Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο ρομαντικός Μπάιρον θα ψήφιζε “όχι” στο μνημόνιο»

Ο ελληνιστής, Βρετανός διανοούμενος, Ρόντρικ Μπίτον

«Ο ρομαντικός Μπάιρον θα ψήφιζε “όχι” στο μνημόνιο»

  • A-
  • A+

Ο σπουδαίος Βρετανός ελληνιστής έρχεται στην Αθήνα για να μας εξηγήσει κατά πόσο ο λόρδος φιλέλληνας ήταν «μνημονιακός» στο τέλος της ζωής του. Από την Αθήνα άλλωστε, στα πρώτα χρόνια της κρίσης, ο Μπίτον άρχισε την έρευνα για το βιβλίο του «Ο πόλεμος του Μπάιρον: ρομαντική εξέγερση, Ελληνική Επανάσταση», που φωτίζει το εκρηκτικό πνεύμα του νεαρού ποιητή, αλλά και τη μεταμόρφωσή του σε εκσυγχρονιστή πολιτικό άνδρα

Κορυφαίος ελληνιστής, διευθυντής του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του King’s College του Λονδίνου, όπου και κατέχει από το 1988 την Εδρα Κοραή Νεότερης Ελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, μεταφραστής και βιογράφος του Σεφέρη, επίμονος μελετητής του Καζαντζάκη, ο Ρόντρικ Μπίτον αγρυπνά, παρακολουθεί και εύστοχα σχολιάζει την ελληνική πραγματικότητα.

Μάλιστα η συγγραφή του τελευταίου του βιβλίου «Ο πόλεμος του Μπάιρον: ρομαντική εξέγερση, Ελληνική Επανάσταση», που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη, συνέπεσε με την αρχή της ελληνικής κρίσης.

Τους τελευταίους μήνες του 2010 επισκεπτόταν καθημερινά την Εθνική Βιβλιοθήκη για την έρευνά του και ακόμα έχει ζωντανές τις εικόνες στην οδό Πανεπιστημίου, με τα κλειστά καταστήματα και τους οδοκαθαριστές να απομακρύνουν τα «συντρίμμια» από τις διαδηλώσεις.

«Ηταν τα πρώτα χρόνια της κρίσης: ο θυμός δεν είχε ακόμη παραχωρήσει τη θέση του στην αγανάκτηση ή την εγκαρτέρηση, την οποία τώρα θεωρώ ως τη μακροβιότερη και πλέον σθεναρή αρετή του Ελληνα, αυτή ακριβώς που τον βοηθάει να επιβιώσει», σημειώνει ο ίδιος στον ελληνικό πρόλογο του βιβλίου του.

«Μέσα στη Βιβλιοθήκη, κρατούσα στα χέρια μου σελίδες γραμμένες από Ελληνες και Βρετανούς φιλέλληνες πριν από διακόσια σχεδόν χρόνια. Βία, θυμός, απελπισία και, βεβαίως, ελπίδα διαπερνούσαν και αυτές τις σελίδες».

Ο φημισμένος Βρετανός διανοούμενος επανεξετάζει τώρα τη ζωή και το έργο του λόρδου Μπάιρον µέσα από τη σχέση του µε την Ελλάδα, φωτίζοντας την πολύπλοκη προσωπικότητα και το εκρηκτικό του πνεύμα.

Με ελκυστική αφήγηση ξεκινά από τα νεανικά ταξίδια του ποιητή την περίοδο 1809-1811, παρακολουθεί τα χρόνια της φήµης του στο Λονδίνο και της αυτοεξορίας του στην Ιταλία, που κορυφώθηκαν µε την απόφασή του να αφοσιωθεί στον αγώνα της ελληνικής ανεξαρτησίας. Στη συνέχεια διερευνά τη δραµατική αυτοµεταµόρφωση του Μπάιρον από ροµαντικό εξεγερµένο σε έναν «νέο δηµόσιο άνδρα», ο οποίος υποτάσσεται για πρώτη φορά σε µια συγκεκριµένη πολιτική υπόθεση: βάζει τα θεµέλια, στη διάρκεια των «εκατό ηµερών» του στο Μεσολόγγι, μιας νέας πολιτικής στην Ευρώπη, αυτής του έθνους-κράτους όπως το γνωρίζουµε σήµερα.

Ο Ρόντρικ Μπίτον έρχεται σε λίγες μέρες και πάλι στην Αθήνα και με αφετηρία το νέο του βιβλίο θα συνδέσει με ελκυστικό τρόπο το χθες με το σήμερα. «Ηταν “μνημονιακός” ο Μπάιρον; Η πραγματική συμβολή του Αγγλου ποιητή στον αγώνα του 1821» είναι το θέμα της διάλεξής του, την ερχόμενη Τετάρτη, στο Μέγαρο Μουσικής.

Ακριβώς αυτή είναι και η πρώτη ερώτηση που του θέτουμε, προτιμά όμως να μη χαλάσει την «έκπληξη» της βραδιάς. Επιμένουμε: Κι αν ζούσε σήμερα ο Μπάιρον, θα ψήφιζε «ναι» στο μνημόνιο;

«Πού να ξέρουμε! Από ιδιοσυγκρασία, καθώς εναντιώνεται με τους πάντες και τα πάντα, θα περίμενα ότι θα ψήφιζε “όχι”. Αλλά στα τελευταία του στην Ελλάδα, είχε δαμάσει αρκετά το ρομαντικό ταμπεραμέντο του και είχε γίνει πραγματιστής και ρεαλιστής. Πάντως, στο Μεσολόγγι εξέφρασε μια γνώμη που ίσως προοιωνίζεται την πολιτική του Γιάνη Βαρουφάκη πέρυσι, ως υπουργού Οικονομικών: ότι η υπόλοιπη Ευρώπη πρέπει να μάθει από τους Ελληνες και όχι αντίστροφα».

• Επειτα από τον Σεφέρη, τον Καζαντζάκη, τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με τον λόρδο Μπάιρον και μάλιστα όχι μόνο ως ποιητή;

Απ’ τον καιρό που ξεκίνησα να γράψω τη βιογραφία του Σεφέρη, ολοένα περισσότερο με απασχολεί η σχέση του γραπτού λόγου και της ποιητικής δημιουργίας από τη μια μεριά με την ιστορία και απ’ την άλλη με τα πολιτικά.

Ισως βοηθά το γεγονός ότι η Εδρα Κοραή που κατέχω στο King’s College London καλύπτει ένα ιδιαίτερα ευρύ φάσμα σπουδών: όχι μόνο φιλολογία αλλά και ιστορία. Αρα ακριβώς με προκαλεί η αλληλεπίδραση των δύο αυτών επιστημονικών κλάδων – μαζί και ο γενικότερος προβληματισμός: τι μπορεί να μάθει ο φιλόλογος από τη μελέτη της ιστορίας και τι ο ιστορικός από τη μελέτη της λογοτεχνίας;

Ο Σεφέρης έδωσε το παράδειγμα του ποιητή που δεν είναι μόνο λογοτέχνης, αλλά υπήρξε μέσα στην ιστορία, η οποία ιστορία μνημονεύεται, σχολιάζεται και κρίνεται μέσα στο λογοτεχνικό του έργο. Αλλο παράδειγμα, άλλωστε, πολύ διαφορετικό, είναι του λόρδου Μπάιρον. Αυτή τη φορά η συμβολή του ποιητή στην πορεία της ιστορίας είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι του Σεφέρη. Από κει ξεκίνησα.

• Επικρατεί μια ρομαντική άποψη για τον λόρδο Μπάιρον: ο ευγενής φιλέλληνας που αγωνίστηκε για την Ελλάδα και πέθανε γι’ αυτήν. Ηταν όντως έτσι;

Σίγουρα ο ρομαντικός μύθος της εθελοντικής αυτοθυσίας του κορυφαίου φιλέλληνα υπάρχει. Και μέχρι να βγουν οριστικά νικητές οι επαναστατημένοι Ελληνες, αυτός ο μύθος με τη σειρά του έπαιξε ρόλο στην εξέλιξη των γεγονότων. Ως σύμβολο, το λείψανο και η αιώνια μνήμη του χαμένου μιλόρδου κέντριζε τα πάθη των Ευρωπαίων της εποχής, μέχρι να επέμβουν οι Μεγάλες Δυνάμεις στον αγώνα με τη ναυμαχία του Ναυαρίνου. Αλλά η έμπρακτη συμβολή του Μπάιρον ήταν άλλη: στην επίλυση των εσωτερικών διαμαχών γύρω από το τι εστί ελευθερία και τι σημαίνει ελεύθερο κράτος.

• Γράφετε ότι ο Μπάιρον δεν ήταν εξαρχής συνειδητά αφιερωμένος στην Επανάσταση του ’21. Πως σταδιακά μεταμορφώθηκε σε πολιτικό άνδρα.

Ο Μπάιρον άργησε να ενδιαφερθεί ή ακόμα και να πάρει θέση σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση. Στην Ιταλία όπου ζούσε είχε εμπλακεί στη μυστική εταιρεία των Καρμπονάρων και ήταν έτοιμος να πολεμήσει εκεί. Ενώ όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση, ο Μπάιρον πουθενά! Ελάχιστες είναι οι αναφορές του στην Ελλάδα στην αλληλογραφία και στο έργο του από το 1821 μέχρι το 1823. Εκτοτε συντελέστηκε η ριζική μεταμόρφωσή του: από ποιητής γίνεται δημόσιος/πολιτικός άνδρας - statesman γράφω στο πρωτότυπο, αλλά δύσκολα αποδίδεται η έννοια του όρου στα ελληνικά.

• Ποιο ήταν τελικά το όραμά του για την Ελλάδα και η συμβολή του στην έκβαση της Επανάστασης;

Παρόλο που δεν διατύπωσε ποτέ το όραμά του, από τις διάφορες κουβέντες του με άλλους που τις κατέγραψαν, από επιστολές και ντοκουμέντα μπορούμε να συναρμολογήσουμε τις βασικές αρχές του Μπάιρον για την Ελλάδα: τη διεύρυνση του αγώνα ώστε να κερδηθεί η εύνοια των Μεγάλων Δυνάμεων, και ιδιαίτερα της Αγγλίας. Την οικονομική ανάπτυξη με βάση ξένη επένδυση, με τη μορφή των γνωστών δανείων από το εξωτερικό.

Τη συγκρότηση σύγχρονου δημοκρατικού κράτους με βάση συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης και την αρχή του νόμου. Στο σημείο που η έκβαση του αγώνα ακολουθεί όλες τις παραπάνω γραμμές, έστω και όχι αναγκαστικά όπως θα επιθυμούσε ο ίδιος, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η πραγματική συμβολή του ήταν αυτή: η ηθική, οικονομική και έμπρακτη ενίσχυση της συγκεντρωτικής και εκσυγχρονιστικής παράταξης την οποία αντιπροσώπευε ο συνεταίρος του Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.

• Αν δεν επικρατούσε το όραμα του Μαυροκορδάτου, του Μπάιρον και άλλων ομοϊδεατών, πιστεύετε πως θα ήταν διαφορετική η πορεία της Ελλάδας και της Ευρώπης του Διαφωτισμού;

Σίγουρα. Το παράδειγμα της Σερβίας είναι ενδεικτικό: ενώ οι Σέρβοι επαναστάτησαν αρκετά πριν από τους Ελληνες, το 1804 και πάλι το 1815, η ουσιαστική αυτονομία που κέρδισαν δεν αναγνωρίζεται διεθνώς με τα δικαιώματα νόμιμου και ανεξάρτητου κράτους μέχρι το 1878. Τέτοια αυτονομία, υπό την κυριαρχία των Οθωμανών, θα μπορούσαν να κερδίσουν οι Ελληνες, ή μερικοί απ’ αυτούς, π.χ. στον Μοριά, την Ανατολική και Δυτική Στερεά, χωρίς όμως να διαμορφώσουν ένα σύγχρονο κράτος όπως οραματίζονταν ο Μπάιρον, ο Μαυροκορδάτος και άλλοι – και βέβαια χωρίς να πάρουν μέρος στο διεθνές σύστημα των ανεξάρτητων κρατών.

• Γιατί τελικά ήταν σημαντικός ο αγώνας της εθνικής ανεξαρτησίας στην Ελλάδα και για τα υπόλοιπα έθνη-κράτη της Ευρώπης;

Είναι μεγάλη υπόθεση αυτή! Υπάρχουν ιστορικοί που αμφισβητούν ακόμα το γεγονός ότι η Ελληνική Επανάσταση ανήκει στα εθνικά, φιλελεύθερα, ενοποιητικά κινήματα της Ευρώπης, όπως η Γαλλική Επανάσταση ή η Ιταλική Ενοποίηση. Για αυτό το λάθος φταίει, όπως πιστεύω, η ίδια η επιτυχία της ιδεολογικής προβολής της Επανάστασης ως παλινόρθωση ή παλιγγενεσία ενός παμπάλαιου πολιτισμού – των αρχαίων.

Στο κλίμα της Ευρώπης του 1830, το φιλελεύθερο, ακόμα και το εθνικό, έπρεπε να αποσιωπηθεί. Τα μοναρχικά καθεστώτα αποδέχονταν το νεογέννητο ελληνικό κράτος (ή έκαναν πως το αποδέχονταν) ίσα ίσα γιατί εμφανίστηκε ως αναδρομή στο μακρινό παρελθόν – εξαιρετική, αν όχι και μοναδική περίπτωση. Ενώ η αλήθεια είναι το αντίθετο, όπως καταλάβαινε πολύ καλά ο Μπάιρον.

Ναι μεν μιλούσε και αυτός για «παλιγγενεσία ενός έθνους», αλλά είναι ζήτημα αν το πίστευε. Αυτό που τράβηξε τον Μπάιρον στην Ελλάδα είναι το πρωτοφανές, είναι η νεωτερικότητα του αγώνα. Από το καμίνι του αγώνα, όπως πίστευε, έπρεπε να βγουν καινούργια μέταλλα, καινούργιες επινοήσεις. Οι ίδιοι οι Ελληνες, είπε λίγες εβδομάδες πριν πεθάνει, πρέπει να επινοήσουν ένα σύστημα διακυβέρνησης που να ταιριάζει με την πραγματικότητα τη δική τους και όχι να τους επιβληθεί από αλλού.

• Αν ζούσε σήμερα ο Μπάιρον θα ήταν, πιστεύετε, εξίσου φιλέλληνας και επαναστατικός; Θα τον βλέπατε για παράδειγμα κοντά στους πρόσφυγες ή θα αγωνιζόταν σε κάποιο άλλο μέρος της Γης;

Αν ήδη υπήρχε η Ελλάδα, η «νεότερη» ας πούμε, με την ήδη παγιωμένη μορφή του έθνους-κράτους, μπορεί να μην τον ενδιέφερε καθόλου. Αυτό που τον τράβηξε, πιστεύω, ήταν ακριβώς η επαναστατική δημιουργία, η ριζοσπαστικότητα, το ατελές του αγώνα εν προόδω.

Μόλις πέτυχαν τους σκοπούς τους οι επαναστατημένοι Ελληνες, ο Μπάιρον φαίνεται ότι είχε πρόγραμμα να πάει στην Αμερική ως πρώτος πρέσβης της Ελλάδας και εκεί να ζητήσει από τους διαδόχους τού Ουάσινγκτον την αναγνώριση της Ελληνικής Δημοκρατίας. Στην Ελλάδα δεν θα έμενε. Και αν ζούσε σήμερα; Ποιος ξέρει; Θα τον συγκινούσαν βέβαια οι πρόσφυγες – λιγότερο, φοβάμαι, η οικονομική κρίση. Και τις δύο κρίσεις, πάλι τηρουμένων των αναλογιών, τις είχε ζήσει ο ίδιος από κοντά στην Ελλάδα του 1824.

Η αυτοθυσία των κλεφταρματολών και ο ΣΥΡΙΖΑ

• Κυριαρχεί η αντίληψη για εξάρτηση της Ελλάδας από τις ξένες δυνάμεις σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο ήδη από την εποχή της Επανάστασης.

Τα δάνεια της Επανάστασης στην πραγματικότητα ξεχρεώθηκαν το 1878, άρα δεν αληθεύει κυριολεκτικά ότι οι Ελληνες σήμερα τα ξεχρεώνουν ακόμα. Αλλά η γενικότερη αντίληψη είναι σωστή, αφού οι όροι με τους οποίους κατέκτησε η Ελλάδα την ελευθερία της απ’ την αρχή έφερναν μαζί ένα είδος υποτέλειας στις Μεγάλες Δυνάμεις, όποιες κι αν είναι αυτές κατά καιρούς.

Με τους αποκλεισμούς του Πειραιά από τον αγγλικό στόλο τη δεκαετία του 1850, με τους Αγγλογάλλους το 1916 στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εθνικό Διχασμό, όπως και αργότερα στον Εμφύλιο, η επέμβαση των ξένων είναι γεγονός. Αποδείχτηκε πάλι με τα τελεσίγραφα της Κομισιόν το καλοκαίρι του 2015 σχετικά με το τρίτο μνημόνιο. Η ανεξαρτησία της Ελλάδας, όσο επιθυμητή κι αν είναι και θεωρητικά εγγυημένη από τις ίδιες Μεγάλες Δυνάμεις, στην πραγματικότητα δεν ήταν και δεν είναι απόλυτη.

Αλλά, πάλι, η απόλυτη ανεξαρτησία αποτελεί αυτάρκεια – που είναι ακριβώς το ιδανικό των οπλαρχηγών στην Επανάσταση. Πρόκειται για τη φοβερή αυτάρκεια του κλεφταρματολού, η οποία τραγουδιέται στα κλέφτικα τραγούδια: μια ιστορία που τελειώνει με την ηρωική αλλά άχρηστη αυτοθυσία του πρωταγωνιστή.

Τέτοιες επιδείξεις είχε μάθει ο Μπάιρον, ήδη το 1823, να αποφεύγει, προτιμώντας τον πραγματισμό ενός Μαυροκορδάτου. Τηρουμένων των αναλογιών, το ίδιο μάθημα έμαθε η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ όταν μετά το δημοψήφισμα δέχτηκε τους όρους του τρίτου μνημονίου.

• Στο βιβλίο σας αναφέρεστε επίσης στον ποιητή Σέλεϊ, την καλλιέργεια της αρχαιολατρίας και της ιδέας του «χρέους» των Ευρωπαίων προς την Ελλάδα ως πηγή του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Ο Σέλεϊ, φίλος του Μπάιρον, δεν επισκέφθηκε ποτέ την Ελλάδα, αλλά η αρχαιογνωσία του είναι πολύ μεγαλύτερη. Για τον Σέλεϊ, η αρχαία Ελλάδα είναι ιδέα, ιδανικό ίνδαλμα που υπήρξε μία φορά και μόνο στην ιστορία, αλλά έκτοτε παραμένει άφθαρτο για όλες τις γενιές. Με αυτή την έννοια, γράφει στον πρόλογο του ποιητικού δράματος «Hellas» (1821), «είμαστε όλοι Eλληνες».

Η ιδέα του «χρέους» του σύγχρονου Ευρωπαίου στην αρχαία Ελλάδα προφανώς προέρχεται από τον φίλο του, Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, με τον οποίο ο ποιητής έκανε παρέα στην Πίζα. Η ιδέα του «χρέους» αρχίζει να κυκλοφορεί σε φαναριώτικους και εμπορικούς κύκλους από τη δεκαετία του 1790 και στη συνέχεια θα κινητοποιήσει πολλούς φιλέλληνες. Εδώ αναφέρω την εξαιρετική μελέτη της Νάσιας Γιακωβάκη «Ευρώπη μέσω Ελλάδας: μια καμπή στην ευρωπαϊκή αυτοσυνείδηση, 17ος-18ος αιώνας» (2006).

Σύμφωνα με την κ. Γιακωβάκη, η αυτοσυνείδηση της Ευρώπης θεμελιώνεται πάνω σε μια (έστω και αρκετά φανταστική) ιδέα της (αρχαίας) Ελλάδας, ενώ ταυτόχρονα οι ίδιοι οι Ελληνες της εποχής φτιάχνουν μια δική τους αντίληψη για τη σύγχρονη Ευρώπη, που είναι ακριβώς το αντικατόπτρισμά της. Με λίγα λόγια, από τα μέσα του 18ου αιώνα, η Ευρώπη (ως ιδέα) δεν υπάρχει χωρίς την Ελλάδα, αλλά ούτε η Ελλάδα (ως ιδέα) χωρίς Ευρώπη.

IΝFO:

Ρόντρικ Μπίτον: «Ηταν “μνημονιακός” ο Μπάιρον; Η πραγματική συμβολή του Αγγλου ποιητή στον αγώνα του 1821». Μέγαρο Μουσικής, 13/4, ώρα 19.00. Προλογίζουν ο Βρετανός πρέσβης Τζον Κίτμερ και ο συγγραφέας, καθηγητής στο Αμερικανικό Κολέγιο, Χάρης Βλαβιανός.

  

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Κλαίμε άδαρτοι, δεν περνάμε αυτά που έζησαν οι παλιότεροι
Αρκετά βιβλία έχουν γραφτεί για την κρίση. Tου Σωτήρη Δημητρίου, όμως, είναι από τα πλέον απολαυστικά καθώς φέρνει στην επιφάνεια την κωμική πλευρά της. Η νουβέλα «Κοντά στην κοιλιά», αποτελεί το πιο πολιτικό...
Κλαίμε άδαρτοι, δεν περνάμε αυτά που έζησαν οι παλιότεροι
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Περιπλανώμενος συγγραφέας» του Ολοκαυτώματος
Επιζήσας του Ολοκαυτώματος, ο Απελφελντ, που έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 85 ετών, έκανε το Ολοκαύτωμα κορυφαίο θέμα του. Ωστόσο το θίγει εμμέσως, με υπαινιγμούς, παραβολές και εσωτερικότητα στις ιστορίες του,...
«Περιπλανώμενος συγγραφέας» του Ολοκαυτώματος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ιστορίες από τις αυλές των θαυμάτων
Τη Δευτέρα κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία, από τις εκδόσεις Καστανιώτη, το νέο μυθιστόρημα της Μαριάννας Τζιαντζή «Αντίο στις αυλές των θαυμάτων». Ενα βιβλίο με ζωντανή αφήγηση, γεμάτο εμπειρίες δικές της και...
Ιστορίες από τις αυλές των θαυμάτων
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο νουάρ ακτιβιστής
Ο Χένινγκ Μάνκελ, ο διάσημος Σουηδός συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας πέθανε στα 67 του. Ο μυθιστορηματικός επιθεωρητής Κουρτ Βαλάντερ έχασε τον «πατέρα» του και το σκανδιναβικό νουάρ έναν από τους...
Ο νουάρ ακτιβιστής
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Φωλιά βιβλίων δίπλα στην Καλντέρα
Ο Αμερικανός Κρεγκ Γουόλτζερ έστησε το 2004 στην Οία το διάσημο πια σε όλο τον κόσμο βιβλιοπωλείο του. Το Αtlantis Books είναι ένα υπέροχο βιβλιοπωλείο με ιδιαίτερη ταυτότητα, σκαρφαλωμένο στο λευκό και γκρίζο...
Φωλιά βιβλίων δίπλα στην Καλντέρα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Τριάντα χρόνια στο τιμόνι του «Κέδρου»
Η Κάτια Λεμπέση, έφυγε από τη ζωή την περασμένη Παρασκευή, σε ηλικία 67 ετών, χάνοντας μια πολύχρονη μάχη με τον καρκίνο. Τις δεκαετίες του ‘80 και του ‘90 ο «Κέδρος», με τη δραστήρια εκδότριά του στο τιμόνι,...
Τριάντα χρόνια στο τιμόνι του «Κέδρου»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας