Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η γραφή ως καταβύθιση

Η Βιρτζίνια Γουλφ το 1923 και (δεξιά) το βιβλίο της «Ενα δικό της δωμάτιο» - Μετάφραση: Βάσια Τζανακάρη, Μεταίχμιο, 2019 Σελ. 264

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η γραφή ως καταβύθιση

  • A-
  • A+

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Στο δοκίμιό του που συνοδεύει το μυθιστόρημα «Στον φάρο» (1927) ο μεταφραστής και κριτικός Αρης Μπερλής τοποθετεί τη Βιρτζίνια Γουλφ στη μεγάλη παράδοση της δυτικής λογοτεχνίας, όπου «συναριθμείται με τον Προυστ και τον Τζόυς στην τριάδα των μεγάλων καινοτόμων πεζογράφων που άνοιξαν νέους δρόμους στο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα τις πρώτες δεκαετίες» του εικοστού αιώνα.

Και, βέβαια, ήταν (τότε) εξόχως βαρύνον το ότι η συγκεκριμένη συγγραφική φωνή, εκ των κυριότερων και πιο μαχητικών πρωταγωνιστών του «μοντερνισμού» («της σημαντικότερης μεταστροφής που έγινε, μετά τον ρομαντισμό, στο ύφος και την ευαισθησία»), μια φωνή με «ιερό πάθος για τη μορφή και την τεχνική» προκειμένου για τη (μοναδική έγκυρη) αναπαράσταση της νέας πραγματικότητας, την οποία οι παλαιοί «τύποι» δεν μπορούσαν να αποτυπώσουν στη συνειδησιακή της ροή· αυτή, λοιπόν, η φωνή ανήκε σε μια γυναίκα!

Στο ανά χείρας δοκίμιο της Βιρτζίνια Γουλφ, «A Room of One’s Own», πρόκειται ακριβώς για την ως άνω ιστορική και αισθητική συνθήκη.

Γυναικεία χειραφέτηση

Αυτό το πρώτο (σημαίνον) από τα φεμινιστικά δοκίμιά της βασίζεται στα εκτενή κείμενα των αντίστοιχων ομιλιών της στα κολέγια Newnham και Girton του Cambridge, τον Οκτώβριο του 1928. Ας μη θεωρηθεί ωστόσο (όπως φροντίζει, εξάλλου, να μας προαναγγείλει η μεταφράστρια στην «Εισαγωγή» της) ότι, επειδή πρόκειται εδώ για λόγο δοκιμιακό, αυτός δεν αναπτύσσεται μέσω μιας συνειδησιακής ροής (η ίδια η Γουλφ, άλλωστε, το δηλώνει ρητά: «σας λέω τις σκέψεις μου όπως μου έρχονταν»), στην οποία εντάσσονται αρμονικότατα τα, αναλυτικώς επεξεργασμένα, επιχειρήματα της συγγραφέως τα αφορώντα το επίμαχο αντικείμενό της, δηλαδή το ότι: «Μια γυναίκα, αν θέλει να γράψει, πρέπει να έχει χρήματα και ένα δικό της δωμάτιο».

Ορθώς συμπυκνώνει, μάλιστα, η μεταφράστρια ότι η ως άνω διεκδίκηση του χώρου δεν αφορά μόνο το προσωπικό επίπεδο αλλά και το «λογοτεχνικό στερέωμα», ενώ επίσης ορθώς επισημαίνει ότι κανένα από τα δύο συγκεκριμένα ζητήματα προς επίλυση δεν ανήκει στο παρελθόν. Διότι εάν, όπως έγραφε ο Αρης Μπερλής, τα λογοτεχνήματα της Βιρτζίνια Γουλφ «σημάδεψαν οριστικά τον αιώνα, φέρνοντας ένα νέο “ήθος”, έναν εντελώς άλλο χαρακτήρα, στην πραγματικότητα της γλώσσας και της ζωής», εννοείται ότι αυτή η νέα πραγματικότητα δεν αφορά μόνο την αντικατάσταση των κορυφώσεων της δράσης (του ιερού κανόνα της παλαιάς λογοτεχνίας) με τις «ψυχικές υπερεντάσεις και εγρηγόρσεις, που τέμνουν και αποδομούν τον ιστορικό χρόνο», αλλά αφορά εξίσου και τον ίδιο τον ιστορικό χρόνο: διότι οι πρωταγωνίστριες της αλλαγής ήταν οι γυναίκες, οι οποίες στον 20ό αιώνα ήταν αποφασισμένες να αναλάβουν τα ηνία της ζωής τους.

Μέσα από τις σελίδες τού «Ενα δικό της δωμάτιο», πολλές από τις οποίες είναι βουτηγμένες σε μια πικρή ειρωνεία, αναδεικνύονται με ενάργεια ζητήματα όπως οι διαμετρικά αντίθετες περιγραφές της ζωής των γυναικών των περασμένων αιώνων, αφ’ ενός στη λογοτεχνία και τη δραματουργία και αφ’ ετέρου στην ιστορικο-κοινωνική πραγματικότητα: «αν η γυναίκα δεν υπήρχε παρά μόνο στη λογοτεχνία που γραφόταν από άνδρες», γράφει η Βιρτζίνια Γουλφ, «θα φανταζόσουν ότι ήταν ένα πρόσωπο υπέρτατης σημασίας»· μια Κλυταιμνήστρα, μια Αντιγόνη, μια λαίδη Μάκβεθ, μια Δεισδαιμόνα, μια Αννα Καρένινα, μια Εμα Μποβαρί. Τα ιστορικά βιβλία, ωστόσο, περιγράφουν πολύ διαφορετικά τις συνθήκες ζωής των γυναικών στις αντίστοιχες εποχές, ακόμη και όσων ανήκαν στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις.

Σύμφωνα με τη Β. Γουλφ, η Τζέιν Οστεν ήταν εκείνη που, θέτοντας τον θεμέλιο λίθο για την παράδοση της γυναικείας πεζογραφίας στη χώρα της, αγνόησε τις νουθεσίες του (μοναδικού υπάρχοντος τότε) αρσενικού τρόπου γραφής «και έφτιαξε μια απόλυτα φυσική, καλοσχηματισμένη πρόταση, κατάλληλη για δική της χρήση». Οσο για το τι εξασφαλίζει την επιβίωση ενός μυθιστορήματος, ποια είναι η ραχοκοκαλιά ενός/μιας μυθιστοριογράφου, η άποψη της συγγραφέως είναι σαφής: πρόκειται για την ακεραιότητα του/της δημιουργού· και ως τέτοια ορίζει την ικανότητά του/της να σε πείθει πως εκείνο που αναπαριστά στο έργο του/της είναι η καθαρή αλήθεια. Μόνο που η αλήθεια της γυναίκας (δημιουργού) δεν μπορεί παρά να διαφέρει από εκείνην του άνδρα· οι αξίες των δύο φύλων δεν είναι υποχρεωτικό να ταυτίζονται.

Επιπλέον, στην πραγματικότητα, «ένας άνδρας έχει τρομερά εμπόδια και μεροληπτική γνώση των γυναικών, όπως αντίστοιχα μια γυναίκα γνώση των ανδρών». Εκείνο που θα θεράπευε καλύτερα τις ανωτέρω ελλείψεις θα ήταν ένα «ανδρόγυνο μυαλό», όπως το διατύπωσε ο Coleridge, αλλά με την ερμηνεία την οποία δίνει στη συγκεκριμένη έκφραση η Βιρτζίνια Γουλφ: «Ισως εννοούσε ότι το ανδρόγυνο μυαλό είναι διαπερατό και αντηχεί, ότι μεταδίδει το συναίσθημα χωρίς εμπόδια· ότι είναι από τη φύση του δημιουργικό, φωτεινό και αδιαίρετο». Και ίσως, συνεχίζει η Βιρτζίνια Γουλφ, «μια από τις ενδείξεις του πλήρως ανεπτυγμένου μυαλού συνίσταται στο ότι δεν σκέφτεται ιδιαίτερα ή ξέχωρα το φύλο», ότι σκέφτεται «με εκείνη την παράξενη έμφυλη αίσθηση που προκύπτει μόνο όταν το φύλο λειτουργεί ασυνείδητα».

Σε ό,τι αφορά δε την ίδια τη μυθιστοριογράφο Βιρτζίνια Γουλφ, είναι γενικώς παραδεκτό ότι πράγματι κατόρθωσε να γράψει με τον τρόπο που και θεωρητικά υποστήριζε. Και συνάρπασε· όχι μόνο με το καινοφανές ύφος της, αλλά ιδίως με αυτήν την υλοποιημένη στο χαρτί καταβύθιση στη συνείδηση του εαυτού των ηρώων και των ηρωίδων της, καταβύθιση η οποία καταλήγει, με τα επιμέρους κομμάτια που τη συναποτελούν, να ενώνει και τα κομμάτια του εαυτού των αναγνωστών και αναγνωστριών κατά την ώρα της ανάγνωσης.

Και εάν δεχθούμε ότι ισχύει η άποψη του Paul Valéry πως «η ποίηση είναι μια προσπάθεια να απεικονιστούν, να ζωντανέψουν εκείνα τα πράγματα ή εκείνο το πράγμα που προσπαθούν θολά και σκοτεινά να εκφράσουν τα δάκρυα, οι κραυγές, τα φιλιά, οι αναστεναγμοί», τότε μερίδιο στην ποιητικότητα έχουν οπωσδήποτε και τα μυθιστορήματα της Βιρτζίνια Γουλφ. Διότι, βέβαια, αληθεύει και για τα δικά της κείμενα (αν και για διαφορετικούς λόγους) η εκπεφρασμένη άποψή της για τα υποδειγματικά έργα του παρελθόντος: «[…] η ανάγνωση αυτών των βιβλίων μοιάζει να επηρεάζει περίεργα τις αισθήσεις, σαν επέμβαση καταρράκτη· βλέπει κανείς πιο έντονα μετά».

*Καθηγήτρια-σύμβουλος στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οι οθόνες και τα βλέφαρα πρέπει να κλείνουν
Ενδεχομένως έχει νόημα κάποιες φορές να στρέφουμε το βλέμμα μας σε βιβλία που εκδόθηκαν εδώ και κάμποσα χρόνια, αλλά δεν έλαβαν την προσοχή και τον σχολιασμό που τους άξιζε. Οπως το βιβλίο του Jonathan Crary
Οι οθόνες και τα βλέφαρα πρέπει να κλείνουν
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ελευθεριακά χρονικά…
Ο Μιχάλης Πρωτοψάλτης υπήρξε ένας πολυπράγμων και παθιασμένος άνθρωπος, ένας «ανορθόδοξος αναρχικός αριστοκράτης βάνδαλος», με σημαντική παρουσία στα καθ’ ημάς ελευθεριακά τεκταινόμενα.
Ελευθεριακά χρονικά…
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο «Θησαυρός» της Κέρκυρας
Ως μελετητής, ο Λουκιανός Ζαμίτ έχει εντρυφήσει σε μια πολύ εκτεταμένη χρονικά κλίμακα πηγών, ενώ έχει σταθεί με τρυφερό ενδιαφέρον σε περιόδους εξαιρετικά δύσκολες, όπως ήταν εκείνες του πολέμου, της Κατοχής...
Ο «Θησαυρός» της Κέρκυρας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Από τον μύθο της ψυχικής ασθένειας στον μύθο της χημικής ίασης
Μία από τις ίσως πιο παράξενες ειδήσεις του 2004, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ήταν αυτή της ανακοίνωσης μιας περιβαλλοντικής οργάνωσης ότι στο πόσιμο νερό της χώρας ανιχνεύτηκαν ίχνη του αντικαταθλιπτικού φαρμάκου...
Από τον μύθο της ψυχικής ασθένειας στον μύθο της χημικής ίασης
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ιδέες και δράση ενός μεγάλου επαναστάτη
Ζούμε σε μια περίοδο όπου η συζήτηση για τη στρατηγική και τις επιλογές της Αριστεράς –συνεπώς και την ιστορία της– αναζωογονείται διαρκώς. Η εποχή που αυτά τα ζητήματα μπορούσαν να μπουν στον «καταψύκτη» στο...
Ιδέες και δράση ενός μεγάλου επαναστάτη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Παπαρούνες στα μάγουλα, ηλιοτρόπια στα μάτια
Από το πρώτο του κιόλας ποίημα ο Ελληνορουμάνος ποιητής Φλωρίν Γεωργίου μάς αποκαλύπτει την προσδοκία της δημιουργίας του, που δεν είναι άλλο τι από ένα μουσείο συναισθημάτων μέσα σε ένα ποιητικό βιβλίο.
Παπαρούνες στα μάγουλα, ηλιοτρόπια στα μάτια

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας