• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.1°C / 15.8°C
    3 BF
    57%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 10.2°C / 14.9°C
    0 BF
    57%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 14.3°C / 16.0°C
    5 BF
    69%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 9.7°C / 12.9°C
    3 BF
    47%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    4 BF
    47%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 9.6°C / 14.3°C
    1 BF
    78%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 6.8°C / 8.4°C
    2 BF
    66%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 12.4°C / 16.6°C
    3 BF
    66%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.1°C / 19.2°C
    4 BF
    70%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.9°C / 15.9°C
    4 BF
    63%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.1°C / 17.9°C
    5 BF
    63%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 14.6°C
    5 BF
    58%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    3 BF
    59%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 13.5°C
    2 BF
    62%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.5°C / 13.5°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 20.8°C
    2 BF
    61%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 15.9°C
    2 BF
    56%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 10.4°C / 16.5°C
    0 BF
    56%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 11.6°C / 15.0°C
    2 BF
    65%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.8°C / 8.8°C
    2 BF
    82%
Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Προβληματικές εισαγωγές

  • A-
  • A+
Η Αρεντ στο βιβλίο της αναφέρεται στην παρακμή του κομματικού συστήματος αντιπροσώπευσης, στις κρίσεις του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, όχι της δημοκρατίας.

Η Χάνα Αρεντ δεν έχει ανάγκη συστάσεων και ούτε είναι δυνατόν στο παρόν σύντομο κείμενο να αναδειχθεί επαρκώς η αξία της σκέψης της. Μπορώ όμως να ασχοληθώ με κάποια στοιχεία της παίρνοντας αφορμή από την προβληματική ελληνική Εισαγωγή που υπάρχει στο εν λόγω βιβλίο. Επί τη ευκαιρία να σημειωθεί η συνήθεια στις ελληνικές εκδόσεις να προτάσσονται εισαγωγές που αρκετές φορές είναι άσχετες και παραπλανητικές ως προς τις απόψεις του ίδιου του παρουσιαζόμενου στοχαστή.

Στο παρόν βιβλίο, κατ’ αρχάς είναι λανθασμένη η μετάφραση του πρωτότυπου αγγλικού τίτλου Crises of the Republic, διότι Republic δεν σημαίνει δημοκρατία αλλά το δυτικό αντιπροσωπευτικό πολίτευμα, γνωστό και ως κοινοβουλευτισμός. Οι Αγγλοι, οι Αμερικανοί, οι Γάλλοι, οι Ιταλοί για τη δημοκρατία έχουν την κατάλληλη λέξη Democracy, Démocratie, Democracia.

Θα μπορούσε λοιπόν να είχε μεταφραστεί ως «Κρίσεις του κοινοβουλευτισμού». Οι μεταφραστές συνεχίζουν τη λανθασμένη μετάφραση που έχει επιβληθεί δίκην συνηθείας, και εξομοιούται με ιδεολογική διαστρέβλωση, αφού η Republic ιδρύθηκε από τους αστούς της νεωτερικότητας συνειδητώς ως αντίθεση στη δημοκρατία, στην άμεση δημοκρατία. Αλλωστε στο βιβλίο αυτό η Αρεντ αναφέρεται στην παρακμή του κομματικού συστήματος αντιπροσώπευσης, στις κρίσεις του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, όχι της δημοκρατίας. Η σύγχυση επιτείνεται και στην Εισαγωγή του Δημήτρη Ψυχογιού που χρησιμοποιεί λανθασμένα την έκφραση «κοινοβουλευτική δημοκρατία» προκειμένου να δηλώσει τον κοινοβουλευτισμό, αγνοώντας την αντιφατικότητα των δύο όρων. Η σωστή είναι «κοινοβουλευτική ολιγαρχία».

Δεν είναι το μόνο προβληματικό στοιχείο. Ο Ψυχογιός παρερμηνεύοντας την ανάλυση της Αρεντ για τη δημόσια σφαίρα παρερμηνεύει και την αθηναϊκή δημοκρατία προσπαθώντας να δείξει ότι δεν υπήρχε ενδιαφέρον και μεγάλη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά και οι πολίτες «προτιμούσαν τις ιδιωτικές συζητήσεις από τις δημόσιες (…), την απολιτική αγορά από την πολιτική εκκλησία του δήμου». Τα ιστορικά στοιχεία που παραθέτει δεν αποδεικνύουν πολλά πράγματα και τα έχω ανασκευάσει αλλού1. Ομως αξίζει να αναφέρω ότι πολλοί ερευνητές έχουν τονίσει πως ουδέποτε στην ανθρώπινη ιστορία υπήρξε λαός που να είναι τόσο πολιτικός (και φιλοσοφικός), που να έχει ανάγκη τόσο πολύ την πολιτική, τον λόγο (και τη φιλοσοφία), όσο ο Αθηναίοι της κλασικής εποχής. Το ενδιαφέρον και η συμμετοχή των πολιτών εκδηλώθηκαν σε όλη την ιστορία της αθηναϊκής δημοκρατίας, από τον Σόλωνα και την ίδρυσή της επί Κλεισθένη μέχρι το τέλος της. Αυτά είναι άλλωστε τα γενεσιουργά αίτια της δημοκρατίας.

Ούτε από την ανάλυση της Αρεντ συνάγεται ότι οι Αθηναίοι προτιμούσαν την αγορά από την εκκλησία. Η Αρεντ στην «Ανθρώπινη κατάσταση» γράφει ότι ο χώρος της πόλεως αποτελούσε τη σφαίρα της ελευθερίας και η ελευθερία εντοπιζόταν αποκλειστικώς στην πολιτική σφαίρα, η οποία ταυτίζεται με τη δημόσια σφαίρα. Αυτή διαφοροποιείται τόσο από τον «οίκο» όσο και από την «αγορά».

Ο «οίκος» είναι η ιδιωτική σφαίρα, ενώ η «αγορά» είναι η ενδιάμεση μεταξύ του «οίκου» και της δημόσιας σφαίρας. Η «αγορά» δεν περιλαμβάνει μόνο την αγορά όπως την ξέρουμε σήμερα, την εμπορική αγορά (market), στην οποία οι άνθρωποι συναντώνται ως παραγωγοί και καταναλωτές προϊόντων, αλλά και άλλες δραστηριότητες που δεν εμπίπτουν στην ιδιωτική σφαίρα ούτε στη δημόσια. Περιλαμβάνει και τις ποικίλες δημόσιες συναντήσεις, φιλοσοφικές αναζητήσεις στους δημόσιους χώρους, στις στοές, στις ρητορικές σχολές, επίσης τις παραστάσεις τραγωδίας και κωμωδίας, τις συζητήσεις στα συμπόσια, στα Γυμνάσια κ.ο.κ. Σε αυτούς τους χώρους δημιουργούνται φιλοσοφικός, πνευματικός και πολιτικός πολιτισμός που είναι αλληλένδετοι με τους συμμετοχικούς θεσμούς της δημοκρατίας.

Οσον αφορά τη δημόσια σφαίρα, αυτή είναι εκεί όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις για τις κοινές υποθέσεις, θεσπίζονται οι νόμοι, διαμορφώνεται και απονέμεται το δίκαιο, εκλέγονται ή κληρώνονται οι άρχοντες και δίνουν λογαριασμό (λόγον διδόναι), εκεί όπου ασκείται η εξουσία μέσα από θεσμισμένα όργανα (εκκλησία του δήμου, βουλή, πρυτάνεις κ.λπ.).

Η Αρεντ δεν αναφέρεται στους συγκεκριμένους θεσμούς, όχι επειδή τους αγνοεί ή τους υποτιμά, αλλά επειδή επιλέγει τη θεωρητική ανάλυση. Δεν κάνει ιστορία, ούτε ιστορία των θεσμών. Αναφέρεται στη δημόσια σφαίρα γενικώς και θεωρητικώς, δίχως αυτό να σημαίνει πως θεωρεί χώρο δημόσιας εμφάνισης μόνο την «αγορά», όπως γράφει ο Ψυχογιός. Να σημειωθεί πως και στο κατ’ εξοχήν δημοκρατικό κείμενο, στον Επιτάφιο, ο Περικλής αναφέρεται στις γενικές αρχές του πολιτεύματος και όχι στους συγκεκριμένους θεσμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο μεγάλος πολιτικός υποτιμά την αξία των θεσμών και την πολιτική τους σημασία.

Αναφέρει επίσης ο Ψυχογιός τον νόμο του Σόλωνα τον 6ο π.Χ. αι. πριν από τη δημοκρατία που αφαιρούσε την ιδιότητα του πολίτη από όποιον δεν συμμετείχε σε μία από τις δύο πλευρές όταν γινόταν στάση στην πόλιν2. Θεωρεί τον νόμο «παράξενο», ενώ οι περισσότεροι ερευνητές τον έχουν ερμηνεύσει ως προσπάθεια του νομοθέτη να καταστήσει τους πολίτες ενεργούς και να τους βγάλει από την παθητικότητα και την αδιαφορία. Η ιδέα που υποτείνεται σε αυτόν τον νόμο είναι ότι δεν μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει μια ευνομούμενη πόλις εάν δεν συμμετέχουν άμεσα όλοι οι πολίτες.

Αλλο σημείο προβληματικό της Εισαγωγής είναι η άποψη ότι η Γερμανοεβραία φιλόσοφος προτείνει ως μοντέλο οργάνωσης το λενινιστικό μπολσεβίκικο κόμμα. Επειδή η Αρεντ αναφέρεται όχι τόσο αρνητικά στον Λένιν όσο στον Στάλιν και γράφει ότι ο Στάλιν «μετέτρεψε την επαναστατική δικτατορία του Λένιν σε πλήρη ολοκληρωτική κυριαρχία» δεν συνεπάγεται ότι είναι λενινίστρια. Ποτέ και πουθενά η Αρεντ δεν πρότεινε λενινιστικό μοντέλο, αφού άλλωστε είναι υπέρ της συμβουλιακής δημοκρατίας που είναι αντίθετη σε όλα τα κόμματα, σε κάθε δικτατορία και γράφει σαφώς ότι «Τα συμβούλια, σε αντιδιαστολή με τα επαναστατικά κόμματα και τις θεωρίες, ήταν το μόνο πραγματικό αποτέλεσμα των επαναστάσεων και εξοντώθηκαν ανελέητα από το Κομμουνιστικό Κόμμα και τον ίδιο τον Λένιν». Να σημειωθεί πως η συμβουλιακή αντίληψη της Αρεντ δεν είναι αναρχική, όπως γράφει ο Ψυχογιός, αλλά δημοκρατική. Αλλωστε ο ίδιος γράφει πιο κάτω για «συμβουλιακή δημοκρατία».

Αναρωτιέται κανείς τι θα μπορούσε να ήταν μια εισαγωγή σε αυτά τα κείμενα εκτός από τα ιστορικά στοιχεία και τις πληροφορίες για τις ιδιαίτερες συγκυρίες μέσα στις οποίες αυτά γράφτηκαν. Ισως να διευκρινίσει κάποια συγκεκριμένα ζητήματα. Ομως η παρούσα Εισαγωγή δεν προσθέτει τίποτε σημαντικό στην κατανόηση των απόψεων της Αρεντ, αντιθέτως δημιουργεί διαστρεβλώσεις και συγχύσεις.

* Διδάκτωρ Φιλοσοφίας


1. Γ. Ν. Οικονόμου, «Η αθηναϊκή δημοκρατία και οι κριτικοί της», The Books’ Journal, τχ. 76, Απρίλιος 2017. Τώρα στο oikonomouyorgos.blogspot.com. 2. Κακώς η Αρεντ αναφέρει ότι ο νόμος αυτός ίσχυε και τους κλασικούς χρόνους, διότι είχε ατονήσει στα μετέπειτα χρόνια.
Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αναξιόπιστη κριτική
Ο Γουόλιν προσπαθεί να απαξιώσει με οποιονδήποτε τρόπο τους τέσσερις στοχαστές, Αρεντ, Λέβιτ, Γιόνας, και Μαρκούζε για την κριτική που άσκησαν στον δυτικό πολιτισμό.
Αναξιόπιστη κριτική
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Απεικόνιση μιας πάσχουσας ανθρωπότητας
Ο Σάλινς στο βιβλίο του «Τι στο... Φουκό» επιχειρεί προγραμματικά μια ευρεία συγκριτική αντιπαράθεση της Δυτικής κοσμολογίας και οντολογίας με ένα πλήθος ιθαγενών κοσμολογιών και οντολογιών.
Απεικόνιση μιας πάσχουσας ανθρωπότητας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οι προβληματικές σχέσεις της απομεγέθυνσης με την άμεση δημοκρατία
«Το λεξιλόγιο της αποανάπτυξης» αποτελείται από κείμενα διαφόρων συγγραφέων, έκαστος των οποίων ασχολείται με κάποια έννοια-κλειδί, όπως «ευτυχία», «καπιταλισμός», «ανάπτυξη», «οικοκοινότητες». Οι έννοιες...
Οι προβληματικές σχέσεις της απομεγέθυνσης με την άμεση δημοκρατία
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
Ο Ρικάρ στο εν λόγω δοκίμιο αναζητεί την προέλευση αυτού που ονομάζει «λυρικό πνεύμα» - δηλαδή, καταρχάς, μιας «αίσθησης ιδιοκτησίας του κόσμου».
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Εικοσιένα και ιστορική μεταβολή
Πόλεμος ανεξαρτησίας ή Επανάσταση; Αυτό το σχετικά παλαιό ερώτημα για το 1821 στις μέρες μας έχει επαναπροσδιοριστεί λόγω της υποχώρησης των ουσιοκρατικών θεωρήσεων και του ενδιαφέροντος για τον πόλεμο και την...
Εικοσιένα και ιστορική μεταβολή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας