• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.5°C / 29.0°C
    4 BF
    48%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 24.7°C / 27.5°C
    5 BF
    45%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 29.3°C
    3 BF
    66%
  • Ιωάννινα
    Βροχοπτώσεις μέτριας έντασης
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    3 BF
    43%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    4 BF
    94%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    24°C 23.2°C / 24.3°C
    3 BF
    43%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 20.4°C / 20.6°C
    5 BF
    43%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    28°C 28.2°C / 28.2°C
    2 BF
    40%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 21.5°C / 24.7°C
    2 BF
    68%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.1°C / 26.9°C
    3 BF
    50%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.4°C / 25.8°C
    2 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.7°C / 26.2°C
    3 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 24.9°C
    4 BF
    83%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    25°C 24.9°C / 27.3°C
    4 BF
    44%
  • Λαμία
    Βροχοπτώσεις μέτριας έντασης
    29°C 29.5°C / 29.5°C
    2 BF
    78%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.8°C / 24.8°C
    2 BF
    57%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 24.7°C / 28.8°C
    2 BF
    39%
  • Καβάλα
    Θύελλα
    22°C 18.3°C / 21.6°C
    3 BF
    72%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    25°C 24.7°C / 25.7°C
    2 BF
    54%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 19.2°C / 19.2°C
    4 BF
    64%

Με τον Μαρξ ή πέρα από τον Μαρξ

  • A-
  • A+

Ο άνθρωπος και το νόημά του...

Η θεωρία των Μαρξ - Ενγκελς υπήρξε όντως καταλυτική για την πορεία της ανθρωπότητας, επηρεάζοντας αμέτρητους οικονομικούς και πολιτικούς αναλυτές σ' όλον τον κόσμο (πολλές εθνικές οικονομίες).

Οι επίγονοι άλλοτε τους μετέφρασαν καλά και άλλοτε ατύχησαν προσαρμόζοντας τις μαρξιστικές ιδέες σε... απροσάρμοστες αγορές.

Για τον Εριχ Φρομ, ο Μαρξ υπήρξε ένας σπουδαίος φιλόσοφος που «προσπάθησε να βοηθήσει τον άνθρωπο να δει πόσο χοϊκός είναι και ότι πρέπει να απαλλαγεί από τον σκοταδισμό που επέβαλλαν τυραννίες και θρησκείες» (ακόμη διαβάζεται με ευχαρίστηση και αμείωτο ενδιαφέρον το βιβλίο του «Η εικόνα του ανθρώπου στον Μαρξ»).

Στην προσπάθειά του αυτή, κάπου ξέχασε στον δρόμο την αγάπη και δεν έδωσε μεγάλη σημασία στον homo sapiens, τον homo demens και τον homo ludens, στα βαθιά δηλαδή στρώματα της σωματοψυχής· οδηγήθηκε χωρίς ίσως να το καταλάβει σε οικονομικούς ντετερμινισμούς που σχεδόν αμαυρώνουν το μεγάλο του πνεύμα και τη μεγάλη καλλιέργεια που αυτό θεράπευσε.

Ο κατασκευαστής άνθρωπος δεν είναι η έκφραση και το νόημα του ανθρώπου, παρότι τα εργαλεία ήταν εκείνα που τον έβγαλαν πιθανώς από τον πρωτογονισμό.

Το ότι όμως κατέβασε τον άνθρωπο (τη φιλοσοφία) από τον ουρανό στη γη τού αναγνωρίζεται από όλους, φίλους και αντιπάλους.

Ο Μαρξ των πρώτων βιβλίων (ο αποκαλούμενος «νεαρός Μαρξ») διαβάζεται απνευστί ακόμη και σήμερα και ίσως σ' αυτόν τον Μαρξ στηρίζεται ο Αγγλος μαρξιστής για να μας παροτρύνει να τον ξαναδιαβάσουμε.

Θα συμφωνήσουμε μαζί του - και ίσως ανακαλύψουμε πολλά αυτονόητα που έχουμε προσπεράσει χωρίς να δίνουμε σημασία...

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Ο Terry Eagleton, ένας πνευματώδης στοχαστής, μέσω 10 ερωταπαντήσεων που αφορούν τις κριτικές που έχουν διαχρονικά ασκηθεί στη σκέψη του Μαρξ, επιχειρεί να δείξει ότι ο μαρξισμός όχι μόνο δεν είναι νεκρός αλλά συνεχίζει να αποτελεί το πιο αποτελεσματικό εργαλείο για να οραματιστούμε ένα ανθρωπινότερο μέλλον.

Το συμπέρασμά του είναι ότι όλοι όσοι επιδιώκουμε έναν δικαιότερο κόσμο αναπόφευκτα είμαστε μαρξιστές.

Για τον Eagleton, τα γνωστικά θεμέλια της μαρξιστικής θεωρίας, όχι των επιγόνων της, των μαρξιστών, είναι απολύτως επαρκή και δεν υπάρχει καμία ανάγκη να επανιδρύσουμε τον μαρξισμό ή να αναζητήσουμε μετα-μαρξιστικές απαντήσεις στα σύγχρονα προβλήματα.

Πρόκειται για τη γνωστή αντίληψη που θεωρεί ότι οι επίγονοι και τα εγχειρήματα εφαρμογής της θεωρίας στην πράξη στρέβλωσαν τη μαρξιστική θεωρία.

Ποτέ δεν πίστεψα, ακόμα και στη μαρξιστική μου νεότητα, το δογματικό αυτό επιχείρημα.

Ο Μαρξ είναι ένας ριζοσπάστης διανοητής του διαφωτιστικού τόξου που μας πρόσφερε μια ριζική κοινωνιολογική κριτική της νεωτερικότητας, του βιομηχανικού καπιταλισμού, τα γνωστικά θεμέλια της οποίας δεν επαρκούν για να ερμηνεύσουν τη νέα φάση της νεωτερικότητας.

Ο Μαρξ είναι ένας κλασικός που η σκέψη του είναι γόνιμη και αναγκαία, αλλά δεν μας είναι περισσότερο ή λιγότερο χρήσιμη απ’ ό,τι μας είναι η σκέψη του Αριστοτέλη, του Επίκουρου και του Ηράκλειτου, του Σπινόζα, του Χέγκελ, του Ρουσό και του Φρόιντ, της Αρεντ, του Καστοριάδη και του Παπαϊωάννου.

Ο Μαρξ ως κλασικός είναι ξεπερασμένος αξεπέραστος.

Θα καταπιαστώ ακροθιγώς, σ’ αυτή τη σύντομη βιβλιοκριτική, με έναν από τους διαφωτιστικούς μύθους που γοήτευσαν τον Μαρξ και ατυχώς υπερασπίζει ο Eagleton.

Ο Μαρξ, σε αντιπαράθεση με τον μονοδιάστατο άνθρωπο του φιλελευθερισμού, τον ορθολογικό ατομιστή, που ασκεί ελεύθερα με ρυθμιστή την αγορά την εγωιστική του φύση, θεμελίωσε επίσης ένα ανθρωπολογικά μονοδιάστατο ον, τον homo faber (άνθρωπος κατασκευαστής).

Πρόκειται για μια μονοφυσιτική αντίληψη για την ανθρώπινη ταυτότητα, στον βαθμό που της αναγνωρίζει ως κύρια την ιδιότητα του κατασκευαστή (παραγωγού) των μέσων της ύπαρξής της.

Η ανθρώπινη ουσία ταυτίζεται με την παραγωγική δύναμη του ανθρώπου, με την εργασία και τον αγώνα ενάντια στη φύση, με την οντολογία των παραγωγικών δυνάμεων και της τεχνικής.

Ετσι συγκροτεί, όπως παρατηρεί ο Κ. Παπαϊωάννου, έναν κοινωνιολογικό μονισμό ο οποίος αναγορεύει τις παραγωγικές δυνάμεις σε δημιουργό της πραγματικότητας, σε αντίθεση με τη χεγκελιανή διαλεκτική που θεωρούσε την ιδέα ως δημιουργό της πραγματικότητας.

Για τον Μαρξ (βλ. γερμανική ιδεολογία), «αυτό που είναι οι άνθρωποι συμπίπτει με τα προϊόντα που παράγουν και με τον τρόπο που τα παράγουν», γι’ αυτό «η φύση που παράγεται από τη βιομηχανία είναι γνήσια ανθρωπολογική φύση» και «κάθε αυθεντικά ανθρώπινη δραστηριότητα υπήρξε ίσαμε τώρα εργασία, άρα βιομηχανία».

Ετσι, «αν η βιομηχανία νοηθεί ως η εξωτερίκευση των ουσιωδών δυνάμεων του ανθρώπου, μπορούμε να κατανοήσουμε τόσο τη φυσική ουσία του ανθρώπου όσο και την ανθρώπινη ουσία της φύσης».

Ιδού λοιπόν ο κατά Μαρξ άνθρωπος. Η ουσία του είναι η παραγωγική του φύση, είναι ένας homo economicus, ένας προμηθεϊκός παραγωγός, κατασκευαστής εργαλείων και προϊόντων.

Ο κοινωνιολογικός μονισμός του αναγνωρίζει μόνο τον οικονομικό ντετερμινισμό, περιορίζει τις ουσιώδεις δυνάμεις του ανθρώπου αποκλειστικά στις παραγωγικές του δυνάμεις που συνιστούν την πραγματική ανθρώπινη ιστορία.

Οτιδήποτε άλλο εμφανίζεται ως ανθρώπινη ιστορία είναι μια ψευδαίσθηση, κάθε μορφή εξω-οικονομικής ζωής δεν έχει πραγματική βάση, γι’ αυτό για τον Μαρξ «δεν υπάρχει ιστορία της πολιτικής, του δικαίου, της επιστήμης, της τέχνης, της θρησκείας, κ.λπ.».

Η οντολογία όμως των παραγωγικών δυνάμεων μετατρέπει τον άνθρωπο σε άθυρμα του οικονομικού ντετερμινισμού και καθιστά τον Μαρξ έναν από τους κήρυκες του καπιταλιστικού φαντασιακού, σύμφωνα με το οποίο τα πάντα εξαρτώνται από την απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

Να γιατί η Αριστερά, σχεδόν σε όλες τις εκδοχές της, νιώθει μια ακαταμάχητη έλξη από τον οικονομισμό, την παραγωγικότητα, τον καταναλωτισμό, την τεχνολογική πρόοδο, την ανάπτυξη σε όλες της μεταμφιέσεις της (βιώσιμη ανάπτυξη, λαϊκή ανάπτυξη, κ.λπ.).

Η κεντρική ιδέα της Αριστεράς είναι ότι θα έρθει σύντομα η στιγμή που η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, που είναι για τον Μαρξ η γνήσια ανθρωπολογική φύση, δεν θα μπορεί να συγκρατηθεί μέσα στα όρια του καπιταλισμού και έτσι θα δημιουργηθεί η υλική βάση για τον σοσιαλισμό.

Η Αριστερά ταυτίζεται πλήρως με τον φιλελευθερισμό ως προς την πρωτοκαθεδρία της οικονομίας, τον μονοδιάστατο ορισμό του ανθρώπου ως homo economicus και διαφοροποιείται μόνο ως προς την ανάγκη της ίσης κατανομής των αγαθών που παράγει η απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

Ο Διαφωτισμός και οι συνιστώσες του δημιούργησαν τον πιο τυραννικό θεό, την οικονομία, την πίστη στην αέναη ανάπτυξη, στην παράλογη δηλαδή ιδέα ότι προορισμός μας είναι να παράγουμε περισσότερα και να καταναλώνουμε περισσότερα.

Αν όμως η ανάπτυξη είναι η νέα θρησκεία, τότε χρειαζόμαστε οικονομικά άθεους, που να οργανώσουν την επιβράδυνση της οικονομίας, την αποανάπτυξη, και μέσω αυτής μια αξιοβίωτη ζωή που θα περιορίζει τις ανάγκες (επιθυμίες), τα εμπορεύματα, την ταύτιση της ευτυχίας με την απεριόριστη κατανάλωση.

*Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο ΤΕΙ Ηπείρου, συγγραφέας, [email protected]

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενα βιβλίο για τη μνήμη-θεμέλιο της Ιστορίας
Ο συγγραφέας του βιβλίου «Αχ! Μουρλοσκοτωμένο», Δημήτρης Παπαχρήστος, καταθέτει βιώματα ζωής μιας γενιάς που βρέθηκε στο κύμα σημαντικών γεγονότων και έγραψε Ιστορία.
Ενα βιβλίο για τη μνήμη-θεμέλιο της Ιστορίας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Βιβλιοπαρουσίαση: «Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα
To δεύτερο συγγραφικό  έργο του Στέλιου Μάινα, το μυθιστόρημα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μεταίχμιο και παρουσιάζεται σήμερα Τρίτη 22 Μαρτίου στο Public Συντάγματος, στις 20:30.
Βιβλιοπαρουσίαση: «Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ερμής vs Αφροδίτη
Ο Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος στο βιβλίο του «Ερμαφροδιτισμός - Μια συνομιλία μύθου και επιστήμης» αντιμετωπίζει το φυσικό φαινόμενο ιστορικά, κοινωνιολογικά και επιστημονικά.
Ερμής vs Αφροδίτη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Στον Νίκο Δαββέτα το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος του Athens Prize For Literature
Για το μυθιστόρημά του «Αντρες χωρίς άντρες» βραβεύτηκε με ο Νίκος Δαββέτας με το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος για το 2020 του Athens Prize For Literature.
Στον Νίκο Δαββέτα το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος του Athens Prize For Literature
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Οδηγός για τη Σκανδιναβική Αστυνομική Λογοτεχνία», του Νίκου Μ. Γεωργιάδη
Το νέο βιβλίο του συγγραφέα παρουσιάζεται τo απόγευμα της Πέμπτης 16 Δεκεμβρίου, στο Αθηναίων Πολιτεία, στο Θησείο.
«Οδηγός για τη Σκανδιναβική Αστυνομική Λογοτεχνία», του Νίκου Μ. Γεωργιάδη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας