταν συνεργάτης του φον Μπράουν: ο Αρθουρ Ράντολφ, που είχε επιβλέψει την καταναγκαστική εργασία σε στρατόπεδα για την κατασκευή πυραύλων βασανίζοντας κρατούμενους-σκλάβους.

Ενας άλλος, ο γιατρός Ουμπέρτους Στρούνγχολντ, διενεργούσε ιατρικά πειράματα σε κρατούμενους με σκοπό να εξασφαλίσει ασφαλείς συνθήκες για τους αεροπόρους της Λούφτβαφε. 

Αλλά δεν ήταν μόνο στρατηγοί και επιστήμονες αυτοί που βρήκαν καταφύγιο στις ΗΠΑ. Η CIA και το FBI στρατολόγησαν κατασκόπους και πληροφοριοδότες ανάμεσα σε Γερμανούς και συνεργάτες τους που συμμετείχαν ενεργά στη γενοκτονία των Εβραίων, μέσα και έξω από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης.

Εντυπωσιακός, αλλά όχι μοναδικός, ήταν ο βίος και η πολιτεία του Τομ Σομπζόκοφ. Ο Σομπζόκοφ, που καταγόταν από το Κρασνοντάρ στον Βόρειο Καύκασο, μετά την είσοδο των Γερμανών λιποτάκτησε από τον σοβιετικό στρατό, φόρεσε τη γερμανική στολή και συμμετείχε ενεργά στο κυνήγι και την εξόντωση των Εβραίων στην Αυστρία, την Πολωνία και την Ουγγαρία.

Μετά το τέλος του πολέμου εργάστηκε για λογαριασμό της CIA, που γνώριζε το παρελθόν του, και έλαβε την άδεια να μεταναστεύσει στις ΗΠΑ. Οταν η CIA αναγκάστηκε να τον απομακρύνει, ο Σομπζόκοφ βρήκε νέο εργοδότη, το FBI.

Σχεδόν τυχαία ένας ερευνητής της Κοινωνικής Ασφάλισης ενδιαφέρθηκε για το παρελθόν του. Ακολούθησαν καταγγελίες, δικάστηκε το 1979, η υπόθεση γνώρισε συνεχείς ανατροπές, καθώς ο ίδιος ενεργοποίησε ποικίλες διασυνδέσεις και οπαδούς. Το υπουργείο Δικαιοσύνης δεν κατόρθωσε ποτέ να τεκμηριώσει την κατά τα άλλα βέβαιη ενοχή του. Το 1985 παγιδεύτηκε σε έκρηξη του αυτοκινήτου του, που προκλήθηκε πιθανότατα από εβραϊκές οργανώσεις. 

Ιστορίες εγκληματιών πολέμου που κατοικούν στη διπλανή πόρτα, που πωλούν υπηρεσίες κατασκοπίας στον ψυχρό πόλεμο, ξεπλένουν το ένοχο παρελθόν τους και διαφεύγουν για πάντα από τη Δικαιοσύνη διότι, εκτός των άλλων, οι αποφασισμένοι διώκτες τους -όπως είδαμε πρόσφατα στην ταινία για τον εισαγγελέα Φριτς Μπάουερ ή όπως διαβάσαμε στο βιβλίο του Σερζ και της Μπεάτε Κλαρσφέλντ- γνώρισαν ανυπέρβλητα εμπόδια στον εντοπισμό αλλά και στη σύλληψή τους. Η ζωηρή αφήγηση στο βιβλίο του Λίχτμπλαου μας πληροφορεί για μια σκοτεινή όψη της ήττας του ναζισμού. 

Το βιβλίο της Κατερίνας Οικονομάκου εστιάζει στην άλλη πλευρά, εκείνη των θυμάτων, σε έναν Θεσσαλονικιό επιζώντα του Αουσβιτς και στη μεταπολεμική του ιστορία. Η συγγραφέας στηρίζει την έρευνά της στη μελέτη ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών αρχείων, σε αρχειακές οπτικοακουστικές μαρτυρίες, σε συνεντεύξεις που πήρε η ίδια από ιστορικούς, από πρόσωπα του οικογενειακού περίγυρου του «ήρωά» της και από ανθρώπους που τον γνώρισαν. 

Ο Εστρόγκο Ναχάμα ήταν ένας εικοσιπεντάχρονος νεαρός ψάλτης όταν το 1943, μαζί με τους Εβραίους της πόλης του, εκτοπίστηκε από τη Θεσσαλονίκη στο Αουσβιτς.

Ηταν ένας από τους ελάχιστους που επέζησαν και ο ίδιος πίστευε ότι χρωστούσε την τύχη του στο σπάνιο ταλέντο της φωνής του και στα τραγούδια που μέσα σε ζοφερές συνθήκες αντάλλαξε για ένα κομμάτι ψωμί. Ηταν επίσης ένας από τους λίγους επιζώντες Ελληνοεβραίους που επέλεξαν να μην επιστρέψουν στη γενέθλια πόλη τους, όπου η οικογένειά του είχε ξεκληριστεί, και να παραμείνει στη Γερμανία.

Εκεί κάντορας στη συναγωγή, έγινε μέλος της μικρής εβραϊκής βερολινέζικης κοινότητας που αναγεννήθηκε. Ηδη από το 1948, κάθε εβδομάδα, στη λειτουργία της Παρασκευής, η φωνή του Εστρόγκο ακουγόταν από τον ραδιοφωνικό σταθμό που είχε την έδρα του στην αμερικανική ζώνη του Βερολίνου. Δούλεψε σκληρά για να τελειοποιήσει την τέχνη του, έγινε διάσημος και περιζήτητος. Η καριέρα του υπήρξε λαμπρή στο δυτικό Βερολίνο, ενώ για χρόνια πρόσφερε τακτικά τις υπηρεσίες του στην ανατολική πλευρά της διαιρεμένης πόλης. 

Συναυλίες, χορωδίες, λειτουργίες, η φωνή του Εστρόγκο έλαμψε από τη συναγωγή του ανατολικού Βερολίνου ώς τη χολιγουντιανή ταινία «Καμπαρέ». Ερωτεύτηκε, απέκτησε έναν γιο, συνεργάτες, κέρδισε την εκτίμηση στο περιβάλλον του και, όμως, ποτέ δεν έμαθε καλά γερμανικά, ποτέ δεν θέλησε να αποκτήσει γερμανικό διαβατήριο.

Δεν άντεχε τις αναμνήσεις ούτε ήθελε να μιλάει για τη Θεσσαλονίκη. Κι ίσως ο γιος του να έχει δίκιο όταν στο ερώτημα της Οικονομάκου γιατί ο πατέρας του έμεινε στη Γερμανία απαντά: «Νομίζω πως δεν ήταν συνειδητή απόφαση. Δεν το θέλησε, δηλαδή. Ετσι ήρθαν τα πράγματα». 

Η Κατερίνα Οικονομάκου αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο την έρευνά της, μοιράζεται με τον αναγνώστη τις δυσκολίες, τα προσκόμματα, τις ευτυχείς συναντήσεις, τα συναισθήματά της. Μέσα από τις αφηγήσεις των οικείων του και όσων δούλεψαν μαζί του, προσπαθεί να σκιαγραφήσει τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του Εστρόγκο, στον οποίο αναγνωρίζει την προσωπικότητα του καλλιτέχνη, τις αρετές της ανεκτικότητας και του ανθρωπισμού.

Διατυπώνει ερωτήματα για τις επιλογές του, για την πολιτική του συνείδηση. Ο μεταπολεμικός βίος του Εστρόγκο στη Γερμανία μάς ανοίγει ένα παράθυρο να αντικρίσουμε τη ζωή στη μεταπολεμική Γερμανία, το φάσμα του αντισημιτισμού που η παρουσία του δεν έπαψε να στοιχειώνει τον αγώνα των επιζώντων για μια νέα ζωή από την αρχή. Ο τόσο ξεχωριστός Εβραίος καλλιτέχνης και ψάλτης Εστρόγκο Ναχαμά δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί κομμάτι της συλλογικής ιστορίας των Εβραίων της Ευρώπης. 

Τα βιβλία του Λίχτμπλαου και της Οικονομάκου πραγματεύονται δύσκολα ζητήματα με τρόπους που ίσως αφήνουν εκτός του πεδίου τους κάποιες όψεις και προβληματισμούς που απασχολούν τους ιστορικούς. Ωστόσο, χάρη στην επίμονη δημοσιογραφική έρευνα και τη ζωηρή τους αφήγηση διαβάζονται με αμείωτο ενδιαφέρον και συμβάλλουν στην κατανόηση της πολύ πρόσφατης, της άμεσης Ιστορίας μας. 

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας