• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    18°C 15.4°C / 19.5°C
    0 BF
    85%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 11.6°C / 15.5°C
    1 BF
    88%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.0°C / 18.8°C
    2 BF
    82%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 12.5°C
    1 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 12.4°C
    0 BF
    87%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.6°C / 14.7°C
    2 BF
    84%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 9.1°C / 10.0°C
    2 BF
    76%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.1°C / 18.5°C
    1 BF
    91%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 15.8°C / 18.1°C
    3 BF
    78%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.9°C / 9.9°C
    2 BF
    78%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    19°C 16.1°C / 19.4°C
    1 BF
    70%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.0°C / 19.0°C
    1 BF
    70%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.4°C / 19.4°C
    2 BF
    76%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.9°C / 10.5°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    14°C 10.5°C / 14.0°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 11.8°C / 17.1°C
    1 BF
    79%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.6°C / 19.8°C
    1 BF
    81%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    1 BF
    88%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 11.7°C / 15.6°C
    2 BF
    75%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    2 BF
    84%

Hannah Arendt. H ανθρώπινη κατάσταση. Μετάφραση: Πέτρος Γεωργίου. Πρόλογος: Margaret Canovan Πατάκης, 2020. Σελ. 512

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα φιλοσοφικό μυθιστόρημα μαθητείας για τον 21ο αιώνα

  • A-
  • A+

Η νέα έκδοση στα ελληνικά της Ανθρώπινης κατάστασης της Χάνα Αρεντ, τρεις και πλέον δεκαετίες μετά την πρώτη ελληνική μετάφρασή της στη «Φιλοσοφική και Πολιτική Βιβλιοθήκη» που διεύθυνε για τις εκδόσεις Γνώση ο Παναγιώτης Κονδύλης, μοιάζει προορισμένη (και θα ήταν ευκταίο) να λειτουργήσει για μια νεότερη γενιά, όπως, βεβαιωμένα, είχε λειτουργήσει η πρώτη εκείνη έκδοση για τους κάπως παλιότερους: σαν βιβλίο αναφοράς, διανοητικής και πολιτικής διάπλασης, μέσα σε ένα άρδην αλλαγμένο πλαίσιο πρόσληψης – σε μια εχθρική ιδεολογική συγκυρία, στα καθ’ ημάς και όχι μόνο, όπου δεσπόζει πια ένας επιθετικός φιλελευθερισμός του οποίου οι υπέρμαχοι διεκδικούν εδώ και μερικά χρόνια ως «δική τους» την Αρεντ.

Θα ήταν επομένως σκόπιμη μια επικαιροποίηση της παρατήρησης της Μάργκαρετ Κάνοβαν, η οποία, στην –κατατοπιστική, αν και γραμμένη προ εικοσαετίας– εισαγωγή της γι’ αυτή την έκδοση του έργου, υποστηρίζει ότι «η Αρεντ δεν βρήκε κανέναν μιμητή, και το βιβλίο δεν ανήκει σε κανένα είδος» (σελ. 11). Χωρίς να χρειάζεται να υπεισέλθουμε σε συζητήσεις περί μίμησης ή ειδολογικής επίδρασης, θα μπορούσαμε με σχετική ασφάλεια να πούμε ότι η σημερινή φιλελεύθερη πλαισίωση της Αρεντ, στην Ελλάδα και πολύ παραπέρα, με την οποία καλείται πλέον να αναμετρηθεί η Ανθρώπινη κατάσταση, προετοιμάστηκε από εγχειρήματα τόσο διαφορετικά μεταξύ τους όσο, για παράδειγμα, η μνημειώδης Παρακμή του αστικού πολιτισμού του προαναφερθέντος Τάκη Κονδύλη (ένα από τα ελάχιστα μεγάλα εγχώρια κείμενα του πολιτισμικού συντηρητισμού) και η φουκοϊκής έμπνευσης και αγκαμπενικής συνέχειας θέση περί «βιολογικής νεωτερικότητας», η οποία, άλλοτε έμμεσα και άλλοτε ρητά, βασίστηκε εν πολλοίς στις αναλύσεις της Αρεντ για τη νίκη του animal laborans, του νεωτερικού ανθρώπου εννοούμενου ως «μοχθούντος ζώου», και την επικράτηση της ζωής ως ύψιστου αγαθού και κανονιστικού ορίζοντα των αναπτυγμένων δυτικών κοινωνιών.

Είναι χαρακτηριστική αυτή η οικειοποίηση της Αρεντ από εκπροσώπους φαινομενικά αντίθετων διανοητικών και πολιτικών τάσεων, που, συνήθως ανομολόγητα, βρίσκουν στη σκέψη της ένα ιδιόμορφο σημείο σύγκλισης – κάτι σαν ενδιάμεσο χώρο όπου μπορούν να εκφραστούν πολυποίκιλες post αφηγήσεις, κριτικοί και «κριτικοί» λόγοι, αντιολοκληρωτικές θεωρίες, νοσταλγικά απαισιόδοξοι απολογισμοί όσο και θριαμβολογικές αναγγελίες ενός λαμπρού παρόντος που θα όφειλε να διαιωνιστεί ως διαρκές μέλλον.

Η ίδια η Ανθρώπινη κατάσταση εξηγεί καλύτερα από κάθε εξωτερική αποτίμηση την έλξη που ασκεί η συγγραφέας της. Επιστρατεύοντας μια σειρά από νεοαριστοτελικές (ή και βεμπεριανές, θα μπορούσε να πει κανείς) διακρίσεις, τριάδες (μόχθος-εργασία-πράξη, δύναμη-βία-ισχύς) και δίπολα (vita contemplativa-vita activa, γη-κόσμος, ιδιοκτησία-ιδιοποίηση/πλούτος), η Αρεντ αναπτύσσει με σπάνια αφηγηματική δεινότητα –που ενίοτε παίρνει και χαρακτήρα πολεμικής: ξεχωρίζει εδώ η αντιπαλότητα με τον Μαρξ ως κύριο εκπρόσωπο του καπιταλιστικού φαντασιακού του μόχθου– την πραξεολογία της, μια πλήρη εννοιολογική εξιστόρηση του «πρακτικού βίου» του ανθρώπου, στον οποίο σχεδίαζε να αντιδιαστείλει τη «ζωή του νου», όπως ήταν ο τίτλος του τελευταίου της έργου που έμεινε ανολοκλήρωτο, αφήνοντας για πάντα άγραφο το μέρος του που φιλοδοξούσε να συνδέσει τη θεωρία με την πράξη: την κρίση.

Η φιλοσοφία της ιστορίας που εκθέτει η Αρεντ θα μπορούσε νομίμως να χαρακτηριστεί εγελιανού τύπου, καθώς τα συστατικά της στοιχεία αλληλοδιαπλέκονται σε κάθε ιστορική φάση, μόνο ένα όμως αναδεικνύεται κυρίαρχο κάθε φορά, βάσει μετατοπίσεων και αντιστροφών που φαντάζουν ασθενώς οργανικές – όχι αναπόφευκτες, αλλά λογικά εξαρτημένες από τα προηγούμενα στάδια, με εξαίρεση ένα σημείο τομής ή ρήξης στο οποίο συνίσταται η καινοτομία κάθε περιόδου. Γι’ αυτό δεν προκαλεί έκπληξη η τελική αντιστροφή με την οποία η σφαίρα της πράξης, η οποία κατά την Αρεντ παρακμάζει σταθερά από την αρχαιότητα και μετά, καταλήγει μετουσιωμένη στη νεότερη επιστήμη, καθόσον αυτή η τελευταία νοείται ως «έναρξη διεργασιών» χωρίς προκαθορισμένη έκβαση και με αποδοχή άγνωστων κινδύνων – μια ρηξικέλευθη επιστημολογική θέση που ωστόσο φέρνει την Αρεντ αναπάντεχα κοντά στον ενστερνισμό μιας ελιτίστικης τεχνοκρατίας εν είδει υποκατάστατου της περιορισμένης αρχαιοελληνικής δημοσιότητας.

Από αυτή την άποψη, θα ταίριαζε στην Ανθρώπινη κατάσταση ο χαρακτηρισμός του φιλοσοφικού μυθιστορήματος μαθητείας – όχι βέβαια επειδή υπάρχει στο έργο η οιαδήποτε λογοτεχνίζουσα χαλαρότητα, αλλά επειδή η ηθική που αναδύεται από το κείμενο προσομοιάζει εντυπωσιακά στον κανόνα του Bildungsroman: μια ωριμότητα που επιτυγχάνεται με τίμημα σοβαρές απώλειες, αλλά εν τέλει ως ο καλύτερος δυνατός εαυτός.

Είναι φανερό ότι το πνεύμα των καιρών σήμερα ευνοεί τέτοιες μεταμοντέρνες (δηλαδή προσχηματικές) αναβιώσεις της αστικής σοφίας, στις οποίες ωστόσο θα μπορούσε να αντιταχθεί γόνιμα ένα παρελθόν που, αν και αποτελεί τη ρίζα του μοντέρνου, κατά κανόνα αποσιωπάται στις νεότερες φιλοσοφίες της ιστορίας, της αρεντιανής συμπεριλαμβανομένης: ο λογοτεχνικός κόσμος του πικαρέσκου, του οποίου η πληβειακότητα, η πολυσημία και η περήφανη αδιαφορία για τις σταθερές διακρίσεις προβάλλουν ως οι απωθημένες αλήθειες ενός παρόντος (του δικού μας) υπερβολικά μονοσήμαντου για να είναι αληθινό. Για μια σκέψη τόσο επιβλητική όσο της Αρεντ, μια τέτοια «υποβάθμιση» θα μπορούσε να σημαίνει απαλλαγή από περιττά δεσμά και ελευθέρωση μιας δυναμικής που παραμένει έτσι κι αλλιώς απρόσβλητη.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αν είσαι λίγο τυχερός
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής...
Αν είσαι λίγο τυχερός
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενα πανόραμα της ποίησης νέων ποιητών από 54 γλώσσες
Το εκδοτικό πρόγραμμα «Ανθολογίες νέων ποιητών» ξεκίνησε εδώ και περίπου ενάμισι έτος από τις Εκδόσεις Βακχικόν, με στόχο την υλοποίηση ενός φιλόδοξου και πολύ ενδιαφέροντος συλλογικού έργου.
Ενα πανόραμα της ποίησης νέων ποιητών από 54 γλώσσες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις ρίζες του φιλοσοφικού μοντερνισμού
Προλογίζοντας τη Φαινομενολογία του πνεύματος (1807) ο Χέγκελ δηλώνει από τις πρώτες κιόλας γραμμές πως «ό,τι κι αν άρμοζε να πούμε για τη φιλοσοφία σε έναν πρόλογο, και όπως κι αν το λέγαμε, δεν μπορεί να...
Στις ρίζες του φιλοσοφικού μοντερνισμού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Λογοτεχνική δημοσιογραφία
Στον νέο υβριδικό κόσμο η μοντέρνα γραφή, αν θέλει να τον εκφράσει, είτε πρόκειται για λογοτεχνία είτε για δοκιμιακό λόγο είτε για τις γνωστές ακαδημαϊκές πειθαρχίες, δεν μπορεί παρά να είναι υβριδική.
Λογοτεχνική δημοσιογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλτραρισμένος λυρισμός
Τα συνολικώς 24 ποιήματα του βιβλίου κατανέμονται σε τέσσερις ενότητες με ιδιαίτερους τίτλους η καθεμιά («Αίθουσα αναμονής», «Νέα από την κανονικότητα», «Σχεδόν ξεχασμένες Μαρίες» και ο δυσερμήνευτος τίτλος...
Φιλτραρισμένος λυρισμός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας