Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μέθεξις ανθρώπων και πραγμάτων

Μέθεξις ανθρώπων και πραγμάτων

  • A-
  • A+

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Αν είναι αλήθεια αυτό που λέγεται, ότι κάθε συγγραφέας γράφει σε όλη του τη ζωή το ίδιο βιβλίο, ισχύει κατά μείζονα λόγο για τον Γιώργο Λιερό. Τα τέσσερα βιβλία που έχει εκδώσει μπορούν να διαβαστούν ως η ίδια, συνεχής και επίμονη συζήτηση στο πλαίσιο ενός συνόλου προβληματισμών που απασχολούν την παγκόσμια κινηματική Aριστερά την τελευταία εικοσαετία: άμεση δημοκρατία, υπεράσπιση των κοινών αγαθών, συνεργατικές/αλληλέγγυες οικονομίες και διλήμματα της κοινωνικής αναμέτρησης είναι μερικά από τα επανερχόμενα θεματικά της κέντρα.

Παρότι στα βιβλία αυτά συναντάμε παρεκβάσεις σε ζητήματα θεωρητικά και ανθρωπολογικά, που απηχούν τα διαβάσματα του συγγραφέα τους, η υφολογική δεσπόζουσα είναι αγωνιστική και προτρεπτική: γραμμένα ως επί το πλείστον στην ευκτική έγκλιση, τα εν λόγω κείμενα λειτουργούν προπαντός ως σαλπίσματα για την πραγμάτωση υψηλών αξιακών στόχων. Από εδώ βέβαια αναφύεται κι ένας κίνδυνος: να αποσυναρτηθούν τόσο από την –απογοητευτική– εμπειρική πραγματικότητα ώστε να διαβάζονται τελικά ως κείμενα πολιτικής φαντασίας.

Το τελευταίο αυτό βιβλίο με τον δηλωτικό τίτλο «Κοινά, κοινότητες, κοινοκτημοσύνη, κομμουνισμός», με πρόλογο του Γιώργου Καλλή, ένα εκτενές επίμετρο του Γιώργου Περτσά, δύο παραρτήματα του Ιωάννη του Χρυσοστόμου και του Ιβάν Ιλιτς, εγγίζει σχεδόν τις διαστάσεις συλλογικού έργου. Εκείνο που θα μπορούσα να κάνω στο πλαίσιο μιας σύντομης βιβλιοπαρουσίασης θα ήταν να υποδείξω μερικά πράγματα που με συγκινούν σε αυτό και τα οποία επιδοκιμάζω ανεπιφύλακτα.

1) Ο Γ. Λιερός τοποθετεί τη σκέψη του στη συνέχεια μιας μακράς επαναστατικής παράδοσης του 19ου και του 20ού αιώνα, αρνούμενος εξαρχής να κάνει διάκριση ανάμεσα στην αναρχική και την κομμουνιστική της συνιστώσα.

Παρακάμπτει χωρίς πολλές συζητήσεις τις ιστορικές διαστρεβλώσεις που προηγήθηκαν και αναδεικνύει την κοινή τους στοχοθεσία απέναντι στον πραγματικό ιδεολογικό τους αντίπαλο – τον φιλελευθερισμό σε όλες του τις μετενσαρκώσεις: «Ο φιλελευθερισμός κάθε άλλο παρά υποστηρίζει, εν γένει, την ελευθερία εναντίον της εξουσίας. Μια ιδεολογία απολογητική της αλλοτρίωσης δεν μπορεί να έχει σχέση με την ελευθερία. Κανένας αναρχισμός άξιος του ονόματός του δεν μπορεί να αποτελέσει γέφυρα ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τον κομμουνισμό […] Ο φιλελευθερισμός είναι το διαχρονικό όνομα της αστικής ιδεολογίας. Δεν μπορούμε στα σοβαρά να διακρίνουμε, στο θεωρητικό επίπεδο τουλάχιστον, τον νεοφιλελευθερισμό από τον αγγλικό ωφελιμισμό του 18ου αιώνα» (σελ. 321).

Δεν χρειάζεται να υπενθυμίσω εδώ, φαντάζομαι, τη ρομαντική καταγωγή όλων των εκδοχών ριζοσπαστικού κοινοτισμού, που εγέρθηκαν ως χειρονομία εναντίωσης στην αποξένωση και την πραγμοποίηση της ανεπτυγμένης «φιλελεύθερης» αστικής, και εν συνεχεία βιομηχανικής κοινωνίας. Θυμόμαστε μήπως πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά ο όρος «κομμουνισμός»;

Απαντάται στην έκφραση Kommunismus der Geister (Κομμουνισμός των Πνευμάτων) σ’ ένα χειρόγραφο που ανακαλύφθηκε σχετικά προσφάτως, γραμμένο στην τελευταία δεκαετία του δέκατου όγδοου αιώνα από τρεις σπουδαστές στο Θεολογικό Σεμινάριο της Τυβίγγης – μολονότι δεν ξέρουμε από ποιου ακριβώς το χέρι έχει γραφτεί: ήταν ο Χέγκελ, ο Χέλντερλιν και ο Σέλινγκ. Το χειρόγραφο είναι σήμερα καταχωρισμένο με τίτλο «Το Παλαιότερο Σχέδιο Προγράμματος του Γερμανικού Ιδεαλισμού».

2) Η δεύτερη θέση που θέλω να επιδοκιμάσω προκύπτει από τη χαρακτηριστική αντίληψη και των δύο συγγραφέων γι’ αυτό που ονομάζουν «τα κοινά». Αντίληψη πραξιακή και σχεσιακή ταυτόχρονα, πέρα από τον συμβατικό ποροκεντρισμό, που αποκρυσταλλώνεται στην ωραία έκφραση που ο Γ. Λιερός δανείζεται από τον Μαρσέλ Μος «μέθεξη ανθρώπων και πραγμάτων».

Γράφει σχετικά: «Τα “πράγματα” γενικά [...] διαμεσολαβούν τις ανθρώπινες σχέσεις αποτελώντας μέσα για την επιβίωση, κάνοντας δυνατή την πραγμάτωση των ανθρώπινων ικανοτήτων, όντας φορείς φαντασιακών σημασιών και μετέχοντας στη συγκρότηση των συμβολικών συστημάτων, των γλωσσών, κτλ. […] Στον κόσμο των πραγμάτων ανήκουν τα καταναλωτικά αγαθά, τα εργαλεία και, επίσης, οι λέξεις, οι παγιωμένες τελεστικές χειρονομίες, τα έργα τέχνης, κτλ.

Αφενός το πρόσωπο αναδύεται ως τέτοιο εφόσον του αποδίδεται από άλλα πρόσωπα ένα όνομα και του αναγνωρίζεται ένα πάγιο περίγραμμα [...] – καθώς το πρόσωπο πραγματώνει τις αναφαίρετες ικανότητές του με τις πράξεις και την παραγωγή πραγμάτων· αφετέρου τα πράγματα, καθώς υπεισέρχονται στις ανθρώπινες σχέσεις και διαμεσολαβούν την εγκόσμια δραστηριότητα και συνεργασία, επενεργούν ως φορείς κοινωνικών σημασιών, γίνονται σύμβολα [...], προικίζονται με δικές τους δυνάμεις, λειτουργούν ως σταθεροποιητές του κόσμου και, εν κατακλείδι, προσωποποιούνται [...].

Τα κοινά, επομένως, είναι πράγματα και ανθρώπινες σχέσεις μαζί [...]. Μέσ’ από την αποπραγμοποίηση/εμψύχωση φυσικών και κοινωνικών ποιοτήτων και την παραγωγή και αναπαραγωγή των κοινών, τα κοινά μπορούν να υψωθούν σε ιδέα. [Ο Μαρσέλ Μος γράφει στο “Δοκίμιο για το δώρο”:] “Οι ψυχές αναμιγνύονται με τα πράγματα και τα πράγματα με τις ψυχές. Πρόσωπα και πράγματα βγαίνουν το καθένα από τη σφαίρα του και συμπλέκονται μεταξύ τους. Αυτή ακριβώς η μέθεξη προσώπων και πραγμάτων αποτελεί το βασικό χαρακτηριστικό της σύμβασης και της ανταλλαγής”» (σελ. 292-293).

3) Το τρίτο σημείο που θέλω να τονίσω αφορά μια ιδιαίτερη εμμονή του Γιώργου την οποία θεωρώ ένα από τα πιο παραγωγικά κομμάτια της δουλειάς του: την ανάλυση μιας χαρακτηριστικής στρατηγικής του σύγχρονου, παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, της λεγόμενης «ζωνικής κατάτμησης».

Με τα λόγια του: «Δεν μπορούμε να συζητήσουμε γι’ αυτό τον πόλεμο των ταυτοτήτων [...] που μαίνεται σήμερα, ούτε για τις προοπτικές του έθνους ή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ή για τις όποιες τύχες του προτάγματος της δημοκρατίας των συνεταιρισμένων παραγωγών ή της κοινωνίας του δώρου, χωρίς να λάβουμε υπόψη τις ριζικές αναδιατάξεις [...] στον εθνικό χώρο […] οι οποίες γίνονται στο πλαίσιο του νέου τρόπου παραγωγής και της παγκόσμιας αγοράς. Ο χώρος της πόλης και ο χώρος του έθνους [...] εξαρθρώνονται και τεμαχίζονται σε ζώνες. Αλλες περιοχές αναβαθμίζονται [...] και άλλες ξεπέφτουν σε “ζώνες εξαίρεσης” [...].

Στις πόλεις, δύο ακραίοι πόλοι του διαχωρισμού είναι από τη μία οι “ιδιωτικές περιφραγμένες πόλεις” και από την άλλη τα “γκέτο” […] Καλά προστατευμένες και οριοθετημένες οικιστικές ζώνες των πόλεων, διοικητικά κέντρα αλλά και πλούσιες περιφέρειες [...] επικοινωνούν οριζόντια μεταξύ τους, συχνά παρακάμπτοντας ή αδιαφορώντας για το “υπερκείμενο” εθνικό επίπεδο […] Η άλλη άκρη του φάσματος, εκεί όπου κατοικεί ένα πολύ μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, είναι οι ζώνες ανομίας ή εξαίρεσης, εκεί που ο νόμος εφαρμόζεται με τη μη εφαρμογή του.

Στις ζώνες ανομίας [...] η αστυνομία επιβάλλεται σαν ξένος στρατός κατοχής, η σχέση κεφαλαίου/εργασίας εκδηλώνεται σε έναν δικαιικώς κενό χώρο σαν σχέση ωμής βίας και καταναγκασμού και η “ωσεί διαλυμένη” κοινωνία αναδιοργανώνεται μέσ’ από το οργανωμένο έγκλημα και τις συμμορίες που παίρνουν εκ των πραγμάτων εθνοτικά χαρακτηριστικά· εδώ είναι η γη του πολέμου όλων εναντίον όλων» (σελ. 266-268).

Οπως εγώ τουλάχιστον διαβάζω αυτή την πραγματικότητα (μεταξύ πολλών αλληλοδιαπλεκόμενων άλλων), εκείνο που έρχεται στο φως είναι μάλλον η αδυναμία των αντικαπιταλιστικών κοινωνικών κινημάτων σήμερα να παρατάξουν κάποια δραστική γραμμή άμυνας στην επίθεση του παγκοσμιοποιούμενου καπιταλισμού μετά τη διάλυση της ίδιας της πολιτικής σφαίρας που ήταν συνυφασμένη με τον παραδοσιακό χώρο του έθνους-κράτους.

Μια αναδιεκδίκηση, ανασύσταση κι επανεννοιολόγηση των «κοινών», όπως αυτή που επιχειρεί τολμηρά το εν λόγω βιβλίο, παραμένει μετέωρη, νομίζω, χωρίς τη συγκεκριμένη επεξεργασία μιας μεταβατικής στρατηγικής – αυτό είναι όμως θέμα μιας άλλης, πολύ πιο δύσκολης συζήτησης.

*Συγγραφέας, δοκιμιογράφος

 

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οχι περιθώριο, αλλά κέντρο ακριβώς*
«Να είσαι ριζοσπάστης σημαίνει να φτάνεις μέχρι τη ρίζα. Και ρίζα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος», έλεγε ο Μαρξ. Αυτή η αρχή διέπει και το είδος της δημοσιογραφίας που ασκεί και υπηρετεί ο Περικλής Κοροβέσης και η...
Οχι περιθώριο, αλλά κέντρο ακριβώς*
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
100 κείμενα-αποκρίσεις στην πανδημία και στην εποχή μετά
Πρωτόγνωρες είναι οι συνθήκες που ζούμε και που μας έχει επιβάλει η πανδημία και ο καθένας από εμάς με όσα εργαλεία διαθέτει, έννοιες, βιβλία, σκέψεις, προσπαθεί να κατανοήσει αυτό που συμβαίνει και τι θα...
100 κείμενα-αποκρίσεις στην πανδημία και στην εποχή μετά
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Γιεγιέδες, μεγαλοεκδότες και πράκτορες στη δίνη των Ιουλιανών
Ο Θεσσαλονικιός συγγραφέας στο νέο του μυθιστόρημα «Casa Μπιάφρα», που παίρνει το όνομά του από το πρώτο κοινόβιο της πόλης, στήνει έναν πολύχρωμο κόσμο που μπλέκεται το καλοκαίρι του 1965 σε πολιτικές...
Γιεγιέδες, μεγαλοεκδότες και πράκτορες στη δίνη των Ιουλιανών
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο Τσάπλιν, ο Χίτλερ και «Ο μεγάλος δικτάτορας»
Οταν ο φίρερ αντέγραψε την εμφάνιση του «ανθρωπάκου» για να εμπνεύσει στο πλήθος συμπάθεια και πώς ο θρυλικός ηθοποιός τον διακωμώδησε στην κορυφαία ταινία του.
Ο Τσάπλιν, ο Χίτλερ και «Ο μεγάλος δικτάτορας»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενας σέξι, πανέξυπνος και ηθικός «Φρανκενστάιν» στο Λονδίνο του 1982
Ο Ιαν ΜακΓιούαν βρέθηκε αυτή την εβδομάδα στην Ελλάδα για μια διάλεξη στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος. Ευκαιρία και για μίνι διακοπές στην Κέρκυρα. Ευκαιρία και για μας να μιλήσουμε μαζί του για το νέο του...
Ενας σέξι, πανέξυπνος και ηθικός «Φρανκενστάιν» στο Λονδίνο του 1982
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Από το Καντούνι…» του Γιώργου Ξ. Ματζουράνη
Το βιβλίο «Από το Καντούνι…» του Γιώργου Ξ. Ματζουράνη, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Θεμέλιο, παρουσιάζεται αύριο Κυριακή 25/8, στις 20.00 στο Πολιτιστικό Κέντρο Μαριάνθη Σίμου στον Αρτεμώνα...
«Από το Καντούνι…» του Γιώργου Ξ. Ματζουράνη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας