• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.2°C / 27.9°C
    2 BF
    45%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    26°C 23.2°C / 27.8°C
    2 BF
    60%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.0°C / 26.0°C
    1 BF
    67%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.9°C / 23.9°C
    1 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.0°C / 23.9°C
    0 BF
    64%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    26°C 23.0°C / 25.9°C
    2 BF
    60%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.4°C / 22.3°C
    0 BF
    68%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.3°C / 21.3°C
    1 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.3°C / 25.4°C
    3 BF
    67%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.6°C / 24.9°C
    0 BF
    69%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.8°C / 26.1°C
    4 BF
    57%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.6°C / 24.6°C
    2 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    2 BF
    89%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.4°C / 24.9°C
    3 BF
    57%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    24°C 21.5°C / 23.9°C
    1 BF
    61%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 25.4°C / 25.8°C
    1 BF
    52%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    23°C 21.8°C / 27.0°C
    0 BF
    45%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    2 BF
    62%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.2°C / 26.7°C
    1 BF
    87%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.1°C / 20.1°C
    1 BF
    55%

Branko Milanovic: Καπιταλισμός χωρίς αντίπαλο Το μέλλον του συστήματος που κυβερνά τον κόσμο, Εκδόσεις Πόλις, Νοέμβριος 2020, σελ. 368

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για τη σημασία και τα όρια του οικονομικού στοχασμού

  • A-
  • A+
Η διανοητική εντιμότητα του Milanovic είναι ενδεχομένως αυτή που του επιτρέπει να προβεί και σε διορατικές παρατηρήσεις και διακρίσεις σχετικά με τις διάφορες μορφές του καπιταλισμού.

Με την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου του Branko Milanovic «Καπιταλισμός χωρίς αντίπαλο. Το μέλλον του συστήματος που κυβερνά τον κόσμο», οι εκδόσεις Πόλις συνεχίζουν μια παράδοση εισαγωγής στον εγχώριο διάλογο σημαντικών έργων με θέμα την οικονομία –μνημειώδης στιγμή της, η έκδοση του έργου αναφοράς του Thomas Piketty «Το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα» (2014).

Οπως ο Piketty, έτσι και ο Milanovic, καθηγητής στο City University της Νέας Υόρκης, υπηρετεί μια οικονομική επιστήμη που παρότι βασίζεται σε δείκτες, ποσοτικές αναλύσεις και στατιστικές μετρήσεις, δεν εξαντλείται σε αυτές, αλλά προσπαθεί συνειδητά να αρθρώσει έναν λόγο με πολιτικό περιεχόμενο, θίγοντας θεμελιώδη κοινωνικά ζητήματα: τη συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια των ελίτ, τον περιορισμό της οικονομικο-κοινωνικής κινητικότητας κ.λπ.

Πράγματι, επικαλούμενος στοχαστές του κοινωνικού όπως ο Karl Marx και ο Max Weber, φιλοσόφους του δικαίου όπως ο John Rawls, οικονομολόγους όπως ο Adam Smith ή ο John Maynard Keynes, αλλά και οικονομικούς ανθρωπολόγους όπως ο Karl Polanyi, ο Milanovic διαμορφώνει ένα συνθετικό επιχείρημα για την τρέχουσα κατάσταση και τη μελλοντική πορεία του παγκοσμιοποιημένου πλανήτη μας.

Στην καρδιά αυτού του επιχειρήματος βρίσκεται το πρόβλημα της διευρυνόμενης ανισότητας που χαρακτηρίζει πολλές από τις σύγχρονες κοινωνίες – ο συγγραφέας είναι άλλωστε ο εισηγητής της περίφημης «καμπύλης του ελέφαντα», της γραφικής αναπαράστασης μιας συνάρτησης που παρουσιάζει τις ανισότητες στην παγκόσμια κατανομή εισοδήματος την εικοσαετία 1988-2008.

Ενα από τα αξιοσημείωτα στοιχεία της σκέψης του Milanovic είναι η εντιμότητά της. Ετσι, παρότι ο ίδιος δεν αμφισβητεί τον καπιταλισμό, έχοντας καταλήξει στη θέση ότι οποιοδήποτε άλλο σύστημα παραγωγής είναι αδιανόητο και ουτοπικό στον σύγχρονο κόσμο, δεν διστάζει όχι μόνο να θίξει το πρόβλημα της ανισοκατανομής των πόρων στις ποικίλες εκφάνσεις του, αλλά και να σχολιάσει τα προβλήματα που δημιουργεί η επέκταση της οικονομικής αντίληψης ως τέτοιας σε ολοένα και περισσότερες πτυχές της ζωής.

Καθώς τα πεδία που εμπορευματοποιούνται αυξάνονται –ελεύθερος χρόνος, ανατροφή των παιδιών κ.λπ.–, μια ωφελιμιστικού τύπου λογική αντικαθιστά τις παλιότερες αξίες και παραδόσεις, οδηγώντας στη γενίκευση του αμοραλισμού, την αύξηση της διαφθοράς και ενίοτε την κοινωνική κρίση.

Σε έναν βαθμό, λοιπόν, ο στοχαστής έχει συνείδηση των ανθρωπολογικών επιπτώσεων που επιφέρει ο γενικευμένος οικονομισμός. «Για να ζούμε στον καπιταλισμό, δεν χρειαζόμαστε πλέον τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής σε εργοστάσια – έχουμε πλέον γίνει κέντρα του καπιταλισμού εμείς οι ίδιοι» (σ. 257).

Η διανοητική εντιμότητα του Milanovic είναι ενδεχομένως αυτή που του επιτρέπει να προβεί και σε διορατικές παρατηρήσεις και διακρίσεις σχετικά με τις διάφορες μορφές του καπιταλισμού, τόσο ιστορικά, όσο και γεωγραφικά.

Σε αυτό το πλαίσιο, εντοπίζονται σημαντικές ιδιότητες των σύγχρονων καπιταλιστικών ελίτ που τις διαφοροποιούν εν μέρει από εκείνες του παρελθόντος, όπως το ότι η σημερινή άρχουσα τάξη κερδίζει σημαντικό μέρος των εισοδημάτων της μέσω της εργασίας ή ότι ο ρόλος της φοίτησης σε ιδιωτικά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα είναι θεμελιώδης.

Ταυτόχρονα, χρήσιμες επισημάνσεις πραγματοποιούνται για τον ιδιότυπο καπιταλισμό της Κίνας, ενώ η μακρο-ιστορική θέση του Milanovic, που βλέπει τις σοσιαλιστικές επαναστάσεις σε ορισμένες χώρες του Τρίτου Κόσμου ως προδρόμους της ανάπτυξης ενός γηγενούς καπιταλισμού, είναι μεν αμφιλεγόμενη, αλλά πολύ ενδιαφέρουσα και καλά θεμελιωμένη: σύμφωνα με αυτήν την ερμηνεία, τα κομμουνιστικά κόμματα σε χώρες όπως το Βιετνάμ, η Κίνα ή η Αγκόλα έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην αντικατάσταση των μέχρι πρότινος (ημι)φεουδαρχικών σχέσεων και νοοτροπιών, προετοιμάζοντας το έδαφος για την εγκαθίδρυση των αντίστοιχων καπιταλιστικών.

Την ίδια όμως στιγμή, το γεγονός ότι ο συγγραφέας αναλύει τη σύγχρονη πραγματικότητα αυστηρά μέσα από τους φακούς της οικονομίας, οδηγεί κατά τη γνώμη μας τη σκέψη του σε ορισμένα αδιέξοδα. Παραδείγματος χάρη, ο Milanovic προσυπογράφει ρητά την αντίληψη ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική» στον καπιταλισμό –το περίφημο δόγμα «There Is No Alternative»–, καθώς κάθε άλλη οργάνωση της οικονομίας θα σήμαινε μείωση της ανάπτυξης και του επιπέδου κατανάλωσης.

Οδηγείται λοιπόν σε προτάσεις που περιορίζουν την ανισότητα, χωρίς ωστόσο να αμφισβητούν τον καπιταλιστικό τρόπο ζωής. Ή, άλλο παράδειγμα, ο συγγραφέας στρέφεται ενάντια στους επικριτές της σύγχρονης τεχνολογίας με το επιχείρημα ότι οι θέσεις εργασίας που θα χαθούν λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης μπορούν κάλλιστα να αναπληρωθούν χάρη στα πεδία που θα διανοίξει αυτή ακριβώς η εξέλιξη.

Από μια αυστηρά οικονομική σκοπιά, τα συγκεκριμένα επιχειρήματα φαίνονται αρκετά πειστικά. Ο συγγραφέας παραβλέπει, ωστόσο, ότι ενδέχεται κάποια στιγμή οι άνθρωποι να θελήσουν να περιορίσουν την ανάπτυξη και την κατανάλωση, συνειδητοποιώντας τον καταστροφικό τους ρόλο σε ό,τι αφορά άλλες, μη οικονομικές πλευρές της ζωής.

Ή ότι όσοι εναντιώνονται στην αλγοριθμοποίηση του κόσμου δεν το κάνουν μόνο επειδή φοβούνται για τη θέση εργασίας τους, αλλά και επειδή δεν θέλουν η αποτελεσματικότητα των μηχανών να αντικαταστήσει ανθρώπινες σχέσεις, ποιότητες και δεξιότητες που κάνουν τη ζωή αξιοβίωτη. Ξεχνά τέλος πως, όπως σημείωνε ο Weber, δεν θα πετυχαίναμε ποτέ το εφικτό αν δεν προσπαθούσαμε για το ανέφικτο.

Δουλεύοντας με διορατικότητα και συνέπεια μέσα από το πρίσμα της οικονομίας, o Branko Milanovic μάς δείχνει ίσως –και πέρα από τις προθέσεις του– γιατί οφείλουμε να σκεφτούμε πέρα από την οικονομία.

*Μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Kaboom

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μικροαστοί όλων των χωρών ενωθείτε
Ο μικροαστός, ανάλογα με το είδος της δραστηριότητάς του, έχει σε σχέση με τον βιομηχανικό εργάτη και τον υπάλληλο την ικανότητα να ρυθμίζει τον εργασιακό του χρόνο με μεγαλύτερη ευελιξία και περιθώρια...
Μικροαστοί όλων των χωρών ενωθείτε
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ανατομία του ναζισμού με το βλέμμα στο παρόν και στο μέλλον
Το νέο βιβλίο του Βασίλη Λιόση αφορά στη μελέτη του φαινομένου του ναζισμού και συνεισφορά στη σχετική ελληνική βιβλιογραφία για τον σημερινό αναγνώστη-πολίτη.
Ανατομία του ναζισμού με το βλέμμα στο παρόν και στο μέλλον
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο «Θησαυρός» της Κέρκυρας
Ως μελετητής, ο Λουκιανός Ζαμίτ έχει εντρυφήσει σε μια πολύ εκτεταμένη χρονικά κλίμακα πηγών, ενώ έχει σταθεί με τρυφερό ενδιαφέρον σε περιόδους εξαιρετικά δύσκολες, όπως ήταν εκείνες του πολέμου, της Κατοχής...
Ο «Θησαυρός» της Κέρκυρας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οι θύελλες της προόδου και τα ηθικά διλήμματα
Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ένα από πρόσωπα εκείνα που συνδέουν σαν ραχοκοκαλιά πολλές γενιές της χώρας μας, ενσωματώνοντας την πείρα των πιο κρίσιμων ιστορικών περιόδων που καθόρισαν την εξέλιξή της. Το...
Οι θύελλες της προόδου και τα ηθικά διλήμματα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Χωρίς εαυτό
Η ιδιομορφία του έργου της Ζησάκη συνίσταται στο γεγονός ότι έχει δημιουργήσει έναν προσωπικό ποιητικό κόσμο με έντονα εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά, αλλά και στο ότι ενσωματώνει κώδικες και τεχνικές της...
Χωρίς εαυτό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας