Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι οθόνες και τα βλέφαρα πρέπει να κλείνουν

Jonathan Crary, «24/7. Ο ύστερος καπιταλισμός και το τέλος του ύπνου», Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2014, σελ. 190

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι οθόνες και τα βλέφαρα πρέπει να κλείνουν

  • A-
  • A+

Συνήθως γράφει κανείς μια βιβλιοκριτική για ένα έργο που κυκλοφόρησε σχετικά πρόσφατα. Η λογική είναι να βοηθήσει τα άρτι εκδοθέντα βιβλία να τραβήξουν την προσοχή των αναγνωστών, ώστε να διαβαστούν και να συζητηθούν από τους ανθρώπους που ενδιαφέρονται για το θέμα τους – και, γιατί όχι, να σημειώσουν κάποια επιτυχία στο εμπορικό κομμάτι. Ενδεχομένως έχει εντούτοις νόημα κάποιες φορές και μια διαφορετικού τύπου προσέγγιση: να στρέφουμε το βλέμμα μας σε βιβλία που εκδόθηκαν εδώ και κάμποσα χρόνια, αλλά δεν έλαβαν την προσοχή και τον σχολιασμό που τους άξιζε.

Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί κατά τη γνώμη μου το βιβλίο του Jonathan Crary, «24/7. Ο ύστερος καπιταλισμός και το τέλος του ύπνου», που κυκλοφόρησε το 2014 από τις εκδόσεις Λιβάνη, σε μετάφραση του Α. Φιλιππάτου. Το γεγονός της προ εξαετίας έκδοσής του, που, εντασσόμενο στη συνθήκη της ανελέητης πληροφόρησης και κειμενοπαραγωγής, κάνει το εν λόγω πόνημα να φαντάζει κάπως «παλιό», αντισταθμίζεται πλήρως από την ανανεωμένη σημασία που παίρνει σήμερα, στην εποχή της καραντίνας, όταν τα chat rooms ασφυκτιούν και οι web κάμερές μας υπερφορτώνουν.

Ο συγγραφέας ξεκινά από την παρατήρηση ότι σε μια εποχή που ο καπιταλισμός, τόσο ως τρόπος παραγωγής και κυκλοφορίας αγαθών όσο και ως μορφή διάρθρωσης των κοινωνικών σχέσεων, τείνει να αποικίσει κάθε τόπο και κάθε χρόνο –σε μια εποχή εμπορευματοποίησης, παγκοσμιοποίησης, αλλά και dato-ποίησης–, ο ύπνος αποκτά μια ιδιαίτερη διάσταση. Από τη μία, αποτελεί το τελευταίο οχυρό, το μόνο πεδίο που δεν έχει αλωθεί από την καπιταλιστική επέλαση· από την άλλη, γίνεται αντικείμενο ερευνών, πειραμάτων και επεμβάσεων που αλλάζουν τη σημασία του: χάπια που μας κρατούν σε εγρήγορση, power naps που τροφοδοτούν την επιχειρηματικότητα, smart watches που μετρούν τους παλμούς και τις «ποιοτικές ώρες» της ξεκούρασής μας.

Εκκινώντας λοιπόν από το ζήτημα του ύπνου, ο Crary βρίσκει την ευκαιρία να διερευνήσει ποικίλους κομβικούς μετασχηματισμούς των κοινωνιών μας, όπως παραδείγματος χάρη τους σχετικούς με τον χρόνο. Το «24/7» δεν αποτελεί σήμα κατατεθέν μόνο της σύγχρονης αϋπνίας, αλλά και μιας αδιάλειπτης και εξαντλητικής λειτουργίας, μιας μηχανής που δεν σβήνει ποτέ. Τα καταστήματα ή τα γυμναστήρια που μένουν ανοιχτά όλο το εικοσιτετράωρο μπορούν να θεωρηθούν σύμβολα της αδιάκοπης κυκλοφορίας ανθρώπων, κεφαλαίων και πληροφοριών, της ασταμάτητης επιδίωξης, της αέναης ανάπτυξης. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για το ίντερνετ, όπου μπορείς να παίξεις, να αγοράσεις, να δεις, να επικοινωνήσεις ανά πάσα στιγμή. Οπως γράφει ο ίδιος ο Crary, μέσα σε έναν τέτοιο κόσμο, όχι μόνο οι μηχανές αλλά και οι άνθρωποι δεν σβήνουν ποτέ· συνηθέστερα, όταν δεν είναι σε πλήρη εγρήγορση, βρίσκονται απλά σε ένα sleep mode.

Αυτή η πραγματικότητα αποτυπώνεται για τον συγγραφέα και σε ακόμη ένα πεδίο, που επίσης σχετίζεται με τον ύπνο: τη διαλεκτική φωτός και σκοταδιού, διαύγειας και σκιάς. Οι προβολείς των λεωφόρων, οι οθόνες των υπολογιστών και των κινητών, τα φωτάκια των καμερών, των modem και των συναγερμών, καθιστούν το πλήρες σκοτάδι αδύνατο. Ακόμη κι όταν κλείνουμε τα μάτια, πάντα κάτι λειτουργεί, καταγράφει, παραμετροποιεί. Εμείς κοιμόμαστε και τα data μας δουλεύουν. Η πλήρης παύση μοιάζει να έχει γίνει αδιανόητη. Η αδυνατότητα του σκοταδιού φαίνεται να ταιριάζει σε έναν κόσμο που θέλει να καταστήσει τα πάντα διαυγή – να ενοποιήσει τις βάσεις δεδομένων, να μάθει όλα τα μυστικά, να κάνει τις συναλλαγές του με πλήρη διαφάνεια, να δει τα πάντα, ταξιδεύοντας ή ψάχνοντας στο Google maps.

Ολα αυτά μάλιστα συσχετίζονται από τον Crary με θεμελιώδεις δυναμικές της νεοφιλελεύθερης κοινωνίας και αντίστοιχες στρατηγικές του σύγχρονου management. Η συνεχής διασύνδεση σε λογαριασμούς, εφαρμογές και social media, η άκαμπτη ενεργητικότητα, η διαρκής ανάληψη πρωτοβουλιών και projects, το multitasking και εν τέλει η ασταμάτητη δημιουργικότητα –κατηγορική προσταγή της νεοφιλελεύθερης εποχής– συνάδουν πλήρως με το καθεστώς του «24/7». Ακόμα και αν το φυσικό τέλος του ύπνου δεν είναι εφικτό, καθώς τα άτομα πρέπει κάποια στιγμή να ξεκουραστούν για να πάρουν νέες δυνάμεις, ο παγκόσμιος καπιταλισμός τείνει να γίνει ένα σύστημα που δεν σταματά ποτέ. Παρότι δεν είναι δυνατό ένα άτομο να στέλνει SMS, να ποστάρει ή να εργάζεται κάθε ώρα της ημέρας και της βδομάδας, δεν υπάρχει ούτε μία στιγμή που όλα αυτά να μην είναι δυνατά.

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο Crary αποδίδει σε μεγέθη όπως ο ύπνος, η ριζική παύση, η απόλυτη διακοπή μια νέα πολιτική σημασία. Οπως παρατηρεί ο ίδιος, ο ύπνος είναι πλέον μία από τις λίγες στιγμές κατά την οποία αφηνόμαστε στην παθητικότητα, εξαρτιόμαστε από τους άλλους. Νομίζω, λοιπόν, πως το βιβλίο του μάς καλεί σε μια θεμελιώδη αναθεώρηση του πολιτικού σκεπτικού μας. Αντί να συμμετέχουμε στον εξουθενωτικό χορό των νέων απολαύσεων, ευκαιριών, εμπειριών και προσβάσεων –στοιχεία εξάλλου που από καιρό έχουν βρει τη θέση τους στα νεοφιλελεύθερα προτάγματα–, καλούμαστε να ανανοηματοδοτήσουμε πολιτικά έννοιες και πρακτικές όπως η σιωπή, η αποχή, η διακοπή, η υπομονή. Εννοιες και πρακτικές που δεν αποτελούν βύθισμα στον λήθαργο, αλλά μια ήσυχη και σκιερή φωλιά όπου γεννιούνται και παίρνουν τον χρόνο τους οι δυνατότητες μιας άλλης ζωής.

*Συμμετέχει στη συντακτική ομάδα του περιοδικού Kaboom

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενδοκινηματικές ιδεολογικές διεργασίες
Το νέο βιβλίο του Δημήτρη Παπανικολόπουλου είναι μια ενδιαφέρουσα προσπάθεια για να ανοίξει ο διάλογος για τα ζητήματα που διέπουν τις πτυχές της εσωτερικής ζωής των κινημάτων.
Ενδοκινηματικές ιδεολογικές διεργασίες
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οταν το σύστημα «γεννά» πανδημίες
Οι ιδέες που υπάρχουν στα κείμενα αυτού του βιβλίου "Πανδημία-Κλιματική Αλλαγή Ενάντια στον καπιταλισμό της καταστροφής" είναι μια κληρονομιά απαραίτητη σήμερα στους αγώνες μας.
Οταν το σύστημα «γεννά» πανδημίες
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η γέννηση ενός απαιτητικού αναγνώστη
Εξήντα χρόνια μετά τον θάνατο του ιδρυτή των εκδόσεων Γκοβόστη, η τρίτη γενιά, τιμώντας την μνήμη του, επανεκκινεί την παλιά σειρά «Ανατολή», την οποία είχε εγκαινιάσει τότε, στον περίφημο Μεσοπόλεμο, το...
Η γέννηση ενός απαιτητικού αναγνώστη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Το κορίτσι που άκουγε αγγέλους (και βρήκε τελικά τη γαλήνη)
Mε σθένος σπάνιο, με παρρησία, τόλμη και ειλικρίνεια η συγγραφέας προβαίνει σε μια βαθιά εξομολόγηση για το πώς απελευθερώθηκε, μετά από τριάντα χρόνια, από το τέρας της οικογενειακής προέλευσης...
Το κορίτσι που άκουγε αγγέλους (και βρήκε τελικά τη γαλήνη)
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η γραφή ως καταβύθιση
Μέσα από τις σελίδες τού «Ενα δικό της δωμάτιο», της Βιρτζίνια Γουλφ, αναδεικνύονται με ενάργεια ζητήματα όπως οι διαμετρικά αντίθετες περιγραφές της ζωής των γυναικών των περασμένων αιώνων, αφ’ ενός στη...
Η γραφή ως καταβύθιση
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ελευθεριακά χρονικά…
Ο Μιχάλης Πρωτοψάλτης υπήρξε ένας πολυπράγμων και παθιασμένος άνθρωπος, ένας «ανορθόδοξος αναρχικός αριστοκράτης βάνδαλος», με σημαντική παρουσία στα καθ’ ημάς ελευθεριακά τεκταινόμενα.
Ελευθεριακά χρονικά…

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας