Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα Βαλκάνια χωρίς το πρόσημο της βίας

Μνημείο για τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο στο Εθνικό Πάρκο της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Δεξιά: Μαρκ Μαζάουερ, Τα Βαλκάνια, Μετάφραση: Κωνσταντίνος Ν. Κουρεμένος, Εκδόσεις Πατάκη, Σελίδες 264

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα Βαλκάνια χωρίς το πρόσημο της βίας

  • A-
  • A+

Το συγκεκριμένο, δις βραβευμένο ιστορικό βιβλίο του καθηγητή (του Birkbeck College) του Πανεπιστημίου του Λονδίνου και των Πανεπιστημίων των Sussex, Princeton και Κολούμπια (γνωστού στο ελληνικό κοινό και από τα «Στην Ελλάδα του Χίτλερ: Η εμπειρία της Κατοχής», «Σκοτεινή ήπειρος: Ο ευρωπαϊκός εικοστός αιώνας» και «Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων», αλλά και από το πιο πρόσφατο «Οσα δεν είπες», στο οποίο ο συγγραφέας-ιστορικός αφηγείται τις δοκιμασίες της δικής του, ρωσοεβραϊκής καταγωγής και ουμανιστικών σοσιαλιστικών πεποιθήσεων, οικογένειας) δεν έτυχε μεγάλης προσοχής από την εγχώρια κριτική, παρ' όλο που βρίσκεται ήδη στην 24η έκδοση/ανατύπωσή του. Οι σχετικά πρόσφατες εξελίξεις στο Μακεδονικό το φέρνουν, πάντως, ξανά στο θερμό -όχι εύφλεκτο, ευτυχώς- προσκήνιο και προσκαλούν για μια αναδρομική ενασχόληση με το πυκνό και άκρως ενδιαφέρον υλικό του.

Για τη χρονική έκταση την οποία καλύπτει η εξιστόρηση του Μαζάουερ οι αναγνώστες παίρνουν μια μικρή μόνον ιδέα από τους τίτλους των 4 κεφαλαίων («Ο τόπος και οι κάτοικοί του», «Πριν από το έθνος», «Ανατολικά ζητήματα», «Το χτίσιμο του έθνους-κράτους»), η οποία φωτίζεται περισσότερο από τις χρονολογίες στις οποίες τοποθετούνται οι 5 χάρτες της Βαλκανικής Χερσονήσου που προηγούνται του κειμένου: (περίπου) 1870, 1910, 1930, 1950 και 2000 αντίστοιχα, ενώ διασαφηνίζεται και από τις πρώτες γραμμές του Εισαγωγικού Κεφαλαίου, που φέρει τον τίτλο «Ονόματα»: «Στα τέλη του εικοστού αιώνα ο κόσμος μιλούσε για τα Βαλκάνια σαν να υπήρχαν ανέκαθεν. Διακόσια χρόνια νωρίτερα δεν είχαν ακόμα γεννηθεί». Στην πραγματικότητα, δε, οι αναγνώστες θα διαπιστώσουν ότι, πολύ περισσότερο από τους τίτλους, τα μότο που αντιστοιχούν στο κάθε κεφάλαιο (της Εισαγωγής και του Επιλόγου συμπεριλαμβανομένων) είναι εκείνα που κατορθώνουν να εστιάσουν με ευστοχία στον εκάστοτε θεματικό πυρήνα· πρόκειται εδώ, θα έλεγα, για μια ένδειξη του ότι ο συγγραφέας δεν διαθέτει μόνον επιστημονικό αλλά και καλλιτεχνικό πνεύμα, ένδειξη η οποία υποστηρίζεται και από τον ρέοντα και γλαφυρό γραπτό λόγο του, τον οποίο ο μεταφραστής μεταφέρει επιτυχώς στα καθ’ ημάς.

Τα επιλεγμένα από τα έργα, μεταξύ άλλων, των Φρ. Νίτσε, Φερνάν Μπροντέλ, Πέρσι Μπις Σέλεϊ, Μ. Γκεοργκίεφ μότο εστιάζουν, κατά σειράν: α) στον συχνά ανερμάτιστο πλην όμως πάντοτε καθοριστικό (γενικότερα για τα πράγματα του κόσμου τούτου) ρόλο της ονοματοθεσίας, β) στον επίσης καθοριστικό ρόλο της ιδιαίτερης γεωγραφικής διαμόρφωσης ενός τόπου για την κοινωνικο-ιστορική του εξέλιξη, ιδίως κατά τους προηγούμενους αιώνες, γ) στον άλλοτε ενοποιητικό και άλλοτε διαφοροποιητικό αλλά ομοίως σημαντικό ρόλο της θρησκείας/ εκκλησίας, η οποία, μεταβαλλόμενη σε «εθνική θρησκεία» μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, συνέβαλε με τον τρόπο της στη δημιουργία του περίφημου «Ανατολικού ζητήματος», δηλαδή, δ) της διεθνούς διαχείρισης της ως άνω κατάρρευσης και του παράλληλου με αυτήν ξεσηκωμού των βαλκανικών εθνών, τα οποία άνοιξαν την όρεξη των αλληλοσυγκρουόμενων, βέβαια, συμφερόντων των Μεγάλων (Διαχειριστικών) Δυνάμεων της εποχής, ε) στην ουτοπική και, κυρίως, επικίνδυνη επιδίωξη της ίδρυσης νέων κρατών με βάση τα όρια των εθνοτήτων και, τέλος, στ) στη διαχρονικά επείγουσα αναγκαιότητα να διερευνώνται με εξαιρετική σχολαστικότητα τα αίτια που προκαλούν την εμφάνιση και την έξαρση ενός κοινωνικού φαινομένου, εν προκειμένω της βίας.

Από το μεστό πληροφοριών αλλά και πανοραμικά μελετημένο αντικείμενο του πονήματος ξεχωρίζουν ως ορόσημα διαπιστώσεις όπως οι ακόλουθες: «[…] με μια νέα, θύραθεν κατανόηση του χρόνου ως εθνικής ιστορίας, οι διανοούμενοι του βαλκανικού Διαφωτισμού άνοιξαν τον δρόμο του σύγχρονου εθνικισμού. […] Το γεγονός όμως που έβαλε για πρώτη φορά την ιδέα ότι ίσως η χειραφέτηση μπορούσε να επιτευχθεί μέσα από τη δράση των ίδιων των μαζών ήταν η Γαλλική Επανάσταση» (για αυτό το τελευταίο ο Μαζάουερ παραπέμπει και στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη)// «Ο αλυτρωτισμός ήταν ακόμα ζωντανός […] μετά το 1918 […] η εποχή των θρησκειών είχε λήξει, η εποχή των ιδεολογιών άρχιζε: ο εθνικισμός ρίζωσε και στις δύο»// «Το παραδοσιακό βαλκανικό έθνος-κράτος δεν απειλείται πια από τις παλιές αυτοκρατορίες· δεν απειλείται καν από την αντιζηλία και την έχθρα των γειτόνων του· η κύρια απειλή για αυτό προέρχεται πια από τη διεθνή οικονομία».

Ωστόσο, εκείνο που αποτελεί το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα του συγκεκριμένου βιβλίου είναι ο χειρισμός από τον συγγραφέα του τού Βαλκανικού ζητήματος, από το οποίο αφαιρούνται ως επιβλαβή ξέφτια οι συσσωρευόμενες επί δεκαετίες «διαθλαστικές παραμορφώσεις». Αυτό γίνεται σαφέστερο οπωσδήποτε στο κεφ. «Επίλογος: Περί βίας», όπου, αφού καταρρίπτονται οι συνήθεις αιτιάσεις, αναδεικνύεται ως πηγή της σύγκρουσης στη βασανισμένη περιοχή η «θανάσιμη δυτική ιδέα» της αρχής του εθνικισμού. Με το ρητορικό ερώτημα που θέτει λίγο πριν από την κατακλείδα της πραγμάτευσής του, «Με τι θα έμοιαζαν τα Βαλκάνια αν τους αφαιρούσαμε για μια στιγμή το πρόσημο της βίας;», ο Μαρκ Μαζάουερ στρέφει τη σκέψη μας στη μόνη λογική και τεκμηριωμένη απάντηση: Θα έμοιαζαν πλέον με τις περισσότερες από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, όπου, παρεμπιπτόντως, ούτε η βία έλειψε ποτέ ούτε η σκληρότητα, όπως, άλλωστε, από πουθενά στον κόσμο.

*Καθηγήτρια-σύμβουλος στο ΕΑΠ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μετανάστης σε έναν μη τόπο
Ενα μυθιστόρημα που θυμίζει στην ανθρωπότητα τι συμβαίνει όταν το μίσος για τον άλλο γίνεται συστατικό στοιχείο της ζωής. Ο Μπόσβιτς (Boschwitz) γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1915, έγραψε αυτό το βιβλίο και το...
Μετανάστης σε έναν μη τόπο
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Κόντρα στο εθνικιστικό παραλήρημα
Τα επεισόδια της νέας ελληνοτουρκικής κρίσης διαδέχονται το ένα το άλλο με αυξημένη συχνότητα. Αυτή η έκδοση του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου περιλαμβάνει μια σειρά κείμενα που εξηγούν τις αιτίες και τις στροφές...
Κόντρα στο εθνικιστικό παραλήρημα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Συνομολόγηση με το κακό του ναζισμού
Από την πρώτη σελίδα του βιβλίου «Μεφίστο» του Klaus Mann, ξέρεις ότι έχεις μπροστά σου ένα κλασικό έργο. Δεν είναι μόνο η τόσο δυνατή γραφή όσο το ότι γρήγορα νιώθεις τον ίλιγγο μιας ερμηνείας που διαρκώς σου...
Συνομολόγηση με το κακό του ναζισμού
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενα ρέκβιεμ για την Κομμούνα μεταμφιεσμένο σε νουάρ
Σύμφωνα με όσα λέει στις συνεντεύξεις του ο Γάλλος συγγραφέας Ερβέ Λε Κορ, το νέο μυθιστόρημα του «Στον ίσκιο της πυρκαγιάς» αντλεί την έμπνευσή του από το δοκίμιο του Ιταλού στοχαστή Εντσο Τραβέρσο «Αριστερή...
Ενα ρέκβιεμ για την Κομμούνα μεταμφιεσμένο σε νουάρ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ελευθεριακός δημοτισμός και άμεση δημοκρατία
Το βιβλίο «Ελευθεριακές διαδρομές» αποτελείται από επιλεγμένα κείμενα του Μάρεϊ Μπούκτσιν, που καλύπτουν μια μεγάλη γκάμα των θεμάτων με τα οποία αυτός ασχολήθηκε: διαλεκτικός νατουραλισμός, κοινωνική...
Ελευθεριακός δημοτισμός και άμεση δημοκρατία
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η ρίμα και το ρήμα
Την έχει δουλέψει με πολύ κόπο τη νέα ποιητική συλλογή του ο Θωμάς Κιάος (γεν. 1979). Περιέχει γερούς, δυνατούς στίχους και αξιοπρόσεκτη, πολυτυπική ρίμα και ρίχνει το βάρος του στο ρήμα, κάτι που τον...
Η ρίμα και το ρήμα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας