Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενα πανόραμα της ποίησης νέων ποιητών από 54 γλώσσες
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα πανόραμα της ποίησης νέων ποιητών από 54 γλώσσες

  • A-
  • A+

Το εκδοτικό πρόγραμμα «Ανθολογίες νέων ποιητών» ξεκίνησε εδώ και περίπου ενάμισι έτος από τις Εκδόσεις Βακχικόν, με στόχο την υλοποίηση ενός φιλόδοξου και πολύ ενδιαφέροντος συλλογικού έργου. Στη σχετική ιστοσελίδα (https://www.youngpoets.eu/) διαβάζουμε ότι «οι Ανθολογίες Νέων Ποιητών είναι ένα πανευρωπαϊκό πρότζεκτ των εκδόσεων Βακχικόν, με έδρα την Αθήνα. Συμμετέχουν ποιητές ηλικίας έως 40 ετών, που έχουν εκδώσει 1 έως 3 ποιητικά βιβλία». Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το πρόγραμμα, προβλέπεται η έκδοση 54 συνολικά ποιητικών ανθολογιών από ισάριθμες γλώσσες-ευρωπαϊκές χώρες (και αυτόνομες μέσα σε χώρες περιοχές), που άρχισαν να κυκλοφορούν το 2018 και η έκδοσή τους θα ολοκληρωθεί το 2023. Από στοιχεία της σχετικής ιστοσελίδας, αλλά και από τα βιβλία που ήδη εκδόθηκαν, πληροφορούμαστε ότι διάφοροι θεσμικοί φορείς των ευρωπαϊκών κρατών υποστηρίζουν οικονομικά το όλο εγχείρημα.

Στο πλαίσιο, λοιπόν, του προγράμματος έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα 15 τόμοι. Καταγράφω, κατά τη σειρά της κυκλοφορίας τους, τα στοιχεία της προέλευσης (γλώσσας-χώρας) των ποιητών και του αριθμού των ανθολογημένων ανά βιβλίο (την αναφορά των ονομάτων των ποιητών, των ανθολόγων, των μεταφραστών, καθώς και άλλων συνεργατών δεν την επιτρέπει ο εδώ διαθέσιμος χώρος): Σλοβένοι (2018, 10 ποιητές), Σλοβάκοι (2018, 9), Κύπριοι (2018, 21 ποιητές, οι 17 Ελληνοκύπριοι και οι 4 Τουρκοκύπριοι), Ισπανοί (2018, 10), Ρώσοι (2018, 12), Γάλλοι (2019, 8), Μαλτέζοι (2019, 7), Ρουμάνοι (2019, 10), Σουηδοί (2019, 14), Λετονοί (2019, 12), Ιρλανδοί (2019, 11), Αυστριακοί (2019, 8), Γαλικιανοί (2019, 10), Εσθονοί (2019, 10) και Ιταλοί (2019, 12).

Η κατανομή μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι ισόρροπη. Ολοι οι τόμοι είναι δίγλωσσοι (πρωτότυπο κείμενο και ελληνική μετάφραση) και σε όλες τις ανθολογίες οι μεταφράσεις έγιναν από πρόσωπα που γνωρίζουν τη γλώσσα του πρωτοτύπου. (Η μόνη μη δίγλωσση ανθολογία είναι, προφανώς, εκείνη των Κυπρίων, αλλά και τα ποιήματα των Τουρκοκυπρίων παρατίθενται μόνο στη μεταφρασμένη μορφή τους).

Επίσης, τα ποιήματα συνοδεύονται από μικρότερα ή μεγαλύτερα κείμενα πλαισίωσης, δηλαδή πληροφοριακούς ή και κριτικούς προλόγους ή επίμετρα των ανθολόγων, των μεταφραστών ή κάποιου άλλου ειδικού για την ποίηση της κάθε γλώσσας-χώρας. Στο τέλος όλων των τόμων παρατίθενται σύντομα εργοβιογραφικά σημειώματα των ποιητών. Οι ανθολογίες έχουν σχετικά μικρή έκταση που κυμαίνεται μεταξύ των 110 περίπου και των 200 σελίδων (με το ήμισυ σχεδόν να καλύπτεται από τα ποιήματα στην αρχική γλώσσα). Παράδοξη εντύπωση προκαλεί ότι η έκταση δεν αντιστοιχεί στο εύρος της γλώσσας-χώρας. Π.χ. η ανθολογία των Γάλλων (η Γαλλία έχει πληθυσμό περίπου 67 εκατομμύρια) έχει έκταση 107 σελίδων και εκείνη των Μαλτέζων (η Μάλτα έχει πληθυσμό περίπου 500 χιλιάδες) 180 σελίδες.

Με τις 15 ανθολογίες ο Ελληνας αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να διαβάσει, έστω και μέσω του μικρού ανθολογημένου δείγματος, μεταφρασμένους 163 ποιητές και ποιήτριες από 15 ευρωπαϊκές γλώσσες-χώρες. Πρέπει, βέβαια, να λάβουμε υπόψη τους περιορισμούς που προκύπτουν από την αναπόφευκτη ανομοιογένεια του διαθέσιμου υλικού και ότι αυτό φτάνει σε εμάς διαμεσολαβημένο από τις μεταφράσεις, συνεπώς αλλοιωμένο (η ποίηση είναι το περισσότερο δυσμετάφραστο λογοτεχνικό είδος). Εξίσου δεν μπορεί να παραβλεφθεί η υποκειμενικότητα των ανθολόγων. Με δεδομένο, πάντως, ότι οι ανθολογημένοι ποιητές είναι ηλικιακά λιγότερο ή περισσότερο νέοι (κάτω από 40 ετών) δεν θα μπορούσαμε να περιμένουμε ούτως ή άλλως ότι οι ανθολογίες θα μας μετέφεραν μια κατασταλαγμένη, αντιπροσωπευτική εικόνα εκείνων που έχουν ήδη κριθεί και ξεχωρίσει ανά γλώσσα-χώρα.

Αλλά, παρά τους παραπάνω περιορισμούς, η συνανάγνωση των ποιημάτων μάς προσφέρει ένα, έστω μερικό, πανόραμα της ποίησης νέων Ευρωπαίων ποιητών, το οποίο προκαλεί πλούσια ερεθίσματα και τροφοδοτεί γόνιμες σκέψεις.

Οι περισσότεροι πρόλογοι ή επίμετρα θέτουν το ερώτημα αν η νεανική ποίηση της κάθε γλώσσας-χώρας συνδέεται με τις κατά τόπους ιδιαιτερότητες, όπως αυτές προέκυψαν από την τοπική πολιτικοκοινωνική ιστορία, τις επί μέρους εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών, βιωμένες από τους ποιητές. Από την ανάγνωση των ποιημάτων επαληθεύεται, σε γενικές γραμμές, μια τέτοια διασύνδεση. Π.χ. εύλογο είναι ότι σε μερικά ποιήματα Κυπρίων, τόσο Ελληνοκυπρίων όσο και Τουρκοκυπρίων, θεματοποιείται το μέχρι σήμερα άλυτο κυπριακό ζήτημα. Εντύπωση, όμως, κάνει και η γραφή πολλών ποιημάτων αναφερόμενων σε πόλεις, χώρες, γλώσσες και πρόσωπα διαφορετικά από εκείνα του γενέθλιου τόπου ή της γενέτειρας χώρας.

Με άλλα λόγια, οι ανθολογίες δείχνουν μια διελκυστίνδα ανάμεσα στην εντοπιότητα και την παγκοσμιότητα. Η πρώτη ορίζει έναν οικείο χώρο αναφοράς, τον οποίο οι ποιητές προσπαθούν να αντιληφθούν ως πεδίο διαμόρφωσης της ταυτότητάς τους, με αντιφατικά στοιχεία έλξης και απώθησης. Η παγκοσμιότητα, από την άλλη, λειτουργεί ως ο σύγχρονος καταλύτης της ανθρώπινης εμπειρίας, μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, με τη διάχυση των νέων τεχνολογιών και ιδίως του διαδικτύου και την κατακόρυφη αύξηση των ταξιδιών, κυρίως των νέων.

Προς την κατεύθυνση μιας ποιητικής παγκοσμιότητας δείχνει και ο ανοιχτός ορίζοντας του διαλόγου των ποιητών, μέσω κυρίως ρητών αναφορών, λιγότερο σε ομόγλωσσούς τους ομότεχνους και περισσότερο στους πολύ γνωστούς ποιητές της δυτικής λογοτεχνικής παράδοσης του 19ου και του 20ού αιώνα, τάση που προφανώς ενισχύεται και από την πολυγλωσσία των νέων σήμερα. Δείκτης της πολυγλωσσίας είναι, εξάλλου, και τα αρκετά ίχνη πολυγλωσσικότητας, δηλαδή η ενσωμάτωση στα ποιήματα λέξεων ή φράσεων προερχόμενων από άλλες ως προς την κύρια γλώσσα.

Εύστοχα ο Χέλμουτ Α. Νίντερλε, στον πρόλογο της Ανθολογίας των νέων αυστριακών ποιητών, επισημαίνει ότι οι νέοι ποιητές βρίσκονται αντιμέτωποι με την πρόκληση του «ψηφιακού φασισμού» (θα προτιμούσα τον όρο ψηφιακός ολοκληρωτισμός: «μια απάνθρωπη πρακτική που εξυπηρετεί μηχανισμούς παρακολούθησης, την οποία δεν θα τολμούσαν ούτε καν να ονειρευτούν δικτατορίες που έχουν εξαφανιστεί πια από τον χάρτη»).

Αυτός ο ολοκληρωτισμός συμβαίνει σήμερα σε μιαν Ευρώπη όπου η διάδοση των ψηφιακών τεχνολογιών και των fake news την οδηγούν προς «μεταδημοκρατικές συνθήκες». Το πολιτικοκοινωνικό παρόν, λοιπόν, στιγματισμένο από προβλήματα παγκόσμιας πλέον τάξης, θέτει τους όρους για μιαν ακόμα ταλάντωση που παρατηρούμε στα ποιήματα. Εκείνη ανάμεσα σε μια ποίηση κοινωνικών ανησυχιών ή και προβληματισμού, από τη μια μεριά, και σε μια ποίηση περιχαράκωσης στην ιδιωτική περιοχή, από την άλλη.

Η θεματοποίηση ζητημάτων, όπως η παρούσα ιδεολογικοπολιτική κατάσταση των ευρωπαϊκών κοινωνιών, η βία, η οικονομική μετανάστευση, οι κοινωνικές ανισότητες, δείχνει μια εγρήγορση αντίδρασης σε ακανθώδη ερεθίσματα, η οποία φαίνεται να γεννιέται περισσότερο από προσωπική αγωνία και λιγότερο από ιδεολογική θέση. Από την άλλη, η θεματική της ιδιωτικής περιοχής επισημαίνεται ως δεσπόζουσα και σχολιάζεται από τον Λευτέρη Παπαλεοντίου, ανθολόγο και συγγραφέα της εισαγωγής στην Ανθολογία νέων Κύπριων ποιητών, ως εξής: «Τους νέους ποιητές ενδιαφέρουν κυρίως προσωπικά θέματα του ιδιωτικού χώρου· ο εσωτερικός άνθρωπος με τις ανησυχίες, τις ψυχικές μεταπτώσεις και τα αδιέξοδά του – έστω κι αν τα θέματα αυτά ξανοίγονται στην περιοχή του συλλογικού γίγνεσθαι, καθώς απασχολούν τον οικουμενικό άνθρωπο».

Τα θέματα, λοιπόν, του οικουμενικού ανθρώπου φαίνεται να υπερισχύουν στην ποίηση των Ευρωπαίων νέων, λειτουργώντας ως η αναπόφευκτη κοινή συνισταμένη της ποίησης· με άλλα λόγια, ως η έκφραση της ανθρώπινης κατάστασης, στην εποχή μετά το (πολυθρύλητο) τέλος των ιδεολογιών και της ιστορίας, πέρα από τα σύνορα των γλωσσών, των τόπων, των εξατομικευμένων επιλογών και εμπειριών: η επιθυμία του έρωτα ή ο φόβος του θανάτου είναι, στον βαθύτερο πυρήνα τους, παντού και για όλους/όλες τα ίδια.

Ανεξάρτητα από τις διακυμάνσεις του ψυχοσυναισθηματικού τόνου των ποιημάτων, που μεταβάλλεται από την τρυφερότητα των καλών αισθημάτων μέχρι τον επιθετικό κυνισμό, οι επιλογές της τεχνοτροπίας και της γλώσσας, στον βαθμό που αυτές μπορούν να ανιχνευτούν μέσω των μεταφράσεων, τείνουν προς το λιτό και χαμηλότονο ύφος, απόρροια μάλλον της εδραιωμένης αντίληψης ότι η αναγνωστική απήχηση και η κοινωνική δραστικότητα της ποίησης είναι αμελητέες.

Η έντονη αίσθηση παράλογου που διαχέεται σε αρκετά ποιήματα νομίζω ότι λιγότερο μπορεί να συνδεθεί με την παράδοση του μοντερνισμού και περισσότερο με μια σύγχρονη αντίληψη ότι ο κόσμος και η πραγματικότητά του γίνονται ολοένα και πιο χαοτικά, μέχρι την απουσία νοήματος. Τέλος, η υποστηριζόμενη ή και επιχειρούμενη από μια μειοψηφία (και νέων Ελλήνων) ποιητών τάση για την επαναχρησιμοποίηση των αυστηρά έμμετρων μορφών δεν φαίνεται να επαληθεύεται από το υλικό των ανθολογιών.

Αντιθέτως, η γενική μορφολογική εικόνα της σύγχρονης γραφής των Ευρωπαίων νέων ποιητών δείχνει ότι η συνθετότητα των επιλογών τους, με την παράλληλη χρήση του ελεύθερου στίχου, του στίχου-παράγραφου και της πεζόμορφης ποιητικής φόρμας, καθώς και με αναζητήσεις που επικεντρώνονται στους τυπογραφικούς πειραματισμούς και στην οπτικοποίηση του ποιητικού κειμένου, συνδυάζεται με την ολοένα και εντονότερη υπονόμευση ή και υπέρβαση των ορίων ανάμεσα στα λογοτεχνικά είδη. Υπάρχουν και μερικές περιπτώσεις που το ποιητικό κείμενο είναι μέρος μιας ευρύτερης παραστατικής ή σκηνικής ποίησης.

Αν υπάρχει κάτι στο οποίο συμποσούνται όλα τα παραπάνω, εν αναμονή και των υπολοίπων τόμων της σειράς, αυτό είναι ότι η ποίηση, νεανική και μη, είναι ουσιαστικά μία, ενιαία και αδιαίρετη, καθώς συνεχίζει και θα συνεχίσει τον μοναχικό δρόμο της, δίπλα στην πλημμυρίδα της πεζογραφίας, ως έκφραση της ανάγκης μας για την όσο το δυνατό πιο συμπυκνωμένη και στοχαστική έκφραση της ανθρώπινης κατάστασης.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αν είσαι λίγο τυχερός
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής...
Αν είσαι λίγο τυχερός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γέφυρα πολιτισμού
Η Ολγα Σελλά είναι μια από αυτές τις γραφίδες που εμφανιζόταν για είκοσι και πλέον έτη ως απεσταλμένη της «Καθημερινής» εκεί όπου παλλόταν η καρδιά του πολιτισμού –ή οι καρδιές του καλύτερα– και έπαιρνε τον...
Γέφυρα πολιτισμού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Μα όλα είναι ζωή»
Η Μαρία Μαραγκουδάκη εμφανίστηκε λογοτεχνικά το 2010 με την ποιητική συλλογή Εστω ότι… Ακολούθησε η συλλογή διηγημάτων Μηδενική γωνία (2017) και ο θεατρικός μονόλογος Μαύρο γιασεμί (2019).
«Μα όλα είναι ζωή»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Περίτεχνος διάλογος περί γραφής
Ο Φαίδρος είναι ο πιο περίτεχνος πλατωνικός διάλογος. Θέμα του μάλιστα είναι η ίδια η «τέχνη των λόγων». Ο Πλάτων παραθέτει τρεις διαφορετικούς λόγους περί έρωτος, έναν γραπτό του ρήτορα Λυσία και δύο...
Περίτεχνος διάλογος περί γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νόμπελ Λογοτεχνίας 2020
Την περασμένη εβδομάδα, η Λουίζ Γκλουκ έγινε η δέκατη έκτη γυναίκα συγγραφέας και ταυτόχρονα η πρώτη Αμερικανίδα ποιήτρια που απέσπασε το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Το όνομά της δεν είναι ευρέως γνωστό στο εγχώριο...
Νόμπελ Λογοτεχνίας 2020
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Από τον βίο και την πολιτεία του Ευγένιου ντε Ζιλά
Ο Ευγένιος ντε Ζιλά, ένας από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους εσπεραντιστές και συγγραφέας, άφησε την τελευταία του πνοή στις 2 Οκτωβρίου, σε ηλικία 82 ετών.
Από τον βίο και την πολιτεία του Ευγένιου ντε Ζιλά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας