• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    35°C 33.3°C / 35.8°C
    3 BF
    24%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    34°C 29.6°C / 37.2°C
    2 BF
    46%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    35°C 32.7°C / 38.7°C
    4 BF
    33%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.9°C / 37.0°C
    2 BF
    45%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.9°C / 33.9°C
    3 BF
    26%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    32°C 29.0°C / 36.6°C
    2 BF
    21%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    34°C 30.4°C / 36.5°C
    0 BF
    54%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    37°C 32.4°C / 37.4°C
    1 BF
    17%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.8°C / 35.4°C
    5 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.9°C / 32.9°C
    3 BF
    51%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.8°C / 30.1°C
    4 BF
    66%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    31°C 28.6°C / 31.2°C
    2 BF
    58%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    32°C 31.9°C / 34.9°C
    0 BF
    45%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    34°C 31.5°C / 33.9°C
    0 BF
    33%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    34°C 31.5°C / 37.2°C
    2 BF
    24%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.8°C / 38.8°C
    2 BF
    40%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    35°C 33.5°C / 36.4°C
    3 BF
    20%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.3°C / 31.6°C
    1 BF
    44%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    32°C 29.7°C / 37.3°C
    3 BF
    69%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    37°C 30.8°C / 36.9°C
    2 BF
    17%
Ενα φιλοσοφικό μυθιστόρημα μαθητείας για τον 21ο αιώνα

Hannah Arendt. H ανθρώπινη κατάσταση. Μετάφραση: Πέτρος Γεωργίου. Πρόλογος: Margaret Canovan Πατάκης, 2020. Σελ. 512

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα φιλοσοφικό μυθιστόρημα μαθητείας για τον 21ο αιώνα

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Η νέα έκδοση στα ελληνικά της Ανθρώπινης κατάστασης της Χάνα Αρεντ, τρεις και πλέον δεκαετίες μετά την πρώτη ελληνική μετάφρασή της στη «Φιλοσοφική και Πολιτική Βιβλιοθήκη» που διεύθυνε για τις εκδόσεις Γνώση ο Παναγιώτης Κονδύλης, μοιάζει προορισμένη (και θα ήταν ευκταίο) να λειτουργήσει για μια νεότερη γενιά, όπως, βεβαιωμένα, είχε λειτουργήσει η πρώτη εκείνη έκδοση για τους κάπως παλιότερους: σαν βιβλίο αναφοράς, διανοητικής και πολιτικής διάπλασης, μέσα σε ένα άρδην αλλαγμένο πλαίσιο πρόσληψης – σε μια εχθρική ιδεολογική συγκυρία, στα καθ’ ημάς και όχι μόνο, όπου δεσπόζει πια ένας επιθετικός φιλελευθερισμός του οποίου οι υπέρμαχοι διεκδικούν εδώ και μερικά χρόνια ως «δική τους» την Αρεντ.

Θα ήταν επομένως σκόπιμη μια επικαιροποίηση της παρατήρησης της Μάργκαρετ Κάνοβαν, η οποία, στην –κατατοπιστική, αν και γραμμένη προ εικοσαετίας– εισαγωγή της γι’ αυτή την έκδοση του έργου, υποστηρίζει ότι «η Αρεντ δεν βρήκε κανέναν μιμητή, και το βιβλίο δεν ανήκει σε κανένα είδος» (σελ. 11). Χωρίς να χρειάζεται να υπεισέλθουμε σε συζητήσεις περί μίμησης ή ειδολογικής επίδρασης, θα μπορούσαμε με σχετική ασφάλεια να πούμε ότι η σημερινή φιλελεύθερη πλαισίωση της Αρεντ, στην Ελλάδα και πολύ παραπέρα, με την οποία καλείται πλέον να αναμετρηθεί η Ανθρώπινη κατάσταση, προετοιμάστηκε από εγχειρήματα τόσο διαφορετικά μεταξύ τους όσο, για παράδειγμα, η μνημειώδης Παρακμή του αστικού πολιτισμού του προαναφερθέντος Τάκη Κονδύλη (ένα από τα ελάχιστα μεγάλα εγχώρια κείμενα του πολιτισμικού συντηρητισμού) και η φουκοϊκής έμπνευσης και αγκαμπενικής συνέχειας θέση περί «βιολογικής νεωτερικότητας», η οποία, άλλοτε έμμεσα και άλλοτε ρητά, βασίστηκε εν πολλοίς στις αναλύσεις της Αρεντ για τη νίκη του animal laborans, του νεωτερικού ανθρώπου εννοούμενου ως «μοχθούντος ζώου», και την επικράτηση της ζωής ως ύψιστου αγαθού και κανονιστικού ορίζοντα των αναπτυγμένων δυτικών κοινωνιών.

Είναι χαρακτηριστική αυτή η οικειοποίηση της Αρεντ από εκπροσώπους φαινομενικά αντίθετων διανοητικών και πολιτικών τάσεων, που, συνήθως ανομολόγητα, βρίσκουν στη σκέψη της ένα ιδιόμορφο σημείο σύγκλισης – κάτι σαν ενδιάμεσο χώρο όπου μπορούν να εκφραστούν πολυποίκιλες post αφηγήσεις, κριτικοί και «κριτικοί» λόγοι, αντιολοκληρωτικές θεωρίες, νοσταλγικά απαισιόδοξοι απολογισμοί όσο και θριαμβολογικές αναγγελίες ενός λαμπρού παρόντος που θα όφειλε να διαιωνιστεί ως διαρκές μέλλον.

Η ίδια η Ανθρώπινη κατάσταση εξηγεί καλύτερα από κάθε εξωτερική αποτίμηση την έλξη που ασκεί η συγγραφέας της. Επιστρατεύοντας μια σειρά από νεοαριστοτελικές (ή και βεμπεριανές, θα μπορούσε να πει κανείς) διακρίσεις, τριάδες (μόχθος-εργασία-πράξη, δύναμη-βία-ισχύς) και δίπολα (vita contemplativa-vita activa, γη-κόσμος, ιδιοκτησία-ιδιοποίηση/πλούτος), η Αρεντ αναπτύσσει με σπάνια αφηγηματική δεινότητα –που ενίοτε παίρνει και χαρακτήρα πολεμικής: ξεχωρίζει εδώ η αντιπαλότητα με τον Μαρξ ως κύριο εκπρόσωπο του καπιταλιστικού φαντασιακού του μόχθου– την πραξεολογία της, μια πλήρη εννοιολογική εξιστόρηση του «πρακτικού βίου» του ανθρώπου, στον οποίο σχεδίαζε να αντιδιαστείλει τη «ζωή του νου», όπως ήταν ο τίτλος του τελευταίου της έργου που έμεινε ανολοκλήρωτο, αφήνοντας για πάντα άγραφο το μέρος του που φιλοδοξούσε να συνδέσει τη θεωρία με την πράξη: την κρίση.

Η φιλοσοφία της ιστορίας που εκθέτει η Αρεντ θα μπορούσε νομίμως να χαρακτηριστεί εγελιανού τύπου, καθώς τα συστατικά της στοιχεία αλληλοδιαπλέκονται σε κάθε ιστορική φάση, μόνο ένα όμως αναδεικνύεται κυρίαρχο κάθε φορά, βάσει μετατοπίσεων και αντιστροφών που φαντάζουν ασθενώς οργανικές – όχι αναπόφευκτες, αλλά λογικά εξαρτημένες από τα προηγούμενα στάδια, με εξαίρεση ένα σημείο τομής ή ρήξης στο οποίο συνίσταται η καινοτομία κάθε περιόδου. Γι’ αυτό δεν προκαλεί έκπληξη η τελική αντιστροφή με την οποία η σφαίρα της πράξης, η οποία κατά την Αρεντ παρακμάζει σταθερά από την αρχαιότητα και μετά, καταλήγει μετουσιωμένη στη νεότερη επιστήμη, καθόσον αυτή η τελευταία νοείται ως «έναρξη διεργασιών» χωρίς προκαθορισμένη έκβαση και με αποδοχή άγνωστων κινδύνων – μια ρηξικέλευθη επιστημολογική θέση που ωστόσο φέρνει την Αρεντ αναπάντεχα κοντά στον ενστερνισμό μιας ελιτίστικης τεχνοκρατίας εν είδει υποκατάστατου της περιορισμένης αρχαιοελληνικής δημοσιότητας.

Από αυτή την άποψη, θα ταίριαζε στην Ανθρώπινη κατάσταση ο χαρακτηρισμός του φιλοσοφικού μυθιστορήματος μαθητείας – όχι βέβαια επειδή υπάρχει στο έργο η οιαδήποτε λογοτεχνίζουσα χαλαρότητα, αλλά επειδή η ηθική που αναδύεται από το κείμενο προσομοιάζει εντυπωσιακά στον κανόνα του Bildungsroman: μια ωριμότητα που επιτυγχάνεται με τίμημα σοβαρές απώλειες, αλλά εν τέλει ως ο καλύτερος δυνατός εαυτός.

Είναι φανερό ότι το πνεύμα των καιρών σήμερα ευνοεί τέτοιες μεταμοντέρνες (δηλαδή προσχηματικές) αναβιώσεις της αστικής σοφίας, στις οποίες ωστόσο θα μπορούσε να αντιταχθεί γόνιμα ένα παρελθόν που, αν και αποτελεί τη ρίζα του μοντέρνου, κατά κανόνα αποσιωπάται στις νεότερες φιλοσοφίες της ιστορίας, της αρεντιανής συμπεριλαμβανομένης: ο λογοτεχνικός κόσμος του πικαρέσκου, του οποίου η πληβειακότητα, η πολυσημία και η περήφανη αδιαφορία για τις σταθερές διακρίσεις προβάλλουν ως οι απωθημένες αλήθειες ενός παρόντος (του δικού μας) υπερβολικά μονοσήμαντου για να είναι αληθινό. Για μια σκέψη τόσο επιβλητική όσο της Αρεντ, μια τέτοια «υποβάθμιση» θα μπορούσε να σημαίνει απαλλαγή από περιττά δεσμά και ελευθέρωση μιας δυναμικής που παραμένει έτσι κι αλλιώς απρόσβλητη.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αν είσαι λίγο τυχερός
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής...
Αν είσαι λίγο τυχερός
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενα πανόραμα της ποίησης νέων ποιητών από 54 γλώσσες
Το εκδοτικό πρόγραμμα «Ανθολογίες νέων ποιητών» ξεκίνησε εδώ και περίπου ενάμισι έτος από τις Εκδόσεις Βακχικόν, με στόχο την υλοποίηση ενός φιλόδοξου και πολύ ενδιαφέροντος συλλογικού έργου.
Ενα πανόραμα της ποίησης νέων ποιητών από 54 γλώσσες
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οικογένειες
Eνα βιβλίο-ντοκουμέντο με είκοσι συνεντεύξεις μελών των οικογενειών Παπανδρέου και Μητσοτάκη, από την Oλγα Μπακομάρου και τις εκδόσεις «Αρμός».
Οικογένειες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αλμα στον αέρα
Μια φωτογραφία από μόνη της δεν λέει τίποτα. Για να υπάρξει μια ιστορία πίσω από αυτήν, πρέπει κάποιος να τη διηγηθεί. Πάνω στην προϋπόθεση αυτή στηρίζεται το βιβλίο του Σπύρου Στάβερη Δεν υπάρχει τίποτα πίσω...
Αλμα στον αέρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η τελειότητα είναι οι άλλοι
Το μότο, η φράση του Σαλβαδόρ Νταλί «Μη φοβάστε την τελειότητα. Δεν θα τη φτάσετε ποτέ», στο τελευταίο μυθιστόρημα του Θανάση Χειμωνά «Ο κύριος Τέλειος» μοιάζει να υπονομεύει τον τίτλο.
Η τελειότητα είναι οι άλλοι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας