• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.0°C / 23.0°C
    2 BF
    70%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 20.1°C / 23.9°C
    2 BF
    60%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    22°C 19.8°C / 22.1°C
    1 BF
    60%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 17.7°C / 17.9°C
    2 BF
    78%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.6°C / 19.9°C
    2 BF
    73%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    21°C 19.4°C / 22.0°C
    1 BF
    77%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.3°C / 18.4°C
    1 BF
    52%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    21°C 20.7°C / 20.7°C
    2 BF
    84%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.8°C / 20.2°C
    2 BF
    82%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 17.3°C / 21.9°C
    1 BF
    49%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.2°C / 22.8°C
    3 BF
    64%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.9°C / 23.7°C
    0 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    2 BF
    60%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    22°C 21.9°C / 22.3°C
    2 BF
    56%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    24°C 21.2°C / 24.9°C
    1 BF
    46%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.8°C / 20.8°C
    1 BF
    64%
  • Χαλκίδα
    Αυξημένες νεφώσεις
    23°C 21.2°C / 23.2°C
    2 BF
    42%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 18.3°C / 21.0°C
    2 BF
    81%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 23.9°C
    2 BF
    83%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    19°C 19.1°C / 19.1°C
    1 BF
    72%

Βρυζάκης Θεόδωρος, «Πολεμικό συμβούλιο» (Δωρεά Πανεπιστημίου, Εθνική Πινακοθήκη) |  Δημήτρης Παπανικολόπουλος, Το 1821 ως επανάσταση. Γιατί ξέσπασε και γιατί πέτυχε, Αθήνα 2021, εκδ. Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, Σελ. 267

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εικοσιένα και ιστορική μεταβολή

  • A-
  • A+
Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Πόλεμος ανεξαρτησίας ή Επανάσταση; Αυτό το σχετικά παλαιό ερώτημα για το 1821 στις μέρες μας έχει επαναπροσδιοριστεί λόγω της υποχώρησης των ουσιοκρατικών θεωρήσεων και του ενδιαφέροντος για τον πόλεμο και την επανάσταση ως αναλυτικές κατηγορίες. Άραγε, πόσο γόνιμη θα ήταν η εγκατάλειψη τέτοιων κεντρικών εννοιών, όπως η επανάσταση, ιδίως εκεί που η σημασία της τεκμαίρεται από τα σχέδια των ανθρώπων, τη δράση τους και τα αποτελέσματά της;

Η αναζήτηση ευρύτερων μετασχηματισμών στο οθωμανικό/αυτοκρατορικό πλαίσιο πριν από το 1821 και η ανάδειξη τοπικών αντιστάσεων ή κινήτρων που δεν εμπίπτουν στις προγραμματικές κατευθύνσεις της Επανάστασης συγκροτούν γεγονότα που, ως τέτοια, φανερώνουν αφενός έναν κόσμο ο οποίος αλλάζει με διαφορετικές ταχύτητες στο εσωτερικό του και αφετέρου την ποικιλία και την πολυπλοκότητα των διακυβευμάτων. Και, σαφώς, οι «κοινωνίες δεν είναι συστήματα […] αποτελούν απλώς χαλαρές συνομαδώσεις ποικίλων, επάλληλων, διασταυρούμενων δικτύων εξουσίας» (M. Mann). Αυτό, όμως, δεν αναιρεί την αξίωση για θεμελιωμένες προσεγγίσεις σχετικά με τη διαδικασία της επαναστατικής μεταβολής.

Μια τέτοια εκδοχή είναι το βιβλίο του Δημήτρη Παπανικολόπουλου –η τέταρτη προσωπική δουλειά του συγγραφέα, ύστερα από έναν κύκλο σχετικό με τη χαρτογράφηση σύγχρονων κοινωνικών και πολιτικών κινημάτων–, το οποίο εκκινεί από έναν αριθμό θεωριών, που έχουν προταθεί στο πλαίσιο της συγκριτικής μελέτης του επαναστατικού φαινομένου, και αντλεί ιδέες από αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο προκειμένου να συζητήσει την περίπτωση του Εικοσιένα. Ο συγγραφέας του ανασυνθέτει βασικά τμήματα από το πρόσφατο και το παλαιότερο ιστοριογραφικό υλικό με βάση εννοιολογικά εργαλεία από την υποπειθαρχία της ιστορικής-πολιτικής κοινωνιολογίας (Goldstone, Tilly, Moore, Skocpol). Και η πρόκληση που αναλαμβάνει συνίσταται στην εξακρίβωση του ειδικού βάρους που έχουν αυτά τα εργαλεία στην ταυτοποίηση μετασχηματισμών και αδρανειών, ευκαιριών και περιορισμών, πόρων και ρεπερτορίων δράσης, δομών και αντιλήψεων, στάσεων και επιλογών· έτσι που αναδεικνύει ένα σύνολο μεταβλητών, τις οποίες αξιοποιεί για την αιτιολόγηση της διαμόρφωσης των προεπαναστατικών συνθηκών, αλλά και για να εξηγήσει την επιτυχία της Επανάστασης του ’21.

Κλειδί σε αυτήν την επιλογή είναι ο μεθοδολογικός πλουραλισμός και, πιο συγκεκριμένα, η αναλυτική δύναμη κάθε θεωρητικής συνεισφοράς, δηλαδή η καταλληλότητά της στη χαρτογράφηση του κάθε πεδίου: των ενδοκρατικών και των διακρατικών σχέσεων, των δομών και των μορφών δράσης, της εμπειρίας και των ιδεών, των μακρο- και των μικρο- διαδικασιών. Δηλαδή, η συνεισφορά του Παπανικολόπουλου έγκειται σε μια ενδιαφέρουσα μεθοδολογική επιλογή: ότι επεξεργάζεται ένα διαφοροποιημένο εννοιολογικό πλαίσιο για να διακρίνει τις επιμέρους όψεις και τις ποικίλες ταχύτητες της ιστορικής μεταβολής και για να συζητήσει γεγονότα που εμπίπτουν σε διαφορετικά πεδία και διάρκειες. Οι απαντήσεις στα βασικά ερωτήματα, όπως αυτά συνοψίζονται στον υπότιτλο του βιβλίου, αρθρώνονται πάνω σε μια ποικιλία θεμάτων, όπως το οθωμανικό κράτος (κέντρα εξουσίας, νομιμοποίηση) και το διεθνές πλαίσιο, η δημογραφική συνιστώσα και οι διαδικασίες οικονομικής και κοινωνικής διαφοροποίησης κατά τον 18ο και τον αρχόμενο 19ο αιώνα (εμπόριο), οι αγρότες και η σχέση τους με τους γαιοκτήμονες, οι περιφερειακές ελίτ, οι ματαιωμένες προσδοκίες, το κόστος της κινητοποίησης και της αδράνειας, οι πολιτικές ευκαιρίες/απειλές λίγο πριν και κατά τη διάρκεια του Αγώνα, η επαναστατική ηγεσία στην προγνωστική και την παρακινητική εκδοχή της, οι πόροι που ήταν διαθέσιμοι και εκείνοι που δημιουργήθηκαν στην πορεία, τα σχετικά πλεονεκτήματα στον πόλεμο ως προς το γεωγραφικό χώρο, η επίδραση της Επανάστασης στη μετατόπιση των διαχωριστικών γραμμών μέσα στο γεωπολιτικό παιχνίδι, η ταυτότητα και η ιδεολογία με άξονα τις μείζονες αντιθέσεις που σήμανε η επαναστατική διαδικασία.

Από τα παραπάνω ήδη ο αναγνώστης μπορεί να σχηματίσει μια εικόνα για το πλούσιο περιεχόμενο του βιβλίου. Ο περιορισμός του χώρου δεν μας επιτρέπει να επεκταθούμε περισσότερο, γι’ αυτό θα σταθούμε σε δύο χαρακτηριστικά σημεία. Το ένα είναι η διάκριση των πόρων σε ανθρώπινους (άτομα, εμπειρίες/γνώσεις), υλικούς (περιουσίες, εξοπλισμός, εφόδια), οργανωτικούς (οργανώσεις, δίκτυα, υποδομές) πολιτιστικούς (εξειδικευμένη γνώση) και ηθικούς (αλληλεγγύη, υποστήριξη) που διευρύνει το φάσμα της ανάλυσης. Ενδεικτικά, στην περίπτωση των υλικών πόρων, η ιδέα ότι η κινητοποίηση των υφιστάμενων αποθεμάτων συνδυάστηκε με τη δημιουργία νέων πόρων (εκ των ενόντων, με ιδιοποίηση κ.λπ.) αποτελεί μια ενδιαφέρουσα αφετηρία, προκειμένου να σκεφτεί κανείς το ερώτημα γιατί άντεξε η Επανάσταση τόσα χρόνια.

Το άλλο σημείο είναι σχετικό με την ιδεολογία που ως τέτοια έχει εγγενώς αφαιρετικό χαρακτήρα. Αυτό που επιτυγχάνει ο συγγραφέας είναι ότι προσδιορίζει τη διαβαθμισμένη σημασία της, π.χ. στην ενοποίηση των διάσπαρτων παραπόνων απέναντι στο οθωμανικό καθεστώς ή στη διανοητική επεξεργασία της βιωμένης εμπειρίας κατά τη διάρκεια της Επανάστασης σε ό,τι αφορά το ζήτημα της ελευθερίας. Ετσι, καθιστά ιστορικά ρεαλιστικό τον τρόπο που η ιδεολογία, κατά το σκεπτικό του Αλτουσέρ, εγκαλεί τα άτομα ως συγκεκριμένα υποκείμενα, ιδίως εκείνα που η σκέψη τους ακόμα δεν ήταν προσανατολισμένη με βάση γενικές αφαιρέσεις.

Θα ήταν συνεπώς παράλειψη, καταληκτικά, να μην τονιστεί ξανά ότι ανάμεσα στις αρετές της έκδοσης ξεχωρίζουμε αφενός τα αναλυτικά εργαλεία που προτείνει, προκειμένου να χαρτογραφήσει το πεδίο και να φτάσει σε συμπεράσματα, αφετέρου διαπιστώσεις που τροφοδοτούν νέα γόνιμα ερωτήματα. Οταν, π.χ., γράφει ότι «οι Ελληνες επαναστάτες πέτυχαν επειδή δημιούργησαν οι ίδιοι τις πολιτικές ευκαιρίες, τους οργανωτικούς και υλικούς πόρους, τις διαχωριστικές γραμμές, τις ταυτότητες και τα συναισθήματα, καθώς και τις μορφές δράσης που στήριξαν τον αγώνα». Υποδεικνύει τρόπους να σκεφτούμε την ιστορία της Επανάστασης και την ίδια στιγμή επανατοποθετεί στο κάδρο, σήμερα, την κύρια συνιστώσα του Εικοσιένα, το στοιχείο της επαναστατικής μεταβολής.

* Δρ Ιστορίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, συγγραφέας του «Ελληνική επανάσταση και δημόσια οικονομία. Η συγκρότηση του ελληνικού εθνικού κράτους» (εκδόσεις Ασίνη, 2020)


? Info: Την Τρίτη 8 Ιουνίου στις 19.00 σε εκδήλωση του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ στον κήπο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων στο Θησείο (Ερμού 134, Θησείο) γίνεται παρουσίαση του βιβλίου και θα μιλήσουν οι: Σία Αναγνωστοπούλου, καθηγήτρια του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, βουλευτίνα, Δημήτρης Μπαχάρας, δρ Ιστορίας, διδάσκων του Ιονίου Πανεπιστημίου, και Αντώνης Λιάκος, ιστορικός, ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, μέλος του Γνωμοδοτικού Συμβουλίου του ΕΝΑ. Θα συντονίσει ο επιστημονικός υπεύθυνος της εκδοτικής σειράς του ΕΝΑ «Βασικές Εννοιες», δρ Πολιτικής Επιστήμης, Κώστας Ελευθερίου και θα ακολουθήσει σύντομη παρέμβαση του συγγραφέα.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Εμείς: o δυστοπικός κόσμος του Γιεβγκένι Ζαμιάτιν
Ο Γιεβγκένι Ζαμιάτιν στο «Εμείς» δεν κάνει κριτική σε κάποιο καθεστώς αλλά σε αρχές και μορφές οργάνωσης που καταργούν την ελευθερία στο όνομα μιας εξουσιαστικής δομής που θεωρεί ότι έχει a priori δίκιο.
Εμείς: o δυστοπικός κόσμος του Γιεβγκένι Ζαμιάτιν
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Χωρίς εαυτό
Η ιδιομορφία του έργου της Ζησάκη συνίσταται στο γεγονός ότι έχει δημιουργήσει έναν προσωπικό ποιητικό κόσμο με έντονα εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά, αλλά και στο ότι ενσωματώνει κώδικες και τεχνικές της...
Χωρίς εαυτό
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ερμής vs Αφροδίτη
Ο Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος στο βιβλίο του «Ερμαφροδιτισμός - Μια συνομιλία μύθου και επιστήμης» αντιμετωπίζει το φυσικό φαινόμενο ιστορικά, κοινωνιολογικά και επιστημονικά.
Ερμής vs Αφροδίτη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
Ο Ρικάρ στο εν λόγω δοκίμιο αναζητεί την προέλευση αυτού που ονομάζει «λυρικό πνεύμα» - δηλαδή, καταρχάς, μιας «αίσθησης ιδιοκτησίας του κόσμου».
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Γνώση: ύβρις ή αρετή;
Γνώση, άγνοια, μυστήριο, στο βιβλίο με αυτόν τον τίτλο, εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, ο Εντγκάρ Μορέν μάς εισάγει σε μια συζήτηση που σχεδόν έκλεισε πριν καν ξεκινήσει ο Γκέντελ. Την ισχυρότερη διάψευση της...
Γνώση: ύβρις ή αρετή;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας