• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    31°C 29.2°C / 31.8°C
    4 BF
    44%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 26.9°C / 32.7°C
    2 BF
    53%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    32°C 30.5°C / 33.2°C
    2 BF
    43%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.9°C / 30.9°C
    1 BF
    33%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.9°C / 30.2°C
    4 BF
    45%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    29°C 26.2°C / 33.8°C
    2 BF
    54%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    26°C 25.6°C / 27.0°C
    0 BF
    39%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    31°C 31.3°C / 31.3°C
    1 BF
    31%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 26.6°C / 29.3°C
    4 BF
    62%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.7°C / 26.9°C
    4 BF
    50%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.8°C / 28.4°C
    5 BF
    47%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.7°C / 27.9°C
    3 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    4 BF
    65%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 30.1°C / 31.9°C
    2 BF
    37%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.4°C / 30.5°C
    2 BF
    49%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.7°C / 28.8°C
    3 BF
    46%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.8°C / 32.0°C
    3 BF
    38%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.3°C / 29.4°C
    2 BF
    63%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.0°C / 30.0°C
    3 BF
    70%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.4°C / 27.4°C
    1 BF
    48%

Μάκης Ανδρονόπουλος

Η αναθεώρηση των φιλελεύθερων και δεξιών ιδεών

  • A-
  • A+

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του Στάθη Ν. Καλύβα «Καταστροφές και Θρίαμβοι – Οι 7 κύκλοι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας» (εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2015) δικαίως έγινε best seller, καθώς συμπυκνώνει και παγιοποιεί μια φιλελεύθερη αναθεωρητική εκδοχή της ιστορίας του νέου ελληνικού κράτους, η οποία διαφοροποιείται αισθητά από τη σκληρή δεξιά εθνική θεώρηση.

Αν και παραγγέλθηκε από το Oxford University Press και γράφτηκε για το ξένο κοινό, ο συγγραφέας ομολογεί ότι θεώρησε πως πρέπει να απαντήσει στο ερώτημα «πώς φτάσαμε έως εδώ;», δηλαδή στο μυαλό του είχε το ελληνικό κοινό.

Η απάντηση που δίνει είναι εξαιρετική μέχρι τον «διχασμό», μετά αρχίζει να αποστασιοποιείται κάπως, κάνει μια καλή προσπάθεια ισορροπίας στην Εθνική Αντίσταση και στον Εμφύλιο, αλλά από τη Μεταπολίτευση και μετά η ισορροπία των επιχειρημάτων γίνεται εύθραυστη, όμως το φινάλε του βιβλίου είναι στιβαρό, έξυπνο και κρυπτοαισιόδοξο. Το βιβλίο είναι ευκολοδιάβαστο και πλούσιο σε πτυχώσεις…

Βέβαια, το βιβλίο δεν είναι ιστορικό, αλλά βαθύτατα πολιτικό, καθώς προτείνει, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει, «ένα ερμηνευτικό σχήμα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας».

Πέρα από την αξία και την αίγλη του σημαντικού αυτού επιστήμονα και διανοητή και του πονήματός του, το γεγονός ότι το βιβλίο περιλαμβάνεται στα ευπώλητα φαίνεται ότι ικανοποιεί την ανάγκη του φιλελεύθερου και ενός τμήματος του δεξιού χώρου για μία ιδεολογική ανασυγκρότηση πάνω σε σύγχρονες ιδέες και την απαλλαγή από τον επαρχιώτικο συντηρητικό εθνικισμό που χαρακτηρίζει τη δεξιά παράταξη.

Χωρίς αμφιβολία, το αφήγημα-θεώρημα του Καλύβα αφορά όλους τους Έλληνες και Ελληνίδες, καθώς ρίχνει γέφυρες προς την αναθεωρητική σχολή της αριστερής πλευράς και συμβάλει στην αναβάθμιση του διαλόγου και ενδεχομένως στη συνάντηση των δύο αντιλήψεων για μια ολοκλήρωση της ελληνικής ιστοριογραφίας με την υπέρβαση του εθνικιστικού και του ηρωικού στοιχείου και την στάθμιση του ταξικού.

Εδώ θέλω να ανοίξω μια μικρή παρένθεση και να επισημάνω ότι οι σοβαρές ερμηνευτικές αναθεωρήσεις της ιστορίας μας (ΣΣ: γιατί υπάρχουν και οι μη σοβαρές) όταν κατεβαίνουν στο πλατύ κοινό, συνήθως συναντάνε τη χλεύη του λαϊκισμού των media και της ημιμάθειας του πολιτικού προσωπικού.

Θυμηθείτε πόσο αμφισβητήθηκε η soft αναθεώρηση που επιχείρησε η τηλεοπτική σειρά του Σκάι για το «1821» ή τι αντιδράσεις προκάλεσε η πρόσφατη δήλωση του υπουργού Παιδείας για την 25η Μαρτίου, που προσέγγισε από άλλη οπτική την συγκρότηση του νέου ελληνικού έθνους (ΣΣ: δεν είδα πολλούς από την ιντελιγκέντσια των σαλονιών να τον υπερασπίζονται).

Πριν εισέλθω στον σχολιασμό του βιβλίου του Καλύβα, θα ήθελα, σε μια δεύτερη παρένθεση, να επισημάνω την συγκυρία της έκδοσής του που συμπίπτει με την ανάληψη της ηγεσίας της Νέας Δημοκρατίας από τον Κυριάκο Μητσοτάκη, εξέλιξη που ανεξάρτητα από τα φαινόμενα, πυροδοτεί εκ των πραγμάτων ιδεολογικές και πολιτικές οριοθετήσεις στο χώρο της ευρύτερης δεξιάς.

Η ιδεολογική σύγχυση σε όλες της εκφάνσεις της μεταπολιτευτικής δεξιάς ήταν έντονη και οι ιδεολογικές επεξεργασίες φτωχές, ενώ οι όποιες σοβαρές εξαιρέσεις περιορίστηκαν στους ακαδημαϊκούς κύκλους ή προσέλαβαν μια μονοσήμαντη προσδιοριστική θέση εναντίον του πασοκισμού (ΣΣ: «ίωση» από την οποία δεν ξεφεύγει ούτε το επισκοπούμενο πόνημα).

Η ιδεολογική σύγχυση

Ως γνωστόν, ο μεταπολιτευτικός καραμανλισμός, δηλαδή ο ριζοσπαστικός κοινωνικός φιλελευθερισμός που εισήγαγε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δεν πρόλαβε να εδραιωθεί ιδεολογικά ως ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ούτε στην κοινωνία, ούτε στην πολιτική σκηνή, ούτε στην οικονομία ώστε να αποκτήσει εκείνα τα βαθιά ερείσματα που αποτελούν προϋπόθεση για να παίξει τον κοινωνικό μεταρρυθμιστικό του ρόλο.

Και δεν πρόλαβε για πολλούς λόγους, κυρίως γιατί προτεραιότητα ήταν η εδραίωση των δημοκρατικών θεσμών και η ανόρθωση της οικονομίας που είχε πληγεί από την ύφεση, αλλά και γιατί η κοινωνία ήταν διψασμένη για περισσότερες ελευθερίες και μια καλύτερη ζωή.

Έτσι, στην πρώτη οκταετία του ΠΑΣΟΚ που ακολούθησε, δόθηκε προτεραιότητα σε θεσμούς, πολιτικές και πρακτικές που εξισορροπούσαν τις ανισορροπίες που είχε δημιουργήσει η μετεμφυλιακή περίοδος και η δικτατορία, με ταχύτητες που δημιούργησαν -δυστυχώς- κοινωνικές στρεβλώσεις.

Την περίοδο αυτή επικυριάρχησαν οι ιδέες, τα σύμβολα και ο λόγος της αριστεράς. Ακολούθησε η διακυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη που επιχείρησε, χωρίς ιδεολογικές πολιτικές επεξεργασίες μέσα στο κόμμα της ΝΔ, να εφαρμόσει στην οικονομία τις νεοφιλελεύθερες ιδέες, όμως κι αυτή η απόπειρα ματαιώθηκε από την πτώση της κυβέρνησής του που προκάλεσε ο παλαιοδεξιός υπουργός του Αντ. Σαμαράς.

Στη συνέχεια, η σοσιαλδημοκρατική πτέρυγα του ΠΑΣΟΚ εφάρμοσε εκσυγχρονιστικές πολιτικές φιλελευθεροποίησης που προσεταιρίστηκαν μεγάλα τμήματα των ψηφοφόρων της δεξιάς, αφαιρώντας πάλι ιδεολογικά ερείσματα από τον φιλελεύθερο και εκσυγχρονιστικό δεξιό λόγο.

Η ιδεολογική ταφή του καραμανλισμού και της εκσυγχρονιστικής δεξιάς ολοκληρώθηκε με την απαξίωσή του από την κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή (δημοσιονομική απογραφή, σκάνδαλα, προσλήψεις, υπερχρέωση) και την μνημονιακή κυβέρνηση Σαμαρά, η οποία με τις πολιτικές της πιρουέτες αποϊδεολογικοποίησε τον χώρο και ανέδειξε στους νεότερους τα τυχοδιωκτικά χαρακτηριστικά της παράταξης. Η κοινοβουλευτική παρουσία της Χρυσής Αυγής όμως δημιούργησε νέες ανάγκες οριοθέτησης της φιλελεύθερης δεξιάς παράταξης.

Αν προσθέσουμε και την πολιτική φιλολογία περί κεντροδεξιάς και κεντροαριστεράς αντιλαμβάνεται κανείς ότι η σούπα δεν δένει. Μέσα σε αυτή την ιδεολογική και πολιτική σύγχυση, ιδιαίτερα τώρα που μια αριστερή κυβέρνηση εφαρμόζει μνημονιακές πολιτικές, το βιβλίο του Καλύβα αποκτά ευρύτερη ερμηνευτική σημασία.

Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει

Ο καθηγητής Καλύβας ως πολιτικός επιστήμονας επιχειρεί ένα ερμηνευτικό σχήμα της συγκρότησης του έθνους, του κράτους και της πορείας τους μέχρι την τρέχουσα κρίση με την συγκριτική μέθοδο ερμηνείας μείζονος σημασίας θεματικών, εντοπίζοντας εφτά ιστορικούς κύκλους της νεοελληνικής ιστορίας, που χαρακτηρίζονται από «θριάμβους και καταστροφές» και διασώσεις από τον ξένο παράγοντα, όπου διαπιστώνει μια κοπιώδη πορεία προς τον εκσυγχρονισμό κατά την οποία οι «καταστροφές» δεν κατάφερναν να εξαλείψουν τα κεκτημένα των «αλμάτων», «γιατί, λόγω της διεθνούς τους εμβέλειας, προκάλεσαν εξωτερικές παρεμβάσεις που τελικά διέσωσαν τη χώρα από τα χειρότερα, εξασφαλίζοντας τις προϋποθέσεις για το επόμενο μεγάλο άλμα».

Αυτή είναι βαρύνουσα κατάθεση από ένα αναγνωρισμένο επιστήμονα, καθώς μέσα στην καταχνιά της πνευματικής και πολιτικής μιζέριας και της οικονομικής φτώχειας που βιώνουμε μεταφέρει ένα αισιόδοξο μήνυμα. Αν και για πολλούς αφελείς η ερμηνεία του Καλύβα ενισχύει την διαπίστωση του ποιητή πως «η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει», την οποία έχουν υπερεκμεταλλευτεί οι εκάστοτε λαϊκιστές και πολιτικοί απατεώνες κάθε απόχρωσης, η πρόθεση του συγγραφέα είναι ακριβώς η αφαίρεση αυτού του επιχειρήματος, αυτού του άλλοθι από την εργαλειοθήκη του λαϊκισμού. Και έχω την αίσθηση ότι το πετυχαίνει σε μεγάλο βαθμό, όχι μόνο γιατί τεκμηριώνει την θέση του, αλλά και γιατί επιτυγχάνει μια φρέσκια, έξυπνη και συνεκτική ερμηνεία της νεοελληνικής ιστορίας.

Μεταπολίτευση και λαϊκισμός

Ειδικότερα, το βιβλίο του Στ. Καλύβα είναι θαρραλέο τόσο ως προς την συγκρότηση του νεοελληνικού έθνους, όσο και ως προς τον απελευθερωτικό αγώνα και γενναίο σε ότι αφορά τον Μακεδονικό Αγώνα. 

Βέβαια, από την αρχή της αφήγησής του, το ταξικό στοιχείο απουσιάζει εκκωφαντικά ορισμένες φορές. Αποστασιοποιημένος στην αφήγηση της Μικρασιατικής Καταστροφής, άρα αντικειμενικός, επικρίνει τις επιλογές του Βενιζέλου σε άλλο σημείο εκτός ροής, χωρίς να ανοίγει ολόκληρη την βεντάλια των τότε επιλογών και χωρίς να αποτιμά τα λάθη και τις παραλήψεις της αντιβενιζελικής πλευράς.

Στον Εμφύλιο, η αφήγηση συχνά μοιάζει απλουστευτική. Δεν αποτιμάται η διαφορά του εύρους και του βάθους της Εθνικής Αντίστασης μεταξύ αριστεράς και δεξιάς, ενώ εξισορροπείται η ευθύνη για την παραβίαση της Συμφωνίας της Βάρκιζας.

Εκεί υπάρχουν πολλά φάουλ, τα οποία συμπερασματικά θα διευκολύνουν το θεώρημα της διαστρεβλωμένης «θυματοποίησης», που καθόρισε στη συνέχεια πολιτικές ταυτότητες και συμπεριφορές. Παρ΄ όλα αυτά, διατηρεί εμφανή τον επιστημονισμό του ως αφηγητής στην απόμακρη μετεμφυλιακή φάση μέχρι τη Μεταπολίτευση.

Εδώ αξίζει μια επισήμανση. Το μισό βιβλίο είναι για τη μεταπολιτευτική περίοδο, προφανώς για να υπάρξει αρκετός χώρος τεκμηρίωσης ενός παραταξιακού αντιπασοκισμού που αδικεί την σύλληψη του έργου, με πρόθεση μάλλον απόδοσης της κατηγορίας του λαϊκισμού και πάλι στη «βενιζελική» παράταξη.

Η στάθμιση των κοινωνικών φαινομένων της μεταπολίτευσης καταγράφεται ψυχρά, χωρίς κάποια ουσιαστική αποτίμηση των φυσικών ανακλαστικών του μισού πληθυσμού της χώρας που έζησε τριάντα χρόνια στη φτώχια και στον αποκλεισμό και στον πολιτικό ευνουχισμό του. Επίσης, δεν αποτιμάται η δυσπιστία και η καχυποψία της μεγάλης μάζας των πολιτών απέναντι στο κράτος που λειτούργησε σχεδόν από την αρχή της συγκρότησής του ως παραμάγαζο των κοτζαμπάσηδων και των εκάστοτε μεταλλάξεών τους.

Δηλαδή, δεν αποτιμώνται πειστικά οι υποδόριες και ταξικές δυναμικές της ιστορίας, με αποτέλεσμα μερικά κομμάτια της αφήγησης να είναι αποστεωμένα, αν όχι μεταφυσικά. Επίσης, απουσιάζουν -προφανώς ως modernitè- στην ανάλυση των φαινομένων ως παράγοντες της ιστορίας, η αίσθηση του δικαίου και της ηθικής. Δηλαδή, για παράδειγμα, όταν γινόταν το μεγάλο φαγοπότι της διαπλοκής και της καταλήστευσης του κράτους, ήταν εύλογο η συγκρότηση των μεταπολιτευτικών συμφερόντων των εργαζομένων να προσλάβει μια μορφή ανάλογη με εκείνη της διαπλοκής.

Ήταν μια στρέβλωση που δεν έχει να κάνει με το DNA του λαού, αλλά με τις προσαρμογές επιβίωσης στις εκάστοτε συνθήκες που διαμόρφωνε το κοτζαμπασικό πελατειακό κράτος.

Η αφήγηση της κρίσης και της αποτυχίας των προγραμμάτων διάσωσης είναι στιβαρή, αν και στηρίζεται κυρίως σε πηγές, όπως του ΔΝΤ, της Κομισιόν, του Ρουμπινί και άλλες φορτισμένες με σκοπιμότητες, με αποτέλεσμα να καταλήγει να φορτώνει στην ελληνική πλευρά το κρίμα.

Αποφεύγει ουσιαστικά να δει ότι τα προγράμματα διάσωσης ήταν καταφανώς εκτός κάθε έννοιας «πολιτικής οικονομίας» και λογικής, δηλαδή, δεν έλαβαν ούτε κατ΄ ελάχιστον υπ’ όψιν τις αντιδράσεις των εμπλεκομένων και ότι είχαν μονοσήμαντα εισπρακτικό χαρακτήρα, υπονομεύοντας την έννοια της μεταρρύθμισης.

Όταν είναι τόσο κραυγαλέα γνωστή η τραγική επίπτωση της Συνθήκης των Βερσαλλιών στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, ένας πολιτικός επιστήμονας της ολκής του Στάθη Καλύβα δεν μπορεί να αποστασιοποιείται πίσω από μια τεχνοκρατική αφήγηση και να παραβλέπει την βλακεία ή τις αφανείς σκοπιμότητες αυτών των προγραμμάτων.

Παρ' όλα αυτά, το όλο θεώρημα του Στ. Καλύβα έρχεται να προστεθεί δημιουργικά σε μια σειρά θεμελιακών προσεγγίσεων, όπως η «Επισκόπηση της Ελληνικής Ιστορίας» του Νίκου Σβορώνου, οι «Αιτίες της Παρακμής της Σύγχρονης Ελλάδας» του Παναγιώτη Κονδύλη και η «Μοίρα της Σύγχρονης Ελλάδας» του Κώστα Αξελού. Ο Καλύβας με τους «Θριάμβους και τις Καταστροφές του» έριξε ένα γάντι.

Μπορεί άραγε να το σηκώσουν οι ιστορικοί ή μάλλον καλύτερα οι πολιτικοί; Ποιος ξέρει; Ίσως να μην ήρθε ακόμη το πλήρωμα του χρόνου. Όμως, ξέρουμε ότι την ιστορία την κινούν οι κοινωνίες και οι ανάγκες τους, τα πρόσωπα και οι φιλοδοξίες τους, οι πνευματικοί άνθρωποι και οι ιδέες τους.

Οι ιδέες δεν είναι ούτε συνωμοσία της Λέσχης Μπίλντερμπεργκ ή του διεθνούς σιωνισμού, ούτε είναι αέρας κοπανιστός, οι ιδέες έχουν την υλικότητα της ανθρώπινης ζωής και του θανάτου. Οι ιδέες είναι από τα πιο σημαντικά καύσιμα της ανθρώπινης εξέλιξης και προόδου και το βιβλίο αυτό εμπεριέχει προστιθέμενη αξία.

* Ο Μάκης Ανδρονόπουλος είναι δημοσιογράφος και έχει γράψει τα βιβλία «Η Ελλάδα στο ντιβάνι – Διεργασίες ανατροπής στην ιστορία, τη γλώσσα και στα κοινωνικά στερότυπα» και «Το γερμανικό σύνδρομο – Η Ελλάδα και η Ευρώπη απέναντι στην γερμανική ιδιαιτερότητα».

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Συζήτηση με τη Ρέα Γαλανάκη
Το νέο μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη «Εμμανουήλ και Αικατερίνη» παρουσιάζεται την Τετάρτη 29 Ιουνίου στον κήπο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων στις 8 μ.μ. με τον Νίκο Μπακουνάκη να συντονίζει τη συζήτηση.
Συζήτηση με τη Ρέα Γαλανάκη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Χωρίς εαυτό
Η ιδιομορφία του έργου της Ζησάκη συνίσταται στο γεγονός ότι έχει δημιουργήσει έναν προσωπικό ποιητικό κόσμο με έντονα εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά, αλλά και στο ότι ενσωματώνει κώδικες και τεχνικές της...
Χωρίς εαυτό
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Πώς το «Ολοδικό μου» θα γίνει ολοδικό σας
Τα βιβλία του Καμιλέρι διαβάζονται πάντα, γίνονται βάση για σενάρια και για τηλεοπτικές σειρές και βέβαια απαραίτητο σημείο αναφοράς στις κουβέντες όσων λατρεύουν το είδος του αστυνομικού μυθιστορήματος και...
Πώς το «Ολοδικό μου» θα γίνει ολοδικό σας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Το ιστορικό μιας «Ναυμαχίας»
Δεν πρόκειται για τη λογοτεχνική αποτύπωση μιας ιστορικής ναυμαχίας, αλλά για ένα ιστορικό μυθιστόρημα με γενναίες δόσεις επιστημονικών δεδομένων που αν μη τι άλλο, το αναβαθμίζουν σε μεγάλο βαθμό.
Το ιστορικό μιας «Ναυμαχίας»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Δεν αποκλείεται αναψηλάφηση της δίκης Παγκρατίδη
Τα δεκάδες νέα στοιχεία θα δικαιολογούσαν την πρόταση να γίνει αναψηλάφηση της δίκης του Παγκρατίδη, όπως προκύπτει από την έρευνα του δικηγόρου Κ. Λογοθέτη.
Δεν αποκλείεται αναψηλάφηση της δίκης Παγκρατίδη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας