Η εμπορευματική τυραννία της ευτυχίας

  • A-
  • A+

Edgar Cabanas / Eva Illouz, Ευτυχιοκρατία: Πώς η βιομηχανία της ευτυχίας κυβερνά τις ζωές μας, μτφρ. Βασιλική Πέτσα, εκδ. Πόλις, 2020

Στο βιβλίο, «Ευτυχιοκρατία: Πώς η βιομηχανία της ευτυχίας κυβερνά τις ζωές μας», το οποίο κυκλοφόρησε στην ελληνική γλώσσα από τις εκδόσεις Πόλις σε ρέουσα και ακριβόλογη μετάφραση της Βασιλικής Πέτσα, οι Edgar Cabanas και Eva Illouz, με στέρεα τεκμηρίωση (με λεπτομερείς αναφορές τόσο σε θιασώτες της Θετικής Ψυχολογίας, όσο και σε κριτικούς ψυχολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες) και πληθώρα εκλαϊκευτικών παραδειγμάτων, χτυπούν καμπανάκι κινδύνου σχετικά με το εμμονικό κυνήγι της ευτυχίας ως αυτονόητο στόχο των υποκειμένων της ύστερης νεωτερικότητας.

Σύμφωνα με τους συγγραφείς, η ευτυχία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα δικαίωμα εκάστου ατόμου-μέλους του κοινωνικού συνόλου (π.χ. δικαίωμα στην ευτυχία, κατά τη Διακήρυξη της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας), το οποίο συγκεκριμενοποιείται, ενεργοποιείται και ασκείται διά της ελεύθερης βούλησης –προσωπικά και συλλογικά- αυτόνομων δρώντων. Αντιθέτως, έχει αναχθεί σε κοινό τόπο-οιονεί φυσικό φαινόμενο που διαχωρίζει τους επιτυχημένους από τους αποτυχημένους ανθρώπους. Υπό αυτή την οπτική γωνία, τόσο το να επιθυμεί κάποιος να είναι ευτυχισμένος όσο και ο τρόπος που αναπτύσσει (αποστηθίζοντας τεχνικές αυτοβοήθειας) για να το κατορθώσει ανυψώνονται σε αντίληψη της κοινής λογικής. Εξ αντιδιαστολής, το να μην συμμερίζεται κάποιος άνευ ετέρου τον συγκεκριμένο στόχο ή, ακόμα, και το να μην κατορθώνει, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες, την επίτευξή του εκλαμβάνεται ως παθολογική κατάσταση που είναι παντελώς ασύμβατη με τους «κανονικούς» ανθρώπους.

Η επιστήμη της Θετικής Ψυχολογίας έχει αντικειμενικοποιήσει την ευτυχία, ανάγοντάς την σε αποκλειστικό ορίζοντα δράσης του προσώπου και, παράλληλα, μετατρέποντάς την σε εργαλείο διαρκούς ανανοηματοδότησης του εαυτού μέσα από projects που υπόσχονται όλο και περισσότερη ευτυχία. Η ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι, με επιστημονικό και εκλαϊκευτικό συνάμα τρόπο, λαμβάνει χώρα μια εμπειρική, αντικειμενική αναπαράσταση του προσώπου, απαλλαγμένη από κάθε πολιτική, οικονομική, ηθική, κοινωνική προκατάληψη, υποκρύπτει την άρρητη αποδοχή και αναπαραγωγή του κρατούντος κοινωνικοοικονομικού status quo (νεοφιλελεύθερος, μεταβιομηχανικός καπιταλισμός) και της τεχνοκρατικής διαρρύθμισης του εξατομικευμένου ανθρώπινου βίου.

Η ευτυχία, ένα από τα πιο προσωπικά βιωμένα και ανεκτίμητα ανθρώπινα συναισθήματα, εκτρέπεται σε ποσοτικοποιημένο κριτήριο αποτίμησης του «ηθικού» βίου. Προκειμένου να καταστεί δυνατή η ποσοτικοποιημένη ηθικοποίησή της, υφίσταται μια μεθοδολογική αντίφαση των «γκουρού» της Θετικής Ψυχολογίας. Τη στιγμή που διακηρύττουν σε όλους τους τόνους την ηθική αδιαφορία του φιλόδοξου εγχειρήματός τους, αντιμετωπίζουν την ευτυχία ως (διδασκόμενο) ηθικό γνώμονα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Παράλληλα, η ποσοτικοποίηση δεν αποτελεί μια αυτόματη διαδικασία, αλλά προαπαιτεί τη δημιουργία ερευνητικού μοντέλου, την επινόηση κριτηρίων μέτρησης και αποτίμησης των αποτελεσμάτων κατά την απόλυτη διακριτική ευχέρεια εκάστου ερευνητή, άρα ενέχει τον κίνδυνο ερμηνευτικής αυθαιρεσίας κατά τη διατύπωση δήθεν αντικειμενικών πορισμάτων.

Έτι περαιτέρω, η αδιάκοπη (και, πάντα, ατελής) διεκδίκηση της ευτυχίας οδηγεί στην εσωτερίκευση του ανταγωνισμού ως παραμέτρου οργάνωσης της καθημερινής μας ζωής, βγάζοντας εντελώς εκτός εξίσωσης τη διαπροσωπική και κοινωνική αλληλεπίδραση των προσώπων. Η ψυχότροπη (εκ)τόνωση της προσωπικής ανέλιξης και η ψυχαναγκαστική διεκδίκηση περαιτέρω ευτυχίας, δηλαδή η ακόρεστη δίψα για ευτυχιοκρατική υπεροχή σε σύγκριση τόσο με τον προγενέστερο εαυτό μας όσο και με τους γύρω μας, συνοδεύονται από την πλήρη αποδοχή του αισθήματος της ματαιότητας όσον αφορά στη μεταβολή (ή, έστω, τη μερική διόρθωση) των ανισότιμων κοινωνικών σχέσεων που επιτείνουν την ανασφάλεια, την αδικία και τη δυστυχία.

Προς επίρρωση των παραπάνω διαπιστώσεων, σύμφωνα με τη φόρμουλα του Σέλιγκμαν, του επιφανέστερου ίσως εκπροσώπου του ρεύματος της Θετικής Ψυχολογίας, μόνο το 10% της παραγόμενης ευτυχίας επηρεάζεται από τις κοινωνικές περιστάσεις και, μάλιστα, όχι από τον αντικειμενικό χαρακτήρα των κοινωνικών διεργασιών, αλλά από τον υποκειμενικό τρόπο με τον οποίο εσωτερικεύονται οι περιστάσεις αυτές. Το υπόλοιπο 90% τοποθετείται στο βασίλειο της ατομικότητας, είτε κληρονομημένης είτε επίκτητης.

Η αποκλειστική εστίαση στους ατομικούς παράγοντες, από τους οποίους εξαρτάται η –επίσης ατομιστικά ιδωμένη- ευημερία, θέτει στο περιθώριο κάθε κοινωνιολογικό, φιλοσοφικό ή πολιτικό εγχείρημα (ρεαλιστικής ή οραματικής) κριτικής της αστικής κοινωνίας, συστέλλοντας έτσι το φάσμα της αυτονομίας σε ένα «προνόμιο» των ψυχικά ανθεκτικών ατόμων, τα οποία θεωρείται ότι καταφέρνουν να εξελίσσονται ακριβώς διότι εγκαταλείπουν την εξέταση των κοινωνικών, υλικών και θεσμικών, συνθηκών πραγμάτωσης της αυτονομίας. Έτσι, ο μεθοδολογικός ατομισμός ως επιστημονική προαντίληψη συνέχεται άρρηκτα με τον κτητικό ατομικισμό ως μοναδική αρχή οργάνωσης της κοινωνικοοικονομικής ζωής.

Ενδεικτικά, στο πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης επιχείρησης, η παραδοσιακή ιεραρχία και, κατ’ αντανάκλαση, η ταξική διαστρωμάτωση των συμφερόντων μεταξύ κεφαλαιοκρατών και εργατικής τάξης υποκαθίσταται από την εσωτερική διάκριση της εργατικής τάξης σε «άξιους» και «ανάξιους» εργαζόμενους ανάλογα με τον βαθμό ανταπόκρισής τους στους στόχους της επιχείρησης, οι οποίοι μεταμφιέζονται σε κινητήριες δυνάμεις τόσο των ιδιοκτητών των μέσων παραγωγής όσο και των παρόχων μισθωτής εργασίας.

Με άλλα λόγια, η ιεράρχηση των κοινωνικών ρόλων υποκαθίσταται από μια λιγότερο ορατή, πλην περισσότερο δραστική, ιεράρχηση μεταξύ ευτυχισμένων και δυστυχισμένων εαυτών. Κατά συνέπεια, οι εργαζόμενοι καταναλώνουν πολύ περισσότερο χρόνο προκειμένου να «υπευθυνοποιηθούν» και έτσι να ανταποκριθούν με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο στις ανάγκες ενός κερδοφόρου –για τους ιδιοκτήτες των υλικών και διανοητικών μέσων παραγωγής- project, παρά για την καλλιέργεια συνείδησης της ταξικής τους θέσης, ώστε να συγκρουστούν, σε επίπεδο νοοτροπίας, με την ναρκισσιστική κουλτούρα του μονοδιάστατου, αποξενωμένου εαυτού που αρκείται στην επιδίωξη της πάση θυσία αναγνώρισης με όρους ιδιοτέλειας.

Η ανάδυση του «ψυχοπολίτη», ως βουλητικής αντανάκλασης του δρώντος homo economicus, δεν διατηρεί απλώς αλώβητες της εστίες κυριάρχησης στις διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις, αλλά, επιπλέον, είναι εξαιρετικά αμφίβολο κατά πόσον πετυχαίνει πράγματι τον τιθέμενο στόχο, τη μεγιστοποίηση της ευτυχίας του κάθε ατόμου. Η αναγόρευση της ευτυχίας σε αυτοσκοπό του ανθρώπινου βίου προξενεί και επιτείνει αισθήματα έντονης ανασφάλειας, δυσαρέσκειας και ενοχής στις συχνότατες βιοτικές περιπτώσεις που η επίτευξη της ευτυχίας, ως δήθεν αυθεντική καλλιέργεια του εαυτού, δεν είναι πάντοτε στρωμένη με ροδοπέταλα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα φερόμενα ως αυταπόδεικτα πορίσματα της Θετικής Ψυχολογίας έρχονται αντιμέτωπα με μια συνεπειοκρατική-ωφελιμιστική ένσταση, καθόσον μειώνεται το ποσοστό των αληθινά ευτυχισμένων προσώπων, εάν η ευτυχία εκληφθεί ως αυτοπραγμάτωση, σύμφωνα με το ανώτερο εξελικτικό στάδιο στη διάσημη ιεραρχική πυραμίδα των αναγκών του Abraham Maslow.

Το γεγονός ότι πρέπει να πάρουμε σαφείς αποστάσεις από την ευτυχία ως καθήκον, δηλαδή ως -πατερναλιστικά επιδιωκόμενο- «τέλος της ιστορίας» κάθε προσώπου, δεν οδηγεί στην υιοθέτηση ενός άκρως σχετικιστικού anything goes ως προς τη νοηματοδότηση της αυτονομίας και της προσωπικής ηθικότητας. Απεναντίας, στην κατακλείδα τους οι συγγραφείς εισηγούνται μια θεμελιώδη προθεσμική συνθήκη, τη δικαιοσύνη ως αφετηρία και προορισμό κατά τον αναστοχασμό περί αγαθού βίου, και τη γνώση ως διανοητικό όπλο στον αδιάκοπο αγώνα για αυτοπραγμάτωση και υλοποίηση του καλύτερου δυνατού κόσμου που μπορούμε να επινοήσουμε ως έλλογα όντα-συμμέτοχοι σε μια ανοιχτή, πλουραλιστική κοινωνία.

*Διδάκτορας Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Στα βιβλιοπωλεία το «Ψυχανάλυσέ το» της Δήμητρας Αθανασοπούλου
Όλα τα κείμενα της ομώνυμης στήλης της Δήμητρας Αθανασοπούλου στην «Εφ. Συν.-Σαββατοκύριακο», σε μια έκδοση από τις Εκδόσεις Βακχικόν.
Στα βιβλιοπωλεία το «Ψυχανάλυσέ το» της Δήμητρας Αθανασοπούλου
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Αυτός ο γενικευμένος όρος “τρομοκράτες” εμένα με μπερδεύει λιγάκι…»
Η Ελενα Χουζούρη στο καινούργιο βιβλίο της «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού» (εκδόσεις Πατάκη) τόλμησε να ασχοληθεί με ένα δύσκολο θέμα. Το θέμα της τρομοκρατίας και της αντιμετώπισής της από την εξουσία...
«Αυτός ο γενικευμένος όρος “τρομοκράτες” εμένα με μπερδεύει λιγάκι…»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Ψηφιακή εποχή: οι αλλαγές σε οικονομία, κοινωνία, πολιτική»
Το νέο βιβλίο του Γιάννη Τόλιου παρουσιάζεται τη Δευτέρα στο κτίριο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων με ομιλητές τον συγγραφέα, τον Λεωνίδα Βατικιώτη και τον Πέτρο Παπακωνσταντίνου.
«Ψηφιακή εποχή: οι αλλαγές σε οικονομία, κοινωνία, πολιτική»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Spectrum» για ένα αυτιστικό παιδί και δύο θέματα - ταμπού
Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Literatus το εμπνευσμένο από αληθινά γεγονότα μυθιστόρημα «Spectrum» της Ελένης Γκέργκο-Τάνκα, σε απόδοση στα ελληνικά από την Ελεάνα Ζιάκου.
«Spectrum» για ένα αυτιστικό παιδί και δύο θέματα - ταμπού
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Γιατί πρέπει να είναι πάντα η Πηνελόπη που μένει πίσω, στο σπίτι;»
Ο Αμερικανός συγγραφέας ήταν ώς τώρα γνωστός στην Ελλάδα -σε μια πλήρη αντιστροφή του στερεοτύπου- ως «ο σύζυγος της δισέγγονης του Σικελιανού», αλλά η ελληνική έκδοση του «Neverhome» ανέλαβε να μας συστήσει...
«Γιατί πρέπει να είναι πάντα η Πηνελόπη που μένει πίσω, στο σπίτι;»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας