Αθήνα, 29°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
29°C
29.5° 26.2°
1 BF
41%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
27°C
28.1° 24.8°
1 BF
56%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
26°C
26.0° 24.9°
1 BF
59%
Ιωάννινα
Αίθριος καιρός
20°C
19.9° 19.9°
1 BF
100%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
23°C
23.0° 23.0°
2 BF
53%
Βέροια
Αίθριος καιρός
24°C
24.6° 24.0°
2 BF
40%
Κοζάνη
Αίθριος καιρός
20°C
22.3° 20.4°
2 BF
37%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
25°C
24.9° 24.9°
1 BF
54%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
28°C
28.6° 27.7°
4 BF
57%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
27°C
26.6° 22.3°
2 BF
58%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
27°C
27.4° 25.8°
4 BF
54%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
28°C
27.9° 27.9°
2 BF
67%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
28°C
28.1° 28.1°
2 BF
31%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
25°C
25.1° 24.6°
1 BF
36%
Λαμία
Αίθριος καιρός
28°C
28.4° 28.3°
0 BF
37%
Ρόδος
Ελαφρές νεφώσεις
27°C
26.8° 26.6°
3 BF
84%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
26°C
29.3° 25.0°
2 BF
35%
Καβάλα
Αίθριος καιρός
25°C
25.1° 25.1°
2 BF
45%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
25°C
26.7° 23.7°
2 BF
85%
Καστοριά
Αίθριος καιρός
21°C
20.5° 20.5°
1 BF
51%
ΜΕΝΟΥ
Σάββατο, 13 Ιουλίου, 2024
Καταυλισμός Ντίνκα
Καταυλισμός Ντίνκα | Φωτό: Γιώργος Λιερός

Μανιφέστο «εκτός ύλης» για τις Αφρικανικές Σπουδές στην Ελλάδα

Για το βιβλίο του Frederick Cooper, Η Αφρική από το 1940 – Το χθες και το σήμερα, (Επιστημονική επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Αιμίλιος Τσεκένης), Εκδόσεις Κλειδάριθμος, Αθήνα, 2023.

Θα ισχυριστώ ότι η έκδοση αυτού του βιβλίου του Cooper (από τη σειρά Νέες Προσεγγίσεις στην Αφρικανική Ιστορία του Cambridge University Press) στα ελληνικά είναι εκδοτικό γεγονός. Η σημασία της έκδοσης αυτού του εγχειριδίου στην ελληνική γλώσσα δεν προκύπτει μόνο από την αξία του συνολικού ή του συγκεκριμένου έργου του συγγραφέα για την σύγχρονη Αφρικανική ιστορία. Προκύπτει κυρίως από το momentum, τη χρονική στιγμή στην οποία εκδίδεται στην Ελλάδα. Το βιβλίο αυτό εκδίδεται για πρώτη φορά στα αγγλικά ήδη το 2002 και η δεύτερη, αναθεωρημένη εκδοχή του εκδίδεται το 2019.

Στην περίπτωση όμως της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όπου δεν υπάρχει ακόμα ξεχωριστός κλάδος Αφρικανικών Σπουδών και ούτε καν περιλαμβάνονται στα προγράμματα σπουδών των σχολών κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών μαθήματα επιλογής που να εστιάζουν στην Ιστορία και στην Ανθρωπογεωγραφία της Αφρικής, η επιλογή να εκδοθεί αυτό το βιβλίο τώρα δίνει άλλο ένα κίνητρο στους ειδικούς ερευνητές και τις διδάσκουσες να σχεδιάσουν τέτοια μαθήματα, χρησιμοποιώντας το ως βασικό σύγγραμμα.

Ο αυξανόμενος αριθμός εισαχθέντων φοιτητών και φοιτητριών, δεύτερης γενιάς μεταναστών και μεταναστριών, αφρικανικής καταγωγής καθιστά την ανάγκη αυτή επιτακτική. Για πρώτη φορά τον περασμένο Οκτώβριο έλαβε χώρα διημερίδα στη Γαλλική Σχολή Αθηνών με θέμα «Η υποσαχάρια Αφρική στην έρευνα και στην πανεπιστημιακή διδασκαλία στην Ελλάδα». Η διημερίδα αυτή πήρε τη μορφή μιας εν εξελίξει «απογραφής» της σχετικής δραστηριότητας στην Ελλάδα και πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία της Μερόπης Αναστασιάδου (INALCO), του Νίκου Μεταξίδη (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο) και του Αιμίλιου Τσεκένη (Πανεπιστήμιο Αιγαίου).

Πρωτοβουλίες σαν αυτή σε συνδυασμό με την έκδοση σχετικών βιβλίων είναι πολύ κρίσιμες για το άνοιγμα της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης σε νέους κλάδους και πεδία που αποκτούν ολένα και μεγαλύτερη σημασία σήμερα, λόγω της νέας δημογραφικής σύνθεσης της ελληνικής κοινωνίας και της διαπολιτισμικής πρόκλησης που η τελευταία καλείται να αντιμετωπίσει. Η ευρωπαϊκή και η αμερικανική ιστορία δεν μπορούν να διδάσκονται πια αποκομμένες από το παγκόσμιο πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύθηκαν και παρήκμασαν οι μεγάλες ευρωπαϊκές αυτοκρατορικές δυνάμεις, όπως η εκβιομηχανισμένη Βρετανία κι η επαναστατική Γαλλία στον 19ο αιώνα ή οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση στα ψυχροπολεμικά χρόνια.

Είναι ειλικρινά ακατανόητο και παράλογο ότι επί δεκαετίες στα ελληνικά σχολεία και πανεπιστημιακά ιδρύματα συνεχίζουμε να προσεγγίζουμε ιστορικά συμβάντα – ορόσημα μέσα από ένα στενό, καθαρά ελληνοκεντρικό και στην καλύτερη περίπτωση ευρωκεντρικό πρίσμα. Αυτός ο τρόπος προσέγγισης δεν επιτρέπει καν την σφαιρική κατανόηση των ευρωπαϊκών εξελίξεων, πόσω μάλλον των μακροσκοπικών παγκόσμιων διαδικασιών που συμβάλλουν καταλυτικά στη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου, όπως το φαινόμενο της αποικιοκρατίας, τα αντι-αποικιακά κινήματα και η μεταποικιακή πραγματικότητα και συζήτηση που τελευταία έγινε λίγο πιο προσιτή μέσα από το κίνημα Black Lives Matter και τον σύγχρονο φεμινιστικό λόγο.

Η μετάφραση αυτού του βιβλίου λοιπόν του Cooper, με τον ανατέλλοντα ήλιο της Αφρικής στο εξώφυλλο, συμβάλλει σε αυτήν την αξιόλογη προσπάθεια να σκιαγραφηθεί και να επικοινωνηθεί σε ευρύτερα ακροατήρια η «μεγάλη εικόνα» της πορείας που ακολούθησε η Αφρική μεταπολεμικά, από το 1940 μέχρι τις μέρες μας. Όσες κι όσοι ασχολούμαστε ερευνητικά με την Αφρική, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι δεν πρόκειται για ενιαίο σύνολο και δεν υπάρχει μια και μοναδική πορεία που ακολούθησε, αντιθέτως υπάρχουν μονοπάτια και «λεωφόροι» που αξίζει να παρουσιαστούν και να αναλυθούν αυτοτελώς αλλά και σε αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Καμιά κοινωνία έτσι κι αλλιώς δεν είναι ενιαίο σύνολο, αλλά αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο για μια γεωγραφικά τεράστια ήπειρο σαν την Αφρική, με σημαντική πολιτισμική και γλωσσική ποικιλομορφία.

Ο Cooper, Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστημιο της Νέας Υόρκης, ξεκινάει την αφήγησή του μέσα από δυο γνωστά στη διεθνή κοινότητα παραδείγματα που έλαβαν χώρα την ίδια χρονιά, το 1994: την κατάρρευση του Απαρτχάιντ στη Νότιο Αφρική και τη γενοκτονία στη Ρουάντα. Με αυτόν τον τρόπο εξάπτει την περιέργεια της αναγνώστριας και σιγά -σιγά πιάνει το νήμα από το πρόσφατο παρελθόν για να πάει προς τα πίσω. Αυτή η αντίστροφη πορεία που υιοθετεί στην Εισαγωγή είναι πολύ βοηθητική, ιδίως εάν απευθυνόμαστε σε αναγνωστικό κοινό για το οποίο η Αφρική παραμένει σχετικά «άγνωστος κόσμος».

Μεταξύ άλλων, μιλάει για το πως διαμορφώθηκαν τα λεγόμενα «κράτη-φρουροί» (gatekeeper states) στη μεταποικιακή Αφρική, πατώντας σε αποικιακές πρακτικές. Αποδομεί έτσι απλοϊκές θεωρητικές προσεγγίσεις κι ερμηνείες που θα εστιάζανε αποκλειστικά είτε στα μετα-αποικιακά καθεστώτα αυταρχικών ηγεμόνων είτε σε ένα «νεο-αποικιακό» παρόν, ξεκομμένο από τα προαποικιακά αφρικανικά βασίλεια και τους αποικιακούς θεσμούς που το γέννησαν ή τουλάχιστον το συνδιαμόρφωσαν.

Στη συνέχεια φωτίζει τον ρόλο των «από τα κάτω» δρώντων υποκειμένων, όπως οι εργάτες, οι χωρικοί και οι γυναίκες, στην αμφισβήτηση της αποικιακής τάξης πραγμάτων. Εξετάζει ζητήματα υπηκοότητας - «πολιτειότητας» (citizenship), αυτοκυβέρνησης, κινητικότητας και ανάπτυξης, το πρόταγμα του ιμπεριαλιστικού εκσυγχρονισμού, το ρεύμα του παναφρικανισμού, το τέλος των αυτοκρατοριών, τις «επίμονες» οικονομικές ανισότητες, την κατάσταση της παιδείας και της υγείας, καθώς και τον ρόλο των διεθνών οργανισμών.

Στο τελευταίο κεφάλαιο για την «Αφρική του 21ου αιώνα», ο Cooper επιχειρεί να ανοίξει έναν δρόμο σκέψης και εν δυνάμει δράσης, πέρα από το κλασικό δίπολο «κράτος ή αγορά». Εξηγεί γιατί ούτε οι συγκεντρωτικές οικονομίες ούτε η νεοφιλελεύθερη συνταγή της συρρίκνωσης του κράτους έχουν οδηγήσει στην πολυπόθητη μείωση των ανισοτήτων στην Αφρική, με τις πελατειακές πολιτικές και τις ιδιωτικοποιήσεις να δημιουργούν εξίσου σημαντικά εμπόδια. Η Αφρική μοιάζει εγκλωβισμένη ανάμεσα στην φτώχεια της περιθωριοποίησης και την καταστροφή λόγω εκμετάλλευσης. «Η Αφρική συνεχώς ακούει τι πρέπει να κάνει για να εναρμονιστεί με την παγκόσμια αγορά. Το πιο δύσκολο ερώτημα είναι πως μπορεί να αλλάξει η δομή των θεσμών που απαρτίζουν την παγκόσμια αγορά, ώστε να έχουν περισσότερες ευκαιρίες οι φτωχοί και οι αποκλεισμένοι αυτού του κόσμου» (σελ.369). Συμπεραίνει ότι η αλλαγή διαχρονικά προκύπτει από την αλληλεπίδραση εξωτερικών (πχ υπερεθνικά κοινωνικά κινήματα) κι εγχώριων παραγόντων (πχ παραδοσιακές τοπικές κοινότητες).
 

*Ο ανθρωπολόγος Αιμίλιος Τσεκένης, που ανέλαβε την επιστημονική επιμέλεια της ελληνικής έκδοσης, πέρασε κομμάτι των παιδικών του χρόνων στο Καμερούν, οπότε πέρα από την ερευνητική του εμπειρία, τον συνδέουν με την ανά χείρας μακρο-ιστορία μνήμες και συναισθηματικοί δεσμοί. Η μετάφραση του Γιώργου Μαραγκού και η επιμέλεια της Γιουλίκας Σαμαρά ολοκληρώνουν την αξιόλογη προσπάθεια. Οι ειδικοί όροι που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας αποδίδονται σύμφωνα με το ιστορικό κόντεξτ στο οποίο αναφέρονται κι επικαιροποιούνται όπου χρειάζεται.

Η Αφρική από το 1940

*Μεταδιδακτορική ερευνήτρια οικονομικής και αποικιακής ιστορίας

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Μανιφέστο «εκτός ύλης» για τις Αφρικανικές Σπουδές στην Ελλάδα

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας